TTK Madde 95

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 95. maddesi, kanunun "Cari Hesap" müessesesini düzenleyen Altıncı Kısım içerisinde yer almaktadır. Cari hesap, iki kişinin herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını ayrı ayrı istemekten vazgeçip, bunları kalem kalem alacak ve borç şekline çevirerek, hesabın kesilmesinden sonra çıkacak bakiyeyi isteyebileceklerine ilişkin bir sözleşmedir [1-3].

TTK m. 95, cari hesap ilişkisinde borç ve alacak kalemlerinin takas edilmesi (hesabın kesilmesi) sonucunda ortaya çıkan "bakiye" (artan tutar) üzerine işletilecek faizi ve bileşik faiz (anatocismus) yasağının sınırlarını düzenlemektedir. Kural olarak Türk borçlar hukukunda faize faiz yürütülmesi (bileşik faiz) yasaktır [4]. Ancak cari hesap sözleşmeleri, ticaret hayatının hız ve finansman ihtiyaçları doğrultusunda bu kurala TTK m. 8/2 atfıyla istisna getiren en temel kurumlardan biridir [5, 6].

TTK m. 95 hükmü, cari hesaba kaydedilen bireysel alacak kalemlerine işletilen faiz (TTK m. 90/1-e) ile hesap devresi sonunda ortaya çıkan ve yenileme (novatio) niteliğinde olan bakiye üzerine işletilen faizi birbirinden ayırarak net bir hukuki zemine oturtmaktadır [7, 8]. Hükmün emredici nitelikteki son cümlesi, "bileşik faize yol açabilecek uygulama yapılamaz; bu hükme aykırı sözleşme öngörülemez" demek suretiyle, TTK m. 8/2'de çizilen sınırların (en az üç aylık hesap devreleri ve her iki tarafın tacir olması şartı) taraflarca bertaraf edilemeyeceğini kesin olarak vurgulamaktadır [5, 9].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Bakiyenin Belirlenmesi ve Hesaba Kaydedilmesi

Cari hesap sözleşmesinde, hesap devresi (dönemi) içerisinde taraflar birbirlerinden olan münferit alacaklarını talep edemezler; zira alacak ve borç kalemleri ayrılmaz bir bütün oluşturur (TTK m. 97/1) [10, 11]. Ancak belirli hesap devreleri sonunda (sözleşme veya teamül yoksa her takvim yılının son günü, TTK m. 94) hesap kapatılır ve alacak ile borç kalemleri birbirinden çıkarılarak bir "bakiye" (artan tutar) tespit edilir [12-14]. TTK m. 95 uyarınca, işte bu bakiyeye, belirlenip hesaba kaydedildiği tarihten itibaren faiz işleyecektir [8, 9].

2.2. Yenileme (Novatio) Etkisi ve Kapital Faizi

Hukuki niteliği itibarıyla, dönem sonunda tespit edilen bakiye, bir önceki hesap dönemindeki tüm bireysel alacak ve borçların hukuki varlığını sona erdirerek, yeni bir alacak hakkı doğurur. Bu işleme yenileme (novatio) denir. Yeni hesap devresinin ilk kalemi olarak kaydedilen bu bakiye, artık tek ve bağımsız bir anapara (kapital) niteliğindedir [14, 15]. Dolayısıyla, bakiyeye faiz işletilmesi, hukuken "faize faiz yürütülmesi" anlamına gelmez; çünkü önceki dönemde faiz içeren alacak kalemleri erimiş ve tümüyle yeni bir anaparaya dönüşmüştür [15].

2.3. Bileşik Faiz Yasağı ve TTK m. 8 Şartları

Madde metnindeki "8 inci maddedeki şartların varlığı hâlinde" ifadesi ve "bileşik faize yol açabilecek uygulama yapılamaz" şeklindeki emredici düzenleme, son derece kritik bir sınırlamadır [9, 10]. TTK m. 8/2 uyarınca, faizin anaparaya eklenerek tekrar faiz yürütülmesi (bileşik faiz) için iki temel şart aranır:

1. Sözleşmenin her iki tarafının da tacir olması,
2. Hesap devrelerinin üç aydan aşağı olmamak üzere belirlenmiş olması [5]. Eğer taraflar, üç aydan daha kısa (örneğin aylık) hesap devreleri öngörüp her ay çıkan bakiyeye faiz işletirlerse, bu durum TTK m. 95'in emredici yasağına takılır ve sözleşmenin ilgili hükmü mutlak butlanla batıl olur [5, 9].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 8 (Ticari İşlerde Faiz ve Bileşik Faiz): TTK m. 95, doğrudan TTK m. 8'e atıf yapmaktadır. Bu nedenle m. 95'in tek başına uygulanması mümkün değildir. Bileşik faizin uygulama alanı, TTK m. 8/2'deki "yalnız cari hesaplarla her iki taraf bakımından da ticari iş niteliğinde olan ödünç sözleşmeleri" ile sınırlandırılmıştır [5].
• TTK m. 90/1-e (Kalemlere İşletilecek Faiz): TTK m. 90, cari hesaba kaydedilen her bir alacak kalemi için alındıkları (kaydolundukları) günden itibaren faiz işleyeceğini düzenler [7, 16]. TTK m. 95 ise, bu kalemlerin toplanıp çıkarılması sonucu elde edilen "bakiyeye" işleyecek faizi konu edinir [8, 9]. İki madde arasındaki fark, bireysel alacak faizi ile bakiye (anapara) faizi arasındaki farktır.
• TTK m. 94 (Bakiyenin Tespiti ve Kabulü): Bakiyeye faiz işleyebilmesi için, öncelikle m. 94 prosedürüne uygun olarak hesabın kesilmesi ve bakiyenin karşı tarafa bildirilmesi (bir ay içinde itiraz edilmeyerek kabul edilmiş sayılması) gerekmektedir [9, 12, 14, 17].
• TBK m. 121/3 ve m. 388 (Bileşik Faiz Yasağı): Türk Borçlar Kanunu'nda yer alan temel anatocismus (faize faiz yürütme) yasağının, ticaret hukukundaki en belirgin ve sistematik istisnası TTK m. 8 ve m. 95 hükümlerinin birlikte uygulanmasıdır [4, 18].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay uygulamasında, cari hesap bakiyesine yürütülecek faizin başlangıç anı ve temerrüt koşulları büyük önem taşımaktadır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerin yerleşik içtihatlarına göre, bakiyeye faiz yürütülebilmesi için hesap devresinin usulüne uygun şekilde kapanmış olması aranmaktadır [8, 15].

Bakiye Faizi ve İhtar Şartı: Yargıtay'ın 19. Hukuk Dairesi tarafından verilen kararlarda, cari hesap bakiyesine faiz işletilebilmesi için ihtarnamenin önemi vurgulanmaktadır. Bir kararda aynen şu tespit yapılmıştır: "Cari hesaplarda, hesap bakiyesinin yazılı olarak bildirildiği tarihten itibaren faiz işlemeye başlar. Bakiye faizi ihtarname ile birlikte talep edilmiştir. Bu durumda davacının davalıya atıfet süresi vermediğinin kabulü gerekir. Bu itibarla ihtarnamede yazılı sürenin sonunda değil, ihtarnamenin davalıya ulaştığı tarihten itibaren faiz işlemeye başlar." [15, 19].

Bileşik Faiz Şartlarının Dar Yorumlanması: Yargıtay, TTK m. 8/2 ve m. 95'te yer alan üç aylık alt sınırın ve tacir olma koşulunun kamu düzeninden olduğunu kabul etmekte, tüketiciler veya esnaflar arasında akdedilen sözleşmelere gizlenmiş bileşik faiz şartlarını kesin hükümsüz (batıl) saymaktadır. Ayrıca, ortada TTK m. 89 anlamında şekil şartına (yazılılık) uygun bir cari hesap sözleşmesi yoksa, tarafların fiili uygulamalarına bakılarak bileşik faiz talep edilemeyeceğine hükmedilmektedir [20-22].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Bir ticari banka, kurumsal bir şirket olan (A) A.Ş. ile yazılı bir ticari kredi ve cari hesap sözleşmesi akdetmiştir. Sözleşmede "hesap devrelerinin her ayın son iş günü olarak belirlendiği ve ay sonunda oluşan bakiye tutara, izleyen ayın ilk gününden itibaren yeniden faiz yürütüleceği" hüküm altına alınmıştır. (A) A.Ş., altıncı ayın sonunda bankanın talep ettiği birikmiş borç tutarına, bileşik faiz yasağına aykırılık gerekçesiyle itiraz etmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 95, açıkça bileşik faize yol açacak uygulamanın yapılamayacağını ve buna aykırı sözleşmenin öngörülemeyeceğini amirdir [9, 10]. Bu kural, TTK m. 8/2'deki emredici şartlarla desteklenmektedir. TTK m. 8/2'ye göre, faizin anaparaya eklenip tekrar faiz yürütülebilmesi için hesap devresinin "üç aydan aşağı olmaması" zorunludur [5]. Olayda, taraflar bir aylık hesap devreleri öngörerek emredici kanun hükmüne aykırı hareket etmişlerdir. Bu sebeple, sözleşmenin her ay sonu faizi anaparaya ekleyen ilgili hükmü kısmi butlanla batıldır ve banka yalnızca kanuna uygun (örneğin üç aylık ya da yıllık) dönemler itibarıyla kapitalizasyon yapabilecektir.

Olay 2: İki tacir olan (X) Ltd. Şti. ile (Y) A.Ş., aralarındaki sürekli alım-satım ilişkisi nedeniyle yazılı bir cari hesap sözleşmesi imzalamışlardır. Hesap devreleri üçer aylık olarak belirlenmiştir. Yılın ikinci hesap devresi sonunda (30 Haziran itibarıyla) (X) Ltd. Şti. lehine 500.000 TL bakiye çıkmış, bu bakiye mutabakat mektubu (cetvel) ile (Y) A.Ş.'ye bildirilmiştir. (Y) A.Ş., tebliğ aldığı cetvele 1 ay içinde itiraz etmemiştir. (X) Ltd. Şti., sözleşme bitiminde alacağını dava ederken, 500.000 TL'lik bakiye üzerinden 1 Temmuz'dan itibaren faiz talep etmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 94 uyarınca hesap cetvelini alan taraf, bir ay içinde itiraz etmezse bakiyeyi kabul etmiş sayılır [9, 12]. TTK m. 95 gereği, 8. maddedeki şartlar da var olduğundan (üçer aylık devreler ve tarafların tacir olması), alacak ve borç kalemlerinin birbirinden çıkarılmasıyla bulunan bu bakiyeye, belirlenip hesaba kaydedildiği 1 Temmuz tarihinden itibaren faiz işleyecektir [9]. Yapılan işlem, faize faiz yürütülmesi yasağının meşru ve kanuni bir istisnası olan "yenileme" etkisidir [15]. Talep hukuka uygundur.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat Yükü: Bakiye üzerinden faiz ve özellikle bileşik faiz talep eden taraf (genellikle davacı), aradaki ilişkinin geçerli, yazılı bir "cari hesap sözleşmesi"ne (TTK m. 89) dayandığını ve hesap devrelerinin usulüne uygun şekilde kapatılarak bakiyenin karşı tarafa usulünce (noter, taahhütlü mektup, KEP vb.) bildirildiğini ispatla mükelleftir [14, 17, 21].
• Zamanaşımı / Süreler: Cari hesabın tasfiyesine, saptanan bakiye veya faiz alacaklarına ilişkin davalar, TTK m. 101 uyarınca cari hesap sözleşmesinin sona ermesinden itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar [23-25]. 6102 sayılı TTK, zamanaşımının hesabın kesilmesinden veya bakiyenin kabulünden değil, "sözleşmenin sona ermesinden" itibaren başlayacağını netleştirmiştir [25].
• Görevli/Yetkili Mahkeme: Cari hesap sözleşmesinden doğan bakiye ve faiz uyuşmazlıkları, nispi veya mutlak ticari dava niteliğinde olduğundan, görevli mahkeme kural olarak Asliye Ticaret Mahkemesidir (TTK m. 4 ve 5) [26, 27]. Yetkili mahkeme ise genel kurallar (HMK m. 6, m. 10) ve sözleşmedeki yetki şartı çerçevesinde belirlenir.
• Yaygın Uygulama Hataları: Uygulamada en sık karşılaşılan hata, taraflar arasında sadece fiili bir "açık hesap" (veresiye) çalışması bulunmasına rağmen, yazılı bir cari hesap sözleşmesi akdedilmediği halde, dönem sonlarındaki bakiye alacaklara TTK m. 95 ve m. 8 kapsamında bileşik faiz yürütülmeye çalışılmasıdır. Yazılılık şartı geçerlilik şartıdır (TTK m. 89/2) [21, 22, 28]. İkinci büyük hata, bireysel kalemlere işleyecek kapital faizi (TTK m. 90/1-e) ile bakiyeye işleyecek faizin (TTK m. 95) hesaplamalarda birbirine karıştırılmasıdır [7, 8].

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu m. 95 hükmünün doktrin tartışmaları bağlamında eleştirilen ve tartışılan başlıca boyutu, faizin işlemeye başlayacağı anın tespitidir. Maddedeki "belirlenip hesaba kaydedildiği tarihten itibaren" lafzı, öğretide bazı tereddütlere yol açmaktadır.

Ticaret hukuku doktrininde önde gelen isimlerin (Reha Poroy, Hamdi Yasaman, Sabih Arkan, Mehmet Bahtiyar) eserlerinde de işaret edildiği üzere, faizin fiilen hesaba kayıt anından mı yoksa hukuken bakiyenin kesinleştiği (veya itiraz süresinin dolduğu) andan itibaren mi başlatılacağı pratik bir sorundur [7, 29, 30]. Bir görüş, kanunun lafzına sıkı sıkıya bağlı kalarak faizin muhasebesel olarak "kaydedildiği günden" itibaren işletilmesi gerektiğini savunurken; diğer bir görüş, borcun doğumu ile hesaba kaydın farklı hukuki olgular olduğunu, borcun ve bakiyenin mahiyetine göre temerrüt esaslarının da dikkate alınması gerektiğini savunmaktadır [7, 29, 31].

Ayrıca TTK m. 95'te yer alan "bileşik faize yol açabilecek uygulama yapılamaz" şeklindeki kesin sınırlandırma, bankacılık pratiklerinde sıklıkla zorlanmaktadır. Özellikle Kredili Mevduat Hesapları (KMH) ve bazı rotatif kredi ürünlerinde, bankaların aylık devrelerle faiz tahakkuk ettirip bunu anaparaya eklemesi, TTK m. 8/2 ve m. 95 ile doğrudan çatışma yaratmaktadır. Doktrin, TTK'nın bu emredici sınırının zayıf tarafı korumaya yönelik olduğunu belirtmekte, ancak finans sektörünün işleyiş hızı dikkate alındığında 3 aylık sınırın günümüz yüksek enflasyonist ortamında bankalar açısından revize edilip edilmemesi gerektiği hususunda tartışmalar da barındırmaktadır. Her halükarda, yürürlükteki pozitif hukuk düzenlememiz karşısında, m. 95'in emredici yapısı esnetilemez niteliktedir.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.