TTK Madde 866

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Beşinci Kitap (Taşıma İşleri), İkinci Kısım (Eşya Taşıma), Birinci Ayrım (Genel Hükümler) altında yer alan 866. maddesi, taşıma hukukunun işleyiş pratikliği açısından son derece hayati olan gönderenin kısmi taşımayı istem hakkını ve bu hakkın kullanılması halinde tarafların mali hak ve borçlarındaki dengeyi düzenlemektedir. Bu hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 768. maddesindeki rejimi modern lojistik uygulamalar doğrultusunda yeniden kurgulamış ve Alman Ticaret Kanunu’nun (HGB) 416. paragrafıyla tam bir uyum içerisine getirmiştir.

Taşıma sözleşmesi özü itibariyle taşıyıcının belirli bir yükü tam olarak taşıma taahhüdüne dayanır. Ancak ticari hayatta gönderenler, yükleme süresi dolmasına rağmen kararlaştırılan eşyanın tamamını hazır edemeyebilirler (örneğin gümrük işlemlerinin uzaması, tedarik zincirindeki aksamalar vb.). Bu durumlarda gönderenin, aracın tam yüklenmesini bekleyerek daha fazla demurrage (bekleme ücreti) ödemek yerine, mevcut yükle aracın yola çıkmasını istemesi en rasyonel seçenektir. TTK m. 866, gönderene eksik yükle dahi olsa taşıyıcıyı yola çıkmaya zorlama yetkisi tanırken, taşıyıcının da boş kalan taşıma kapasitesinden ötürü uğrayacağı zararları (boş navlun / deadfreight) tam navluna hak kazandırma ve ek teminat/zarar tazmini imkanlarıyla koruma altına almıştır. Boş kalan kapasitenin başka taşımalarla doldurulması halinde ise dürüstlük kuralı gereğince kazançların mahsubu ilkesi kabul edilmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Gönderenin Kısmi Taşıma Talimatı Yetkisi ve Taşıyıcının Seyir Yükümlülüğü

Gönderen, kararlaştırılan yükün tamamı araca yüklenmemiş olsa dahi, taşıyıcıya yola çıkma talimatı verme yetkisine sahiptir. Bu talep üzerine taşıyıcı, yükün tamamlanmadığını gerekçe göstererek yola çıkmaktan kaçınamaz. Bu borç, gönderenin m. 869'daki sevk ve durdurma talimatı verme genel hakkının yükleme aşamasındaki özel bir yansımasıdır.

2.2. Taşıyıcının Mali ve Güvence Hakları (Birinci Fıkra)

Eksik yükle yola çıkan taşıyıcıya, gönderenin bu tek taraflı tasarrufu karşısında şu haklar tanınmıştır:

• a) Kararlaştırılan Navlunun Tamamı (a bendi): Taşıyıcı, yükün sadece bir kısmı taşınsa dahi, sanki eşyanın tamamı taşınmış gibi sözleşmedeki taşıma ücretinin tamamını talep edebilir. Bu hak doktrinde "boş navlun" alacağı olarak adlandırılır.
• b) Doğmuş Bekleme Ücreti (b bendi): Eksik yükleme aşamasına kadar geçen süreçte makul yükleme süresi aşılmış ve araç bekletilmişse, m. 863/3 uyarınca doğan bekleme ücretleri gönderenden talep edilir.
• c) Eksik Yükleme Kaynaklı Ek Gider ve Zararlar (c bendi): Eksik yükleme nedeniyle aracın dengesini sağlamak için ek sabitleme (lashing/securing) yapılması gerekmişse, gümrük evraklarında değişiklik yapılması gerekmişse veya ağırlık dengesizliği nedeniyle ek yakıt/manevra masrafı doğmuşsa bunlar gönderenden ispat edilerek istenir.
• d) Ek Teminat İstemek (d bendi): Taşıyıcının taşıma sözleşmesinden doğan alacakları, eksik yükleme nedeniyle hapis hakkına konu eşyanın hacmen ve değerce azalması sonucu teminatsız kalmışsa, taşıyıcı gönderenden ek bir güvence (örneğin banka teminat mektubu) göstermesini talep edebilir.

2.3. Kazanç Mahsubu İlkesi (Birinci Fıkranın Sonu)

Taşıyıcının tam navluna hak kazanırken haksız şekilde zenginleşmesini önlemek amacıyla kazanç mahsubu esası getirilmiştir. Eğer taşıyıcı, gönderilmeyen yükün yerine (aracın boş kalan kısmına) başka bir sözleşme çerçevesinde yeni eşya alıp taşımışsa, bu yeni taşımadan elde ettiği navlun geliri, ilk gönderenden talep edeceği tam navlun ücretinden indirilir.

2.4. Taşıyıcının Kendi Risk Alanındaki Eksik Yükleme (İkinci Fıkra)

Eksik yüklemenin nedeni gönderenin değil, tamamen taşıyıcının kendi operasyonel, teknik veya personel kaynaklı risk alanındaki bir sebebe dayanıyorsa (örneğin taşıyıcının sözleşilenden küçük araç getirmesi veya aracın bir bölmesinin bozuk olması), taşıyıcı tam navlun isteyemez. Bu durumda taşıyıcı, birinci fıkradaki haklara yalnızca fiilen taşıdığı yük oranında sahip olur.

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 865 (Gönderenin Feshi) ile İlişkisi: Kısmi taşıma istemi, sözleşmenin kısmen feshine benzemekle birlikte, sözleşmenin kalan kısmı yönüyle ifanın devam etmesi ve taşıma borcunun sürmesi açısından fesih müessesesinden ayrılır.
• TTK m. 891 (Hapis Hakkı) ile İlişkisi: Göndericinin eksik yüklemesi nedeniyle hapis hakkının konusunu teşkil edecek eşya değerinin düşmesi, m. 866/1-d bendindeki "ek teminat isteme" hakkının doğrudan sistematik gerekçesidir.
• TTK m. 869 (Talimat Verme Hakkı): Yola çıkma talimatı gönderenin m. 869 kapsamındaki tasarruf yetkileriyle sistematik olarak uyumludur.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 azda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.

Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik ve köklü içtihatlarında, "boş navlun" davalarındaki ispat kuralları sıkı bir şekilde uygulanmaktadır. Yargıtay prensiplerine göre, "Gönderenin kısmi yükle yola çıkma talimatı vermesi halinde taşıyıcının tam navluna hak kazanması asıldır. Ancak kazançların mahsubu ilkesi dürüstlük kuralının bir yansıması olup, taşıyıcının boş kalan yere başka yük alıp almadığı, lojistik sektörü teamülleri ve sefer kayıtları (takograf, CMR belgeleri, gümrük beyannameleri) incelenerek mahkemece re'sen araştırılmalıdır. Taşıyıcı boş kalan yere yeni yük alarak gelir elde ettiğini gizlemişse veya makul şartlarda yeni yük alabilecekken kötü niyetli olarak bundan kaçınmışsa, bu durum tespit edilerek navlundan düşülmelidir."

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): (A) İhracat Şirketi, (B) Lojistik firması ile 24 tonluk endüstriyel kabloların İstanbul'dan Bakü'ye taşınması için 80.000 TL navlun karşılığında anlaşmıştır. Yükleme gününde (A)'nın deposundaki üretim aksaması nedeniyle sadece 15 ton kablo araca yüklenebilmiştir. (A), müşterisinin gecikme cezası uygulamaması için (B)'ye "aracı 15 tonla hemen yola çıkar" talimatı vermiştir. Bakü'de yük sorunsuz teslim edilmiş; ancak (A), taşıma sadece 15 ton üzerinden yapıldığı için (B)'ye oransal olarak 50.000 TL ödemek istemiştir. (B) ise 80.000 TL'nin tamamını talep etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 866/1 uyarınca, taşıyıcı yükün tamamı yüklenmese de gönderenin istemiyle yola çıkmak zorundadır. Ancak bu durumda taşıyıcı, sözleşmede kararlaştırılmış olan taşıma ücretinin tamamını (a bendi) isteme hakkına sahiptir. (A)'nın eksik yükleme gerekçesiyle navlundan oransal indirim yapma hakkı yoktur. (B), boş kalan kısma başka bir yük alıp taşımadığı için 80.000 TL'nin tamamına yasal olarak hak kazanır.

Olay 2 (kurmaca senaryo): (X) Tarım Kooperatifi, (Y) Nakliyat firmasına ait bir soğutmalı tır dorsesine 20 ton taze çilek yüklemek üzere anlaşmıştır. Ancak (Y) firmasının gönderdiği tırın soğutma motorunun arızalı olması nedeniyle, tırın sadece sağlam soğutma bölmesi olan arka kısmına 10 ton çilek yüklenebilmiş ve bozulma riski nedeniyle yola çıkılmıştır. (Y) nakliyat firması, sözleşmedeki 20 ton üzerinden tam navlun talep etmiştir. Hukuki Analiz: Eksik yüklemenin nedeni, gönderen (X)'in edimini ifa edememesi değil, tamamen taşıyıcı (Y)'nin sağladığı aracın teknik arızasından, yani taşıyıcının kendi teknik risk alanından kaynaklanmaktadır. TTK m. 866/2 uyarınca, eksik yükleme taşıyıcının risk alanındaki sebeplerden kaynaklanıyorsa taşıyıcı tam navlun isteyemez; sadece fiilen taşınan yük oranında (%50 oranında) navlun ücretine hak kazanır.

6. Pratik Uygulama Notları

• Eksik Yükleme Talimatının Yazılı Teyidi: Şoförler veya lojistik operasyon yetkilileri, gönderenin eksik yükle yola çıkma talebini mutlaka yazılı veya dijital olarak (e-posta/SMS/lojistik portalı) kayıt altına almalıdır. Bu teyit, "taşıyıcı yükü tamamlamadan kaçtı" iddialarını bertaraf eder.
• Boş Kalan Kapasiteye Alternatif Yük Araştırması: Taşıyıcılar, dürüstlük kuralı uyarınca kötü niyetli ihmal iddialarıyla karşılaşmamak adına, boş kalan kapasite için alternatif spot yük platformlarında yük aramalı ve aradıklarını fakat bulamadıklarını gösteren dijital ekran görüntülerini ileride kanıt olarak kullanmak üzere saklamalıdır.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde Sabih Arkan, Taşıma Hukuku eserinde gönderenin kısmi taşıma isteminin ticari hayatın gerçeklerine çok uygun bir esneklik sağladığını, boş navlun hakkının da taşıyıcıyı koruduğunu ifade etmektedir. Ülgen/Helvacı/Kaya/Güney, Ticari İşletme Hukuku çalışmasında, ek teminat isteme hakkının (m. 866/1-d), hapis hakkının güvence işlevini koruyan son derece teknik ve yerinde bir enstrüman olduğunu savunmaktadır. Poroy/Yasaman ise Ticari İşletme Hukuku çalışmasında, kazançların mahsubu ilkesinin dürüstlük kuralının zorunlu bir sonucu olduğunu vurgulamaktadır.

Ancak, günümüz kombine taşımacılık dünyasında, taşıma araçlarının (özellikle konteyner ve tırların) sefer rotaları ve zamanlama çizelgeleri dakikalar düzeyinde planlanmaktadır. Gönderenin tek taraflı talimatıyla eksik yükle yola çıkılması, taşıyıcının sonraki aktarma limanlarındaki veya dağıtım merkezlerindeki programlarını altüst edebilmektedir. Kanunun, eksik yükle yola çıkılması durumunda sadece navlun ve doğrudan masrafların tazminini öngörmesi, taşıyıcının lojistik zincirinin bozulması nedeniyle üçüncü kişilere karşı katlanmak zorunda kalabileceği gecikme cezalarını veya sonraki sefer iptali zararlarını tam olarak karşılamayabilir. Gelecekte yapılacak mevzuat düzenlemelerinde, eksik yükle yola çıkılması yüzünden lojistik planlaması bozulan taşıyıcının uğradığı dolaylı işletme zararlarının da tazminat kapsamına açıkça dahil edilmesi, taşıma hukuku dengelerini daha da sağlamlaştıracaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin:
  • Sabih Arkan, Ticari İşletme Hukuku
  • Hüseyin Ülgen / Mehmet Helvacı / Arslan Kaya / Necla Akdağ Güney, Ticari İşletme Hukuku
  • Reha Poroy / Hamdi Yasaman, Ticari İşletme Hukuku
  • Fatih Karayalçın, Ticari İşletme Hukuku
• Yargıtay kararları: Yargıtay Bilgi İşlem Merkezi üzerinden yapılan araştırmalar ve doktrindeki yerleşik içtihat analizleri.
• Kapsam: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 27.05.2026 tarihi itibariyle yürürlükte olan güncel metni.

Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.