TTK Madde 867

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Beşinci Kitap (Taşıma İşleri), İkinci Kısım (Eşya Taşıma), Birinci Ayrım (Genel Hükümler) altında yer alan 867. maddesi, gönderenin yükleme veya eşyayı hazır bulundurma yükümlülüğünü süresi içerisinde yerine getirmemesi (borçlu temerrüdü) halinde, taşıyıcıya tanınan yasal hakları ve izlenmesi gereken usulü düzenlemektedir. Bu hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’ndaki dağınık ve lojistik uygulamalar karşısında yetersiz kalan bekleme ve yükleme sürelerine ilişkin yaptırım rejimini modernleştirerek Alman Ticaret Kanunu’nun (HGB) 417. paragrafıyla tam uyumlu hale getirmiştir.

Taşıma sözleşmesinde süre esastır. Taşıyıcının aracı yükleme yerinde atıl vaziyette bekletmesi, sadece navlun kaybına değil, sonraki lojistik planlamaların aksamasına da yol açar. Kanun koyucu, bu gecikmeler karşısında taşıyıcıyı korumak amacıyla ona iki temel opsiyon sunmuştur: sözleşmeyi feshederek tazminat istemek (m. 865/2 kıyası) veya mevcut kısmi yükle hareket ederek boş navlun dahil tüm haklarını korumak (m. 866/1 kıyası). Ancak bu ağır yaptırımların uygulanabilmesi, taşıyıcının gönderene makul bir ek süre tanıması ve yazılı veya sözlü ihtarda bulunması ön koşuluna (yasal prosedüre) bağlanmıştır. Böylece taraflar arasındaki çıkar dengesi dürüstlük kuralına uygun olarak korunmuştur.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Ön Koşul: İhtar ve Makul Ek Süre Verme Borcu (Birinci Fıkra)

Gönderen, kararlaştırılan veya teamüle uygun yükleme süresi içinde eşyayı yüklemezse (veya yükleme borcu taşıyıcıya aitse, eşyayı kararlaştırılan yerde hazır bulundurmazsa), taşıyıcı doğrudan aracı alıp gidemez ya da sözleşmeyi feshedemez. Taşıyıcının haklarını kullanabilmesi için öncelikle gönderene makul bir ek süre vermesi ve eşyanın yüklenmesini/hazır bulundurulmasını ihtar etmesi zorunludur. "Makul süre", taşınacak yükün niteliğine, gümrük süreçlerine ve yükleme alanının fiziksel kapasitesine göre her somut olayda hakim veya bilirkişi tarafından objektif olarak takdir edilir.

2.2. İfasız Geçen Sürenin Sonucu ve Fesih Hakkı (İkinci Fıkra)

Taşıyıcı tarafından usulüne uygun olarak verilen ek süre içinde de eşya yüklenmez veya hazır edilmezse, taşıyıcının sözleşmeyi tek taraflı feshetme hakkı doğar. Taşıyıcı sözleşmeyi feshederse, TTK m. 865/2 uyarınca haklarını kullanabilir:

• a) Somut Zarar Yöntemi: Kararlaştırılan taşıma ücretinden, fesihten ötürü tasarruf ettiği giderler (yakıt, amortisman vb.) ve kötü niyetle elde etmeyi ihmal ettiği menfaatler düşülerek kalan tutarı ister.
• b) Soyut Yöntem: Hiçbir zarar ve tasarruf hesabı yapmaksızın, doğrudan kararlaştırılan navlunun üçte birini (1/3 götürü fesih tazminatı) talep edebilir.

2.3. Ek Süre İçinde Kısmi Yükleme Yapılması (Üçüncü Fıkra)

Verilen ek süre içinde yüklemenin tamamı yapılmamış ancak kısmi bir yükleme gerçekleştirilmişse, taşıyıcı aracı eksik yükle hareket ettirme yetkisine sahiptir. Bu durumda taşıyıcı, gönderenin onayını almaksızın eksik yükle yola çıkıp, TTK m. 866/1 atfıyla şu hakları talep edebilir:

• Kararlaştırılan taşıma ücretinin tamamı (boş navlun dahil),
• Doğmuş bekleme ücretleri,
• Eksik yükleme nedeniyle yapmak zorunda kaldığı ek giderler (örneğin ek lashing/sabitleme masrafları) ve uğradığı zararlar,
• Kalan yükün azlığı sebebiyle hapis hakkı güvencesiz kalmışsa gönderenden ek teminat gösterilmesi.

2.4. Taşıyıcının Kendi Riziko Alanı ve Hakların Kaybı (Dördüncü Fıkra)

Yükleme süresine uyulmaması veya gecikme, taşıyıcının kendi operasyonel, personel veya teknik risk alanına giren bir sebepten (örneğin aracın arızalanması, geç yanaşması, şoförün evrak eksikliği veya liman işletmesinden kaynaklanan taşıyıcı kusurları) kaynaklanıyorsa, taşıyıcının birinci fıkradaki ihtar, ek süre, fesih veya tazminat hakları tamamen düşer.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 863 (Bekleme Süresi) ile İlişkisi: TTK m. 863/2-3 uyarınca belirlenen makul yükleme süresinin ve bekleme süresinin aşılması durumunda, m. 867'deki ihtar mekanizması devreye girer.
• TTK m. 865 (Gönderenin Feshi) ile İlişkisi: Fesih tazminatının somut veya soyut (1/3 navlun) olarak hesaplanmasında doğrudan m. 865/2 hükmü kıyasen uygulanır.
• TTK m. 866 (Kısmi Taşıma) ile İlişkisi: Ek süre sonunda kısmen yüklenen eşya ile yola çıkıldığında, navlunun tamamına hak kazanma ve ek güvence hakları m. 866/1 bentlerine tabidir.
• TBK m. 117 ve m. 123 (Borçlu Temerrüdü ve Ek Süre): Türk Borçlar Kanunu'nun genel temerrüt hükümleri (ek süre verilmesi ve sözleşmenin feshi/dönme rejimleri), taşıma hukukunun hızı ve ticari gerçeklerine uygun şekilde TTK m. 867 ile özel bir usule bağlanmıştır.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.

Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, yükleme süresine uyulmamasının ispatı ve ihtar usulü çok sıkı şekil ve içerik denetimlerine tabi tutulmaktadır. Yargıtay kararlarına göre, "Taşıyıcının yükleme süresinin aşılması nedeniyle sözleşmeyi feshedip boş navlun (1/3 tazminat) talep edebilmesi için, gönderene makul bir ek süre verdiğini ve bu sürenin ifasız geçmesi halinde fesih haklarını kullanacağını yazılı veya doğrulanabilir bir şekilde (noter ihtarnamesi, KEP, faks veya imzalı tutanak) ihtar ettiğini kanıtlaması gerekir. Şoförün hiçbir bildirim yapmadan veya ek süre tanımadan yükleme yerini terk etmesi haksız eylem teşkil eder ve taşıyıcının tazminat talepleri reddedilir." Ayrıca Yargıtay, ek sürenin "makul" olup olmadığının belirlenmesinde, taşıma güzergahının uzunluğunu, sınır kapılarındaki yoğunluğu ve taşınan eşyanın türünü (örneğin çabuk bozulan gıdalar ile dökme çimentonun yüklenme sürelerinin farklı olmasını) göz önünde bulundurmaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): (A) Kereste Ltd. Şti., (B) Nakliyat firması ile 90.000 TL navlun ücretiyle kerestelerin Kastamonu'dan İzmir'e taşınması için anlaşmıştır. (B)'ye ait tır yükleme için fabrikaya yanaşmış, ancak (A) firması keresteleri zamanında hazırlayamamıştır. Tır şoförü 4 saat bekledikten sonra (A) yetkililerine hiçbir bilgi vermeden ve ek süre tanımadan aracı alarak Kastamonu'yu terk etmiş ve başka bir firmadan yük almıştır. (B) firması, (A)'ya karşı TTK m. 867/2 uyarınca 30.000 TL (1/3 navlun) fesih tazminatı davası açmıştır. Hukuki Analiz: TTK m. 867/1 uyarınca gönderenin eşyayı süresinde yüklememesi durumunda taşıyıcı, gönderene makul bir ek süre vererek yüklemeyi ihtar etmekle yükümlüdür. (B) firması ve onun şoförü bu ihtar ve ek süre borcunu yerine getirmeksizin yükleme alanını terk ettiği için m. 867/2 uyarınca fesih ve tazminat hakkını kullanamaz. Davanın reddi gerekir.

Olay 2 (kurmaca senaryo): (X) Kimya Şirketi, (Y) Lojistik firması ile 120.000 TL karşılığında 24 ton plastik ham maddenin taşınması için anlaşmıştır. Yükleme gününde (X)'in fabrikasındaki elektrik arızası nedeniyle yükleme yapılamamıştır. (Y) firması, (X)'e kayıtlı e-posta (KEP) üzerinden yazılı bir ihtarname göndererek "kalan yükün yüklenmesi için 24 saat ek süre verildiğini, aksi halde eksik yükle yola çıkılacağını veya sözleşmenin feshedileceğini" bildirmiştir. 24 saatin sonunda sadece 8 ton ham madde yüklenebilmiş, kalan yük hazır edilememiştir. (Y) tırı 8 ton yükle hareket etmiştir. (Y) firması varış yerinde (X)'ten 120.000 TL tam navlun ile 10.000 TL ek sabitleme gideri talep etmiştir. Hukuki Analiz: (Y) firması m. 867/1'deki ihtar ve ek süre ön koşulunu yazılı olarak usulüne uygun yerine getirmiştir. Ek süre sonunda yükleme kısmen yapıldığı için m. 867/3 uyarınca (Y) firmasının eksik yükle yola çıkma hakkı doğmuştur. Bu durumda m. 866/1 atfıyla (Y) firması, navlun ücretinin tamamını (120.000 TL) ve eksik yükleme sebebiyle yapmak zorunda kaldığı ek lashing/sabitleme giderlerini (10.000 TL) gönderen (X)'ten talep etmeye hak kazanmıştır. (X)'in oransal navlun ödeme savunması geçersizdir.

6. Pratik Uygulama Notları

• Bekleme ve Ek Süre Tutanakları: Yükleme alanına varış anı, bekleme süresinin dolduğu an ve ek sürenin verildiği anlar mutlaka yazılı bir "Yükleme ve Bekleme Tutanağı" ile şoför ve gönderen yetkilisi tarafından imzalanmalıdır.
• Yazılı İhtar Şartı: Uygulamada uyuşmazlıkları önlemek adına, ihtar ve ek süre bildirimleri şoförün sözlü beyanıyla yetinilmeyip, merkez ofis aracılığıyla gönderenin kayıtlı e-posta (KEP) adresine yazılı olarak iletilmelidir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde Sabih Arkan, Taşıma Hukuku eserinde taşıyıcıya tanınan ek süre ve ihtar mekanizmasının, sözleşme ilişkilerinin haksız yere sona erdirilmesini engelleyen çok dengeli bir filtre olduğunu belirtmektedir. Ülgen/Helvacı/Kaya/Güney, Ticari İşletme Hukuku çalışmasında, ek süre sonunda kısmi yükle yola çıkma yetkisinin (m. 867/3), lojistik sektörünün akıcılığını koruyan mükemmel bir pratik enstrüman olduğunu savunur. Poroy/Yasaman ise Ticari İşletme Hukuku eserinde, taşıyıcının kendi riziko alanındaki gecikmelerde haklarını kaybetmesinin (m. 867/4) kusur ve risk teorileriyle tam uyumlu olduğunu vurgulamaktadır.

Ancak, günümüzün "tam zamanında lojistik" (Just-in-Time) ve kombine taşımacılık operasyonlarında, bir tırın yükleme alanında ek olarak 24 saat veya daha fazla bekletilmesi, o aracın sonraki gemi veya tren aktarma bağlantısını kaçırmasına neden olmaktadır. Bu durumda, sadece tam navluna veya 1/3 götürü fesih tazminatına hak kazanılması, taşıyıcının aktarma limanlarında ödemek zorunda kalacağı fahiş gecikme cezalarını (demurrage) veya sonraki kontrat iptallerinden doğan büyük ticari kayıplarını karşılamaktan çok uzaktır. Kanun koyucunun, modern entegre ve kombine taşımacılık sistemlerini göz önüne alarak, yükleme süresine uyulmaması nedeniyle sonraki lojistik zincir halkalarının kopmasından doğan zincirleme zararların (consequential damages) da belirli koşullarla gönderenden talep edilebilmesine imkan tanıyan esnek sorumluluk kuralları geliştirmesi lojistik sektörünün menfaatine olacaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin:
  • Sabih Arkan, Ticari İşletme Hukuku
  • Hüseyin Ülgen / Mehmet Helvacı / Arslan Kaya / Necla Akdağ Güney, Ticari İşletme Hukuku
  • Reha Poroy / Hamdi Yasaman, Ticari İşletme Hukuku
  • Fatih Karayalçın, Ticari İşletme Hukuku
• Yargıtay kararları: Yargıtay Bilgi İşlem Merkezi üzerinden yapılan araştırmalar ve doktrindeki yerleşik içtihat analizleri.
• Kapsam: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 27.05.2026 tarihi itibariyle yürürlükte olan güncel metni.

Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.