Gedik TMK 1. Kitap (Kişiler Hukuku) — 1. Dönem Notu

1. Bu notu nasıl kullanacaksın?

Bu not, güz yarıyılının TMK başlangıç hükümleri ile gerçek kişilerin ehliyet omurgasını tek hat üzerinde toplar. Dönemlik programda kendi yarınızı, bütüncül tekrar için yıllık paketi kullanın; ikisini aynı günde ezber yarışına çevirmeyin.

Okuma sırası şöyledir: önce omurgayı sesli okuyup kapatın, ardından tanım kartlarını unsurlu cümleye çevirin, tuzak listesini kırmızı kalemle işaretleyin, bölüm anlatılarını olay iskeletine bağlayın, en sonda örnek olayları süre tutarak yazın. PDF’i basılı arşiv olarak tutmak, sınav haftasında ekran yorgunluğunu keser.

• •Her olayda ilk cümlede kapıyı seçin: başlangıç kuralı mı, ehliyet mi, yoksa (ileride) koruma veya tüzel kişi mi?
• •Fiil ehliyetinde işlem türü matrisini boş kâğıda çizin; “küçük = batıl” otomatiğini bırakın.
• •PDF: “PDF indir / Yazdır” → Ctrl+P (Cmd+P) → “PDF olarak kaydet”.

2. 60 saniyede omurga

Omurgayı slogan dizisi gibi okumayın; bir hikâye gibi kurun. Hâkim önce kanuna bakar, boşlukta örfe ve sınırlı hukuk yaratmaya geçer (m.1). Taraflar haklarını kullanırken dürüst davranmak zorundadır; şekil bile kötüye kullanmayı meşrulaştırmaz (m.2). Üçüncü kişinin bilmediği olgu, gereken özeni gösterdiyse iyiniyet kalkanı olur (m.3). İspat yükü kural olarak iddia edendedir (m.6). Bu arka planın üzerine kişiyi oturtursunuz: herkes hak ehliyetine sahiptir, fakat fiil ehliyeti basamaklıdır. Hısımlık ve yerleşim yeri ise ilişkiyi hangi bağlama noktasında çözeceğinizi söyler. Cevabı bu sırayla yazdığınızda metin kopuk madde listesine değil, tek akışa döner.

• •Hâkim önce kanunu sözü ve özüyle uygular; hüküm yoksa örfe, o da yetmezse hukuk yaratma yetkisine geçer — ne var ki bu yetki serbest icat değil, sınırlı bir disiplindir (TMK m.1).
• •Hak kullanılırken ve borç ifa edilirken dürüstlük kuralına uyulur; hakkın açıkça kötüye kullanılması ise hukuk düzenince korunmaz (m.2).
• •İyiniyet, gereken özeni gösteren kimsenin bir olguyu bilmemesi ve bilmesinin de gerekmemesidir; ağır ihmal bu kalkanı deler (m.3).
• •Kural olarak iddia eden ispatlar; karine ve özel hükümler yükü kaydırdığında bunu ayrıca yazarsınız (m.6).
• •Hak ehliyeti herkese tanınır; fiil ehliyeti ise ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama basamaklarıyla kurulur — ikisini asla aynı kapı sanmayın.
• •Cevap iskeleti şudur: kuralı koy, istisnayı aç, olayı unsura yedir, sonucu bağla.

3. Kavram haritası ve omurga

Aşağıdaki omurga, 1. dönem kapsamının iskeletidir. Her maddeyi ezber listesi gibi değil, bir sonraki basamağın kapısı gibi okuyun.

m.1–7 omurgasını, hak ve fiil ehliyeti ayrımını, hısımlık ile yerleşim yerini olay sorusunda bozulmayan bir matris hâlinde kurarsınız; güz finalinde “kapıyı seç → unsura yedir” reflekse dönüşür.

• •1) Hukukun uygulanması ve yorum (TMK m.1)
• •2) Dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması (m.2)
• •3) İyiniyet (m.3) ve ispat yükü (m.6)
• •4) Kişi ve kişilik
• •5) Hak ehliyeti
• •6) Fiil ehliyeti basamakları
• •7) Hısımlık
• •8) Yerleşim yeri

4. Tanım kartları

İşler tanım, tek kelimelik etiket değil, unsur fısıldayan cümledir. Kartı kapattıktan sonra “unsurları say” diye kendinize sorun; sayılamıyorsa tanım henüz oturmamıştır.

5. Pusula maddeler

Soru tipine göre dayanaklar burada toplanır. Madde numarasını uydurmayın; güncel TMK metninden (Başlangıç + 1. Kitap) doğrulayın.

• •1) TMK m.1 — hukukun uygulanması (kanun → örf → hâkimin hukuk yaratması)
• •2) TMK m.2 — dürüstlük kuralı / hakkın kötüye kullanılması yasağı
• •3) TMK m.3 — iyiniyet
• •4) TMK m.6 — ispat yükü (kural: iddia eden)
• •5) TMK m.8 vd. — hak ehliyeti ve kişilik çerçevesi
• •6) TMK m.9–16 — fiil ehliyeti basamakları (çerçeve; güncel metni doğrula)
• •7) TMK m.17 vd. — hısımlık (çerçeve)
• •8) TMK m.19 vd. — yerleşim yeri

6. Sınav tuzağı defteri

Final kâğıdında puan çoğu zaman “doğru kuralı bilmek”ten değil, şu tuzaklara düşmemekten gelir. Her maddeyi bir yanlış cevaba karşı panzehir gibi okuyun.

• •Şekil tamam diye her işlemi veya dava yolunu hukuken korunmuş sanmak — m.2’nin güvenlik vanasını unutmak.
• •İyiniyeti “hiç bilmiyordum”a indirgemek; bilmesi gerekir miydi ve ağır ihmal sorusunu atlamak.
• •Küçüğün her işlemini otomatik yok saymak; işlem türü × onay matrisini çizmeden sonuç yazmak.
• •Hak ehliyeti ile fiil ehliyetini aynı cümlede eritmek — sahip olma ile işlem yapma kapılarını karıştırmak.
• •Yerleşim yerini fiilen bulunulan yere eşitlemek; sürekli kalma niyetini ve karineleri yazmamak.

A. TMK 1. Kitap nedir ve güz yarıyılı neyi taşır?

Türk Medenî Kanunu’nun birinci kitabı kişiler hukukudur; kitabın hemen başındaki başlangıç hükümleri (m.1–7) ise yalnız “giriş süsü” değil, tüm medeni hukukun uygulama ve dürüstlük omurgasıdır. Sınavda çoğu öğrenci ehliyete atlar; oysa m.1–3–6’yı kurmadan yazılan cevap, doğru sonuca götürse bile iskeletsiz kalır.

Bu 1. dönem notu, başlangıç hükümleri ile gerçek kişilerin hak ve fiil ehliyeti, hısımlık ve yerleşim yeri hattını taşır. Kişilik hakkının korunması, ad ve sicil, vesayet–kayyım girişi ile dernek–vakıf 2. döneme bırakılmıştır; güz finalinde “her şeyi bir paragrafa sığdırma” tuzağına düşmeyin.

B. Hukukun uygulanması (TMK m.1) — merdiven nasıl çıkar?

m.1, hâkime üç basamaklı bir merdiven sunar. Önce kanun uygulanır; hem lafzı hem özü birlikte okunur. Kanunda hüküm yoksa örf ve âdete bakılır. O da yetmezse hâkim, kendisi kanun koyucu gibi kural koyar — fakat bu basamak “istediğim sonucu yazayım” serbestisi değildir; hukuk yaratma, sisteme ve amaca bağlı sınırlı bir yetkidir.

Yorumda lafzî, sistematik ve amaca uygun okuma birbirini tamamlar. Sınav kâğıdında “m.1’e göre hâkim hukuk yaratır” cümlesi tek başına puan getirmez; somut olayda hangi basamağın devreye girdiğini ve neden bir alt basamağın yetmediğini yazmanız gerekir.

• •1. basamak: Kanun (söz + öz)
• •2. basamak: Örf ve âdet
• •3. basamak: Hâkimin sınırlı hukuk yaratması
• •Yorum: lafzî · sistematik · amaca uygun (birlikte)

C. Dürüstlük ve hakkın kötüye kullanılması (m.2) — şeklin üstündeki vana

m.2 iki yüzü olan bir madendir. Birinci fıkra olumlu ödevdir: hak kullanılırken ve borç ifa edilirken dürüstlük kuralına uyulur. İkinci fıkra olumsuz sınırdır: hakkın açıkça kötüye kullanılması korunmaz. Şeklen geçerli bir sözleşme, takip yolu veya dava yetkisi, amaca aykırı ve oransız kullanıldığında m.2 devreye girebilir.

Klasik tuzak şöyledir: “Şekil tamam, o hâlde her şey serbest.” Bu cümle yanlıştır. m.2, şeklin üstünde bir güvenlik vanasıdır; vana açıldığında sonuç “hak yok sayılır / korunmaz” çizgisindedir. Cevapta amaç, araç ve oran üçlüsünü yazmazsanız m.2 kutusunu açmış sayılmazsınız.

D. İyiniyet (m.3) ve ispat (m.6) — kalkan ve yük

İyiniyet, gereken özeni gösteren kimsenin bir olguyu bilmemesi veya bilmesinin gerekmemesidir. İki unsur birlikte düşünülür: fiilî bilmeme ve “bilmesi gerekirdi” eşiğinin aşılmamış olması. Karine iyiniyet lehinedir; aksini iddia eden ispatlar. Ağır ihmal, bu kalkanı deler zira hukuk, gözünü kapatarak iyiniyet iddia etmeye izin vermez.

m.6, ispat yükünün genel kuralını koyar: iddia eden ispat eder. Sicile güven, karineler ve özel hükümler yükü kaydırdığında bunu olayda ayrıca göstermeniz gerekir. “m.6’ya göre ispat” deyip bırakmak yetmez; neyin kimin omzunda olduğunu bir cümleyle bağlayın.

E. Kişi, kişilik ve hak ehliyeti — kim masada yer alır?

Kişi, hak ve borçların öznesidir. Kişilik, bu ehliyetin taşıyıcısıdır; başlangıç (doğum) ve sona erme (ölüm; gaiplik çerçevesi) ayrı kutularda incelenir. Güz yarıyılında “kişi kimdir?” sorusu çoğu zaman ehliyet sorusunun ön kapısıdır.

Hak ehliyeti herkese tanınır. “Hak ehliyeti yok” demek ile “fiil ehliyeti kısıtlı” demek arasında uçurum vardır: ilki masada yer yok demektir, ikincisi masada yer var ama imza yetkisi sınırlı demektir. Sınavda kelimeyi bilerek seçin; yanlış etiket tüm cevabı kaydırır.

F. Fiil ehliyeti basamakları — matris bozulmadan

Fiil ehliyeti, kişinin bizzat haklarını kullanıp borç altına girebilmesidir. Kural olarak üç basamak birlikte aranır: ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama. Ayırt etme gücünden yoksun olanın fiil ehliyeti yoktur. Ayırt etme gücüne sahip küçük veya kısıtlının işlemi ise türe göre geçerlilik, askıda geçerlilik veya onay rejimine girer.

Bu yüzden cevapta mutlaka işlem türü matrisi çizilir: sırf hak kazandıran işlemler, karşılıksız kazandırmalar, önemli tasarruflar, bizzat yapılabilecek işlemler… “Küçük yaptığı için batıl” otomatiği, basamak ve tür atlandığında yanlış olur. Yasal temsilcinin onayı veya icazeti olayda yazılmazsa matris yarım kalır.

• •Ayırt etme gücü var mı?
• •Ergin mi / yasal erginlik mi?
• •Kısıtlı mı?
• •İşlem türü nedir (hak kazandırma / tasarruf / bizzat…)?
• •Yasal temsilci onayı veya icazet devrede mi?

G. Hısımlık ve yerleşim yeri — bağlama noktaları

Hısımlık (kan hısımlığı ve kayın hısımlığı), aile ve miras ilişkilerinde kimlerin hangi çizgide bağlandığını gösterir. Derece hesabı olay sorusunda sık istenir; “yakın akraba” belirsizliğini bırakıp kanuni çizgiyi yazın.

Yerleşim yeri, sürekli kalma niyetiyle oturulan yerdir. Hafta içi bir şehirde çalışıp hafta sonu başka yerde kalan kimse örneğinde fiilî çokluk, niyet ve kanuni karineler birlikte tartılır. Tebligat ve yetki kurallarıyla karıştırılmamalıdır; bağlantı kurulabilir ama ikisi aynı kavram değildir.

Sınav tekniği (TMK 1. Kitap)

Gedik klasiklerinde I–II–III başlık disiplini beklenir. Altmış dakikada üç soru varsayımında soru başına yaklaşık on sekiz dakika ayırın; ilk üç dakikayı kapı seçimine verin.

İskelet şudur: (1) kapıyı seçin (başlangıç / ehliyet / koruma / tüzel), (2) tanımı unsurlu kurun, (3) unsurları numaralayın, (4) olguyu unsura yedirin, (5) istisna kutusunu açıp sonucu bağlayın.

• •m.2 ve m.3 kutusunu gerektiğinde bilinçli açın
• •Hak ehliyeti ile fiil ehliyetini aynı cümlede eritmeyin
• •Küçük veya kısıtlıda işlem türü matrisini çizin
• •Tüzel kişide organ ve amaç sınırını yazın (2. dönem / yıllık)