II - Uygulama alanı
Madde 103 - (1) Özel kanunlardaki hükümler saklı olmak üzere, bu Kısım hükümleri şunlar hakkında da uygulanır: a) Sözleşmeleri yerli veya yabancı bir tacir hesabına ve kendi adına yapmaya sürekli olarak yetkili bulunanlar. b) Türkiye Cumhuriyeti içinde merkez veya şubesi bulunmayan yabancı tacirler ad ve hesabına ülke içinde işlemlerde bulunanlar.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Birinci Kitap, Yedinci Kısım çatısı altında "Acentelik" müessesesi düzenlenmiştir. Kanun koyucu, TTK m. 102 hükmünde acentenin temel yasal tanımını yapmış ve acenteyi; ticari mümessil, ticari vekil veya işletme çalışanı gibi bağımlı bir sıfatı olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde "aracılık etmeyi" veya bunları o tacir "adına ve hesabına yapmayı" meslek edinen kişi olarak tanımlamıştır [1, 2].
İnceleme konusu olan TTK m. 103 hükmü ise, acentelik kurumunun "Uygulama Alanı"nı belirleyen ve acente tanımına tam olarak uymayan iki spesifik hukuki ilişkinin de acentelik hükümleri kapsamında değerlendirilmesini emreden genişletici bir normdur [3, 4]. Hükmün temel işlevi, ticari hayattaki ekonomik ihtiyaçlar ve üçüncü kişilerin korunması prensibi (görünüşe güven ve hukuki güvenlik) gereğince, acente tanımının dar lafzi yorumundan kaynaklanabilecek yasal boşlukları doldurmaktır. Kanun koyucu bu hükümle, "sürekli komisyoncular" ile "Türkiye'de merkezi/şubesi bulunmayan yabancı tacirlerin temsilcilerini", koruma ihtiyacı ve faaliyetin niteliği bakımından acentelerle eş tutmuştur [4].
Maddenin girişinde yer alan "Özel kanunlardaki hükümler saklı olmak üzere" ibaresi, ticaret hukukunun genel yapısı içinde yer alan "özel kanunun genel kanuna önceliği" (lex specialis derogat legi generali) ilkesinin bir tezahürüdür. Örneğin, sigorta acenteleri TTK'nın acenteliğe ilişkin hükümlerine tabi olmakla birlikte, 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m. 23 ve Sigorta Aracıları Yönetmeliği gibi özel düzenlemeler, TTK m. 103 ve devamı hükümlerine nazaran öncelikle uygulama alanı bulacaktır [5, 6].
TTK m. 103/1-a bendi, "Sözleşmeleri yerli veya yabancı bir tacir hesabına ve kendi adına yapmaya sürekli olarak yetkili bulunanlar" ifadesiyle, doktrinde "sürekli komisyonculuk" olarak adlandırılan kurumu acentelik hükümleri kapsamına almıştır [4]. Borçlar hukuku anlamında komisyoncu, ücret karşılığında kendi adına ve vekâlet verenin hesabına kıymetli evrak veya taşınır eşya alım satımını üstlenen kişidir. Ancak komisyonculuk kural olarak geçici/münferit bir ilişki iken, bu faaliyetin "sürekli" (devamlılık arz edecek şekilde) bir meslek olarak icra edilmesi halinde, şahsi ve ekonomik bağlılık unsurları acenteliğe yaklaştığından, kanun koyucu bu kişilere acentelik hükümlerinin (özellikle denkleştirme istemi, rekabet yasağı gibi koruyucu normların) uygulanmasını öngörmüştür [4, 7].
TTK m. 103/1-b bendi uyarınca, "Türkiye Cumhuriyeti içinde merkez veya şubesi bulunmayan yabancı tacirler ad ve hesabına ülke içinde işlemlerde bulunanlar" hakkında da acentelik hükümleri uygulanır [4]. Bu bent, yabancı sermayenin veya yabancı ticari işletmelerin Türkiye pazarındaki faaliyetlerinde ortaya çıkabilecek uyuşmazlıklarda, Türk vatandaşlarının veya yerli ticari işletmelerin muhatap bulamaması riskini bertaraf etmeyi amaçlamaktadır. Zira merkez veya şubesi Türkiye'de bulunmayan bir yabancı tacirin işlemleri, ancak ülke içindeki bir aracı/temsilci vasıtasıyla yürütülmektedir. Bu temsilcinin acente sayılarak TTK hükümlerine tabi tutulması, tebligat, yetki ve dava ehliyeti (pasif husumet ehliyeti) bakımından hayati bir hukuki güvenlik mekanizmasıdır [8, 9].
Yargıtay kararlarında, TTK m. 103 ve bağlantılı olduğu m. 105 hükümleri sıkça yabancı mahkemelere yetki veren sözleşme şartlarının (münhasır yetki anlaşmalarının) geçerliliği bağlamında tartışılmaktadır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre; Türkiye'de şubesi bulunmayan yabancı bir tacir adına TTK m. 103/1-b anlamında işlemlerde bulunan acentelere karşı açılacak davalarda (müvekkile izafeten açılan davalar), yabancı mahkemeyi yetkilendiren şartlar TTK m. 105/2 uyarınca geçersizdir. Yargıtay, bu tür yetki şartlarının Türk mahkemelerinin münhasır yetkisini bertaraf etme çabası olduğu ve kanun koyucunun Türk vatandaşlarının kendi ülkelerinde dava açabilme hakkını koruma amacına (ratio legis) aykırılık teşkil ettiği kanaatindedir [12, 13]. Yüksek Mahkeme, TTK m. 105/2'de zikredilen emredici yetki kuralını, milletlerarası usul hukukundaki genel yetki kurallarına bir istisna ve kesin yetki kuralı olarak kabul etmektedir [13].
Olay 1 (Sürekli Komisyonculuk): A (Gerçek kişi tacir), İzmir bölgesinde B A.Ş. unvanlı tarım makineleri üreticisi firmanın ürünlerini satmaktadır. Ancak A, üçüncü kişi müşterilerle sözleşmeleri B A.Ş. adına değil, tamamen "A Ticaret" olarak kendi adına, fakat iç ilişkide anlaştıkları üzere B A.Ş. hesabına yapmaktadır. Bu ilişki 5 yıl boyunca kesintisiz devam etmiş, akabinde B A.Ş. sözleşmeyi haksız feshetmiştir. Hukuki analiz: A'nın faaliyeti TTK m. 102 kapsamında dar anlamda acentelik (müvekkil ad ve hesabına) değildir. Ancak faaliyet "kendi adına ve tacir hesabına" ve "sürekli" yürütüldüğünden, TTK m. 103/1-a bendi uyarınca A, sürekli komisyoncu sıfatıyla acentelik hükümlerine tabidir. Bu minvalde A, şartları varsa TTK m. 122 uyarınca portföy tazminatı (denkleştirme istemi) talep hakkına sahiptir [4, 14, 15].
Olay 2 (Yabancı Tacirin Temsilcisi): Merkezi İtalya'da bulunan ve Türkiye'de herhangi bir şubesi olmayan X firmasının ürettiği endüstriyel cihazlar, Türkiye'deki Y Ltd. Şti. tarafından (X firması ad ve hesabına hareket ederek) Türk alıcılara satılmaktadır. Z A.Ş., Y Ltd. Şti. aracılığıyla satın aldığı makinenin ayıplı çıkması üzerine zarara uğramıştır. Sözleşmede "Uyuşmazlıklarda Roma Mahkemeleri yetkilidir" şartı bulunmaktadır. Hukuki analiz: Y Ltd. Şti., TTK m. 103/1-b bendi uyarınca yabancı tacir X firmasının Türkiye'deki acentesi sayılır [4]. Z A.Ş., ayıptan doğan tazminat davasını doğrudan Y Ltd. Şti.'ye "İtalyan X firmasına izafeten" Türkiye'de açabilir. Sözleşmedeki Roma Mahkemelerine yetki veren şart, TTK m. 105/2'nin emredici hükmü karşısında mutlak olarak geçersizdir [8, 13].
Doktrinde TTK m. 103 hükmü, acentelik hukukunun sınırlarını zorlayan ancak ekonomik gerekliliklere hizmet eden yasal bir "kurgu/atıf" normu olarak değerlendirilmektedir. Sayın Reha Poroy ve Hamdi Yasaman, acentelik ilişkisinin genişletilmesinde hukuki güvenliğin sağlandığına vurgu yaparken; Sayın Sabih Arkan ve Mehmet Bahtiyar gibi otoriteler, kendi adına işlem yapan kişilere acentelik hükümlerinin bütünüyle uygulanmasının (örneğin TTK m. 123 uyarınca katı bir rekabet yasağı getirilmesinin) her somut olayda menfaatler dengesine uygun düşmeyebileceği eleştirisini getirmektedirler [7, 17, 18].
Bilhassa TTK m. 103/1-b ile TTK m. 105/2 arasındaki bağlantının yaratmış olduğu usul hukuku kısıtlamaları (yabancı mahkemeye yetki verilmesinin mutlak yasaklanması), milletlerarası ticaret hukukunda "sözleşme özgürlüğü" bağlamında eleştirilmektedir [12]. Zira 6102 sayılı Kanun döneminde dahi, yabancı yatırımcıların ve yerel acentelerin eşit pazarlık gücüne sahip olduğu durumlarda MÖHUK m. 47'de yer alan uluslararası yetki anlaşması yapma serbestisinin, TTK m. 105/2'deki zayıf tarafı koruma amacıyla mutlak şekilde engellenmesinin uluslararası ticaretin esnekliğine zarar verdiği doktrinde ileri sürülmektedir [12]. Bu nedenle, söz konusu yasağın "her ne şartta olursa olsun" uygulanması yerine, tüketici ve zayıf acenteyi koruma (ratio legis) gayesi merkeze alınarak daha teleolojik (amaca uygun) bir daraltıcı yorum yapılması gerektiği savunulmaktadır [12].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.