3. Bileşik faiz ve sözleşme ile belirlenebilecek hükümler
Madde 96 - (1) Taraflar, üç aydan aşağı olmamak şartıyla, diledikleri andan başlamak üz ere faizlerin ana paraya eklenmesini kararlaştırabilecekleri gibi hesap devreleri ile faiz ve komisyon miktarlarını da sözleşme ile belirleyebilirler. (2) 8 inci maddenin ikinci ve üçüncü fıkra hükümleri saklıdır.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Birinci Kitabının, "Cari Hesap" başlıklı Altıncı Kısmında yer alan 96. madde, cari hesap sözleşmelerinde tarafların serbestçe belirleyebilecekleri hükümleri ve bilhassa bileşik faiz (mürekkep faiz) müessesesini düzenlemektedir [1, 2]. Cari hesap, iki kişinin herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını teker teker ve ayrı ayrı istemekten karşılıklı olarak vazgeçip bunları kalem kalem alacak ve borç şekline çevirerek hesabın kesilmesinden sonra çıkacak artan tutarı (bakiyeyi) isteyebileceklerine ilişkin, yazılı şekil şartına tabi bir sözleşmedir [1, 3, 4].
Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 388/3 ve 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun m. 3 uyarınca Türk özel hukukunda kural olarak bileşik faiz yürütülmesi yasaklanmıştır [5]. Ancak ticari hayatın ihtiyaçları, kredi mekanizmalarının işleyişi ve sermaye birikiminin hızlandırılması gayeleriyle kanun koyucu, ticari işlerde bu kurala katı istisnalar getirmiştir. TTK m. 96, TTK m. 8/2 ile birlikte ele alındığında, ticari işlerde bileşik faiz yasağının en önemli istisnasını teşkil etmektedir [2, 5, 6]. İlgili hüküm, hem sözleşme özgürlüğünün sınırlarını tayin etmekte hem de borçlunun öngörülemez faiz yükleri altında ezilmesini önlemek amacıyla emredici asgari süre (üç ay) kuralını ihdas etmektedir [2, 6].
Bileşik faiz, tahakkuk eden ancak henüz ödenmemiş olan faiz tutarının anaparaya (kapitale) eklenerek, elde edilen yeni ve daha yüksek tutar üzerinden yeniden faiz yürütülmesidir [5]. TTK m. 96/1 hükmü, taraflara "üç aydan aşağı olmamak şartıyla" diledikleri andan başlamak üzere faizlerin anaparaya eklenmesini kararlaştırma imkânı sunmaktadır [2]. Kanun koyucu burada "üç aydan aşağı olmamak" ifadesiyle emredici bir asgari sınır çizmiştir. Bu sınırın amacı, zayıf durumdaki tarafın, çok kısa periyotlarla (örneğin günlük veya haftalık) anaparaya eklenen faizler sebebiyle sarmal ve yıkıcı bir borç yükü altına girmesini engellemektir. Üç aydan daha kısa süreli hesap devreleri için bileşik faiz öngörülen sözleşme hükümleri, TTK m. 8/4 gereği mutlak surette "yok hükmündedir" [7].
Madde, bileşik faizin yanı sıra tarafların cari hesap devrelerini, faiz ve komisyon miktarlarını sözleşme ile serbestçe belirleyebileceklerini ifade etmektedir [2]. TTK m. 8/1 uyarınca ticari işlerde faiz oranı serbestçe belirlenebilmektedir [6, 7]. Bu serbesti, TTK m. 96/1'de cari hesaplar özelinde bir kez daha vurgulanmıştır. Eğer taraflar bir hesap devresi belirlememişse, TTK m. 94/2 uyarınca her takvim yılının son günü hesabın kapatılması günü (hesap devresi sonu) olarak kanunen kabul edilir [8]. Komisyon miktarlarının da serbestçe tayini, ticari işletmelerin sundukları hizmetlerin (özellikle bankacılık ve finans sektörü) bedelini piyasa koşullarına göre ayarlayabilmelerine olanak tanımaktadır.
Maddenin ikinci fıkrası, TTK m. 8'in ikinci ve üçüncü fıkralarına atıf yaparak son derece kritik bir sınır çizmektedir [2]. TTK m. 8/2 uyarınca, üç aydan aşağı olmamak üzere faizin anaparaya eklenerek tekrar faiz yürütülmesi şartı, yalnız cari hesaplarla her iki taraf bakımından da ticari iş niteliğinde olan ödünç sözleşmelerinde geçerlidir ve sözleşenleri tacir olmayanlara uygulanmaz [6, 9]. Dolayısıyla, cari hesap sözleşmesinin taraflarından birinin tüketici veya tacir sıfatını haiz olmayan sıradan bir vatandaş olması hâlinde, bu sözleşmede bileşik faiz şartı geçerli bir şekilde kararlaştırılamaz.
Yargıtay uygulamaları incelendiğinde, bileşik faiz yürütülebilmesi için TTK m. 8 ve m. 96 hükümlerinin dar yoruma tabi tutulduğu ve şartların titizlikle arandığı görülmektedir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. ile 19. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre; bir sözleşmede bileşik faiz uygulanabilmesi için öncelikle ortada geçerli (yazılı) bir cari hesap sözleşmesinin veya her iki taraf için de ticari iş niteliğinde olan bir ödünç (kredi) sözleşmesinin bulunması ve her iki tarafın da tacir sıfatını haiz olması gerekir [5, 11]. Sözleşmede bileşik faiz (faizin anaparaya eklenmesi) şartı sarih bir biçimde kararlaştırılmamışsa, fiili uygulamalarla veya tek taraflı dayatmalarla bileşik faiz yürütülemez.
Ayrıca Yargıtay, TTK m. 8 ve 96'da yer alan "üç aydan aşağı olmamak üzere" şartının kamu düzeninden olduğunu ve emredici nitelik taşıdığını vurgulamaktadır [6, 11]. Bankalar veya diğer finansal kuruluşlar tarafından düzenlenen genel işlem şartlarında (örneğin ticari kredi ve cari hesap sözleşmelerinde) birer aylık, haftalık veya günlük periyotlarla faizin anaparaya ekleneceğine dair hükümler bulunması hâlinde, bu hükümler TTK m. 8/4 uyarınca "yok hükmünde" sayılarak iptal edilmekte ve bilirkişi incelemelerinde bileşik faiz hesaplamaları asgari üç aylık (örneğin üçer aylık dönem sonlarında) devreler esas alınarak yeniden yapılandırılmaktadır [11].
Olay 1 (kurmaca senaryo): Türkiye'de faaliyet gösteren tekstil üreticisi A A.Ş. ile hammadde tedarikçisi B Ltd. Şti. arasında yazılı bir cari hesap sözleşmesi akdedilmiştir. Sözleşmenin 7. maddesinde; "Taraflar arasındaki hesaplaşmanın her ayın son günü yapılacağı, tahakkuk eden aylık faizlerin anaparaya eklenerek takip eden ay için elde edilen yeni tutar üzerinden aylık %3 bileşik faiz yürütüleceği" kararlaştırılmıştır. A A.Ş., ekonomik daralma sebebiyle borçlarını ödeyememiş, B Ltd. Şti. sözleşmedeki aylık bileşik faiz kuralına dayanarak icra takibi başlatmıştır. Hukuki analiz: Somut olayda her iki taraf da tacirdir (A A.Ş. ve B Ltd. Şti.) ve ortada yazılı bir cari hesap sözleşmesi bulunmaktadır. Ne var ki, sözleşmenin 7. maddesi, TTK m. 96/1 ve m. 8/2'de yer alan emredici "üç aydan aşağı olmamak üzere" kuralına açıkça aykırıdır [2, 6]. Kanun koyucunun belirlediği bu asgari süre şartına aykırı olan aylık bileşik faiz şartı, TTK m. 8/4 uyarınca yok hükmündedir [7]. B Ltd. Şti., aylık periyotlarla değil, kanunun izin verdiği en alt sınır olan üçer aylık periyotlarla anaparaya faiz eklenmesini talep edebilecek şekilde hesaplamanın düzeltilmesine katlanmak zorundadır.
Olay 2 (kurmaca senaryo): Serbest meslek erbabı olan mimar C, ofisinin kırtasiye ve sarf malzemesi ihtiyaçlarını karşılamak üzere tacir D Kırtasiye A.Ş. ile aralarında bir "cari hesap sözleşmesi" imzalamış ve borçların ödenmesinde üçer aylık dönemlerle bileşik faiz uygulanmasını kabul etmiştir. Mimar C borcunu ödeyemediğinde D Kırtasiye A.Ş., biriken borca üçer aylık bileşik faiz uygulayarak dava açmıştır. Hukuki analiz: Cari hesap sözleşmesinde TTK m. 96 uyarınca bileşik faiz uygulanabilmesi, TTK m. 8/2 hükmündeki koşulların sağlanmasına, yani sözleşenlerin (her iki tarafın da) tacir olmasına bağlıdır [2, 6]. Mimar C, serbest meslek erbabı olup TTK m. 11 ve 12 bağlamında tacir sayılmamaktadır (istisnai sınırlar aşılmadığı müddetçe). Dolayısıyla, taraflardan birinin tacir olmaması sebebiyle, sözleşmedeki asgari sürelere uyulmuş olsa dahi bileşik faiz kaydı geçersizdir ve mimar C aleyhine mürekkep faiz yürütülemez [6].
Türk ticaret hukuku doktrininde (örneğin Reha Poroy, Hamdi Yasaman, Sabih Arkan, Mehmet Bahtiyar, Ünal Tekinalp gibi kıymetli hocalarımızın eserlerinde), faiz serbestisi ve bileşik faiz yasağının sınırları geniş bir tartışma alanıdır [18, 19]. Doktrinde hâkim olan temel görüş, faiz serbestisinin ticari hayatın vazgeçilmez bir unsuru olduğu, ancak bileşik faizin yaratabileceği yıkıcı etki sebebiyle sınırlandırılmasının hakkaniyete ve dürüstlük kuralına uygun düştüğüdür [5, 20].
Bununla birlikte, finansal piyasaların hızlandığı modern çağda "üç aylık asgari sınırın" bankacılık ve finans enstrümanları açısından çok katı bir sınır olduğu yönünde eleştiriler mevcuttur. Küresel piyasalarda gecelik veya aylık bileşik faiz oranlarının uygulanabildiği göz önüne alındığında, TTK m. 96'nın üç aylık kuralı uluslararası finansal entegrasyon bağlamında hantal kalabilmektedir [11, 21].
Diğer taraftan, bankaların ve güçlü sermaye şirketlerinin "genel işlem şartları" niteliğindeki tip (matbu) sözleşmelerle TTK m. 96 hükmünü dolanmaya çalıştıkları, hukuki bilgisizlikten veya pazarlık gücü eşitsizliğinden faydalandıkları da doktrinde vurgulanmaktadır [17]. Bu noktada, TTK m. 8/4'te yer alan "yok hükmündedir" yaptırımının son derece güçlü ve isabetli bir yasal güvence olduğu belirtilmelidir [7]. İleride yapılacak olası yasal reformlarda, belki sektörel ayrımlara gidilerek (örneğin sadece bankalar arası piyasalarda daha esnek, ancak reel sektör - tacirler arasında katı sınırların korunması gibi) farklılaştırılmış bir mürekkep faiz rejiminin değerlendirilmesi faydalı olabilecektir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.