D) Sorumluluğun kaldırılmasına veya hafifletilmesine ait hükümlerin geçersizliği
Madde 854 - (1) Kanunun, t aşıyıcıya, taşıma işleri komisyoncusuuna ve faaliyetleri Devlet iznine bağlı taşıma işletmelerine yüklediği sorumlulukların, önceden hafifletilmesi veya kaldırılmasın sonucunu doğuran tüm sözleşme hükümleri geçersizdir. Bu hükümlerin, işletme tüzüklerinde, g enel işlem şartlarında, biletlerde, tarifelerde veya benzer diğer belgelerde öngörülmüş olmaları hâlinde de hüküm aynıdır.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 854. maddesi, taşıma hukukunun en temel ve sarsılmaz ilkelerinden biri olan **"taşıyıcının tek taraflı sorumsuzluk şartı koyma yasağı"**nı düzenleyen, kamu düzenine ilişkin, mutlak surette emredici bir hükümdür. Bu kural, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 773. maddesinden dilsel olarak sadeleştirilerek aynen alınmış olup, Alman Ticaret Kanunu’nun (HGB) ve uluslararası taşıma konvansiyonlarının (CMR m. 41 vb.) koruyucu felsefesiyle tam bir uyum içerisindedir.
Taşıma sözleşmelerinde, taşıyan ile gönderen (veya yolcu) arasındaki ekonomik güç dengesi genellikle taşıyan lehinedir. Eğer sözleşme serbestisine müdahale edilmeseydi, taşıyıcılar ve komisyoncular kendi hazırladıkları matbu sözleşmelere, biletlere veya web sitelerindeki genel işlem şartlarına koyacakları küçük ibarelerle "malların kaybından veya yolcunun yaralanmasından hiçbir şekilde sorumlu değiliz" diyerek sorumluluklarını sıfırlayabilirlerdi. İşte TTK m. 854, bu zayıf tarafı korumak amacıyla, yasanın taşıyıcıya yüklediği asgari sorumluluk limitlerini ve özen borcunu hafifleten veya kaldıran her türlü ex-ante (önceden yapılan) sorumsuzluk anlaşmasını kesin olarak geçersiz (hükümsüz) ilan etmektedir.
Maddedeki "önceden hafifletilmesi veya kaldırılması" ifadesi hayati önem taşır:
Kanun koyucu, sorumsuzluk anlaşmasının sadece ana sözleşme metnine yazılmasını yasaklamakla kalmamış; bu kuralın dolambaçlı yollarla delinmesini de engellemiştir. Sorumsuzluk veya hafifletme maddesi;
Bu belgelerdeki geçersiz hükümler yazılmamış sayılır; fakat sözleşmenin geri kalan kısımları (taşıma borcu ve ücret borcu) geçerliliğini korur (kısmi butlan).
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, taşıma ve lojistik firmalarının matbu konşimento veya hamule senetlerine yerleştirdiği "gecikmelerden sorumlu olunmadığı" veya "malların çalınması halinde tazminat ödenmeyeceği" yönündeki klozların geçersizliği tereddütsüz kabul edilmektedir. Yargıtay, bu tür klozların TTK m. 854 uyarınca "yazılmamış" sayılması gerektiğine ve taşıyıcının yasal sorumluluğunun (TTK m. 875 vd.) aynen devam ettiğine hükmetmektedir.
Ayrıca icra takiplerinde, bilet arkasındaki yetki klozlarının veya sorumluluk muafiyetlerinin geçersizliği üzerine icra mahkemelerinin verdiği şikayetin kabulü kararları da bu yerleşik dogmatik temele dayanmaktadır.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) nakliyat firması, (B) gıda şirketiyle yaptığı taşıma sözleşmesine "Taşıma sırasında meydana gelecek kazalarda, şoförümüzün hafif kusurlu olması halinde firmamız hiçbir şekilde zıya ve hasardan sorumlu olmayacaktır" şeklinde bir kloz eklemiştir. Taşıma sırasında şoförün hafif kusurlu olduğu bir kazada mallar telef olmuştur. (A) firması, sözleşmedeki sorumsuzluk klozuna dayanarak tazminat ödemeyi reddetmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 854 uyarınca taşıyıcının kanuni sorumluluğunu önceden hafifleten veya kaldıran tüm sözleşme hükümleri geçersizdir. TBK m. 115'in hafif kusur için sorumsuzluk anlaşması yapılmasına izin veren kuralı taşıma hukukunda uygulanamaz. (A) firmasının eklediği kloz tamamen batıldır. (A) firması hasardan dolayı genel hükümlere göre sorumludur.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) yolcu otobüsü firması, biletlerinin arkasına matbu olarak "Yolcunun bagajlarının çalınması veya kaybolması halinde şirketimiz bagaj başına en fazla 100 TL tazminat öder" ibaresini basmıştır. Yolcu (Y)'nin 50.000 TL değerindeki laptop çantası bagajdan çalınmıştır. Şirket 100 TL ödemek istemiş, (Y) ise zararın tamamını talep etmiştir. Hukuki Analiz: Kanunun taşıyıcıya yüklediği sorumluluğun önceden biletler veya tarifeler yoluyla hafifletilmesi TTK m. 854 uyarınca mutlak olarak geçersizdir. Otobüs firmasının bilet arkasına bastığı 100 TL'lik limit şerhi batıldır (yazılmamış sayılır). (Y), genel hükümler çerçevesinde bagajın gerçek değerini taşıma hukuku limitleri dahilinde talep etme hakkına sahiptir.
Kendigelen, Ticari İşletme Hukuku adlı eserinde, taşıma hukukunun doğası gereği koruyucu (sosyal) bir karakter taşıdığını ve m. 854’ün bu karakteri koruyan en hayati supap olduğunu belirtmektedir. Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku ve genel ticaret hukuku değerlendirmelerinde, genel işlem şartlarının (matbu sözleşmelerin) dürüstlük kuralına aykırı kullanımını engelleyen bu emredici kuralın ticari ahlakı koruduğunu savunur. Arkan ise Ticari İşletme Hukuku çalışmasında, hafif kusur sorumluluğunun bile önceden kaldırılamamasının taşıyıcılar üzerinde ağır bir yük oluşturduğunu, ancak taşımanın niteliği (zilyetliğin tamamen devredilmesi) gereği bu ağır rejimin kaçınılmaz olduğunu ifade etmektedir.
Modern dijital çağda, "Tıkla-Kabul Et" (Click-Wrap) sözleşmeleriyle mobil uygulamalar üzerinden sunulan taşıma hizmetlerinde (kurye, kargo, yolcu taşıma), kullanıcıların okumadan onayladığı devasa genel işlem şartları arasına gizlenmiş çok sayıda sorumsuzluk ve limit düşürme maddesi yer almaktadır. TTK m. 854, bu gizli dijital tuzaklara karşı tüketicileri ve tacirleri koruyan en güçlü kalkan olmaya devam etmektedir. Ancak, bu emredici kuralın dijital platformlardaki akıllı sözleşme (smart contract) blokajlarıyla ve algoritma tabanlı dinamik tarifelerle nasıl uyum sağlayacağı hususu, ticaret hukukunun gelecekteki en önemli teorik uyuşmazlık alanlarından biridir. Kanunun lafzının, dijital platformlardaki gizli hak kısıtlamalarını da açıkça kapsayacak şekilde güncellenmesi hukuki netliği artıracaktır.
This review has been prepared by Av. Fethi Güzel under the principles of academic integrity.
Sources Used:
Currency: Accurate as of 27.05.2026. Subject to revision in light of future legislative changes or Supreme Court Unification Decisions.