TTK Madde 639

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), mülga 6762 sayılı Kanun döneminde limited şirketler hukukunda öngörülmeyen ve tamamen yeni bir hukuki müessese olan "çıkmaya katılma" (İsv. BK m. 822a) kurumunu mevzuatımıza dâhil etmiştir [1]. TTK'nın "Sona Erme ve Ayrılma" başlıklı beşinci bölümü altında yer alan 639. madde, limited şirket ortaklık yapısında meydana gelen ayrılma süreçlerinde, geride kalan ortakların menfaatlerini korumayı ve şirketin malvarlıksal bütünlüğünden adil bir biçimde pay almalarını sağlamayı amaçlayan teleolojik bir yapıya sahiptir.

TTK m. 639 hükmü, temelini "eşit işlem ilkesi"nden almaktadır [1]. Bir limited şirket ortağının, şirket sözleşmesindeki bir hükme dayanarak çıkma iradesini kullanması veya haklı sebeplerle mahkemeden çıkma talebinde bulunması, şirket sermayesinde ve özkaynaklarında (ayrılma akçesinin ödenmesi sebebiyle) ciddi azalmalar meydana getirebilir [2]. Kanun koyucu, şirketin malvarlığının ayrılan ortağa ödenmesi neticesinde şirkette kalan diğer ortakların haksız bir ekonomik yük ve ticari risk ile baş başa kalmalarını önlemek amacıyla, onlara da aynı süreçte şirketten ayrılma imkânı tanımıştır [1, 2]. Bu hak, çoğunluk veya azınlık ayrımı gözetmeksizin, şirket varlığını koruyacak bir güvence mekanizması olarak işlev görür [1].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Çıkma İstemi ve Haklı Sebeple Çıkma Davası (Tetikleyici Unsur)

Çıkmaya katılma müessesesinin işletilebilmesi için ön şart, ortaklardan birinin TTK m. 638/1 uyarınca şirket sözleşmesindeki hükme dayanarak çıkma iradesini şirkete yöneltmesi veya TTK m. 638/2 uyarınca haklı sebeplerin varlığına dayanarak çıkma davası açmış olmasıdır [3, 4]. Çıkma talebi bozucu yenilik doğuran bir hak niteliğindedir [5]. Çıkmaya katılma hakkı, asıl çıkma hakkı talebine veya davasına sıkı sıkıya bağlı fer'i nitelikte bir yapı arz eder; bir diğer ifadeyle, ilk çıkan ortağın iradesi veya davası olmaksızın çıkmaya katılma hakkından söz edilemez [5].

2.2. Müdür veya Müdürlerin Bildirim Yükümlülüğü

TTK m. 639/1 hükmü amirdir: Müdür veya müdürler, çıkma iradesini veya çıkma davasını "gecikmeksizin" diğer ortaklara bildirmekle mükelleftir [4]. Bildirim, diğer ortakların çıkmaya katılma hakkını kullanabilmeleri için hayati öneme sahip olup, bildirimin şekli kanunda özel bir şarta bağlanmamış olmakla birlikte, ispat hukuku kuralları gereği noter vasıtasıyla, iadeli taahhütlü mektupla veya güvenli elektronik imza ile yapılması hukuki güvenliğe hizmet edecektir [6, 7]. Doktrinde haklı olarak belirtildiği üzere, müdürlerin bu bildirimi yapmaması, diğer ortakların çıkmaya katılma hakkını ortadan kaldırmaz; zira ortaklar bu durumu haricen öğrenmiş olsalar dahi haklarını kullanabilirler [7, 8]. Bildirim yükümlülüğünün ihlali, müdürlerin TTK m. 632 ve m. 553 vd. bağlamında hukuki sorumluluğunu doğurur [8, 9].

2.3. Bir Aylık Hak Düşürücü Süre ve Katılma İradesinin Beyanı

TTK m. 639/2 uyarınca, diğer ortaklardan her biri, haberin kendisine ulaştığı tarihten itibaren bir ay içinde bu hakkını kullanmalıdır [4]. Bu süre hak düşürücü niteliktedir ve hâkim tarafından resen dikkate alınır [8]. Çıkmaya katılma hakkının kullanılış usulü, ilk çıkan ortağın başvurduğu yola göre farklılık gösterir:

1. Sözleşmesel çıkmaya katılma: Eğer ilk ortak sözleşmedeki kurala göre çıkıyorsa, çıkmaya katılmak isteyen ortak da aynı haklı sebebin kendisi için de geçerli olduğunu "müdürlere bildirmek" suretiyle hakkını kullanır (TTK m. 639/2-a) [4].
2. Dava yoluyla çıkmaya katılma: Eğer ilk ortak mahkemede haklı sebeple çıkma davası açmışsa, katılmak isteyen ortak da "açacağı bir dava ile" bu çıkma davasına katılır (TTK m. 639/2-b) [4].

2.4. Eşit İşlem ve Orantılılık Kuralı

TTK m. 639/3 hükmüne göre, çıkan tüm ortaklar, esas sermaye payları ile orantılı olarak eşit işleme tabi tutulurlar [4]. Şirketin özkaynaklarının, ayrılan tüm ortakların ayrılma akçelerini (TTK m. 641-642) ödemeye yetmemesi halinde, ayrılma akçeleri esas sermaye paylarına oranlanarak garameten ödenir [2, 10]. Bu kural, ilk çıkan ortağın şirket malvarlığını tek başına tüketerek diğer ortakları zarara uğratmasını engellemek için ihdas edilmiştir [2, 11].

2.5. Çıkarmada Çıkmaya Katılmanın Uygulanamazlığı (İstisna)

TTK m. 639/4, müessesenin uygulama alanını net bir şekilde sınırlandırmıştır: Şirket sözleşmesindeki hüküm sebebiyle veya haklı bir sebebin varlığı dolayısıyla bir ortağın şirketten "çıkarılması" (ıskat veya mahkeme kararıyla çıkarma, TTK m. 640) hâlinde çıkmaya katılma hükümleri uygulanmaz [12, 13]. Çıkarma, ortağın kendi iradesi dışında gerçekleşen bir yaptırım mekanizması olduğu için [14, 15], bu durumda diğer ortakların şirketten ayrılmak için bir çıkmaya katılma davası ikame etmeleri doktriner ve kanuni açıdan mümkün görülmemiştir [13].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 638 (Çıkma Hakkı): Çıkmaya katılma hakkının doğum kaynağıdır. TTK m. 638'deki usul işletilmeden 639. madde devreye giremez [3].
• TTK m. 641 ve m. 642 (Ayrılma Akçesi): Çıkmaya katılan ortaklar, esas sermaye paylarının gerçek değerine uyan ayrılma akçesini TTK m. 641 uyarınca talep ederler [10]. TTK m. 642, bu akçenin ödenme anını, şirketin kullanılabilir özkaynağının bulunması veya sermaye azaltımı şartlarına bağlamıştır [10, 16, 17].
• TTK m. 553 (Yöneticilerin Sorumluluğu): Çıkma talebini diğer ortaklara bildirmeyen müdürler, ortakların maruz kalacağı zararlardan dolayı TTK m. 553 gereğince sorumludur [18].
• HMK m. 65 vd. ve HMK m. 166: Davaya katılma bakımından, medeni usul hukukunda "asli müdahale" (HMK m. 65) ve "davaların birleştirilmesi" (HMK m. 166) kuralları uygulama alanı bulur [19, 20]. Türk Ticaret Kanunu "açacağı bir dava ile katılmak" ibaresini kullanarak, HMK m. 166 uyarınca fiilî bir birleştirmeyi işaret etmektedir [20, 21].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

6102 sayılı TTK ile getirilen çıkmaya katılma kurumuna ilişkin Yargıtay içtihatları, ağırlıklı olarak usul kuralları ve müdürlerin bildirim yükümlülüğü üzerinde şekillenmektedir. Yargıtay (özellikle 11. Hukuk Dairesi), bir limited şirket ortağının haklı sebeple açtığı çıkma davasında, diğer ortaklara ihbar zorunluluğunun mahkemece de denetlenmesi gerektiğine, ancak bildirimin yapılmamış olmasının ilk açılan davanın esasına veya geçerliliğine halel getirmeyeceğine hükmetmektedir.

Yargıtay kararlarında vurgulanan temel ilke şudur: "Çıkmaya katılma hakkı, şirketin malvarlığı bütünlüğünü doğrudan ilgilendiren zayıf ortakları koruyucu bir mekanizmadır. Mahkeme nezdinde açılan haklı sebeple çıkma davasında, çıkmaya katılmak isteyen ortakların asli müdahil gibi değil, kendi haklı sebeplerini ispatlamak şartıyla bağımsız bir dava açarak (HMK m. 166 uyarınca birleştirilerek) taleplerini ileri sürmeleri gerekir." Yargıtay ayrıca, ayrılma akçesinin ödenmesi bağlamında, katılan tüm ortaklar için TTK m. 641 uyarınca şirket varlığının (karar tarihine en yakın) gerçek değerinin saptanarak orantılı dağıtım yapılması gerektiğini içtihatlarına dercetmiştir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Sözleşmesel Çıkmaya Katılma): X Limited Şirketi sözleşmesinde "Ortağın 65 yaşını doldurması halinde şirketten çıkma hakkı vardır" şeklinde bir hüküm bulunmaktadır. Ortak A, 65 yaşını doldurduğunu belirterek şirketten çıkma beyanını 01.10.2024 tarihinde müdür M'ye noter kanalıyla ulaştırmıştır. Müdür M, bu durumu 05.10.2024 tarihinde diğer ortak B'ye bildirmiştir. B, kendisi de 66 yaşında olduğu için aynı şarta istinaden şirketten çıkmak istediğini 20.10.2024 tarihinde şirkete bildirmiştir. Hukuki analiz: Ortak B, müdürün bildirim tarihinden itibaren yasal bir aylık süre (TTK m. 639/2) içerisinde sözleşmesel şarta dayanarak çıkmaya katılma hakkını kullanmıştır. Müdürün "gecikmeksizin" bildirim yükümlülüğünü yerine getirdiği ve B'nin süresinde başvurduğu açıktır. A ve B, TTK m. 639/3 uyarınca esas sermaye payları oranında ayrılma akçesinden eşit şekilde tatmin edileceklerdir.

Olay 2 (Dava Yoluyla Çıkmaya Katılma ve Bildirim İhlali): Z Limited Şirketi ortağı C, şirketin sürekli zarar etmesi ve yöneticilerin yolsuzluk yaptığı gerekçesiyle (haklı sebep) 15.01.2024 tarihinde çıkma davası açmıştır. Şirket müdürü D, diğer ortak E'ye durumu bildirmemiştir. E, davanın varlığını 20.06.2024 tarihinde haricen öğrenmiş ve 10.07.2024 tarihinde mahkemeye başvurarak C'nin davasına katılmak istediğini beyan eden bağımsız bir dava ikame etmiştir. Hukuki analiz: Müdür D, TTK m. 639/1'de düzenlenen bildirim yükümlülüğünü ihlal etmiştir. Ancak E'nin hakkı zayi olmamıştır; bir aylık hak düşürücü süre, E'nin durumu haricen öğrendiği 20.06.2024 tarihinde başlar [8]. E'nin 10.07.2024 tarihinde açtığı dava süresindedir. E'nin açtığı bağımsız çıkma davası, usul ekonomisi ve TTK m. 639 lafzı gereğince HMK m. 166 uyarınca C'nin davası ile birleştirilecek, E'nin de haklı sebebi ispat etmesi halinde her iki ortağın çıkmasına karar verilerek özkaynaklardan orantılı ayrılma akçesi ödenmesine hükmedilecektir [20, 21].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: İlk çıkma davasını açan ortak kendi haklı sebebini ispat etmekle mükellefken, çıkmaya katılan ortak da (eğer spesifik bir kişisel haklı sebebe dayanıyorsa) kendi haklı sebebini ispatlamalıdır [22]. Sözleşmesel çıkmaya katılmada ise, katılmak isteyen ortak, sözleşmedeki şartın kendisi için de vücut bulduğunu ispatlamalıdır.
• Zamanaşımı / Süreler: Çıkmaya katılma iradesinin veya davasının, bildirimin ortağa ulaştığı tarihten itibaren 1 ay içinde kullanılması veya açılması şarttır. Bu süre hak düşürücü süredir [4].
• Görevli/yetkili mahkeme: Çıkma ve çıkmaya katılma davalarında kesin yetkili ve görevli mahkeme, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesidir.
• Yaygın uygulama hataları:
  1. Müdürlerin açılan çıkma davasını diğer ortaklara bildirmeyerek TTK m. 553 kapsamında hukuki sorumluluk altına girmeleri [7].
  2. Çıkmaya katılmak isteyen ortağın, ilk davada "asli müdahil" dilekçesi vermesi; HMK m. 166 ve TTK m. 639/2-b bağlamında usule uygun yöntem, bağımsız bir dava açarak ilk dava ile fiili veya hukuki birleştirme (irtibat) talep etmektir [19, 21].
  3. "Ortağın çıkarılması" (TTK m. 640) kararına karşı hatalı bir şekilde çıkmaya katılma beyanında bulunulması (TTK m. 639/4 gereği çıkarma hâlinde bu madde uygulanamaz) [12].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde TTK m. 639 hükmü birtakım usul hukuku sorunları barındırdığı gerekçesiyle eleştirilmektedir. Bilhassa "katılma" ibaresinin HMK sistematiğindeki fer'i veya asli müdahale kavramlarıyla örtüşmemesi kafa karışıklığı yaratmaktadır. Tekinalp'in isabetli görüşüne göre; burada medeni usul hukuku anlamında bir davaya katılmadan ziyade, maddi hukuk bağlamında bir hakkın kullanılması söz konusudur ve usul hukuku açısından ayrı bir dava açılarak HMK m. 166 çerçevesinde birleştirme kararı verilmesi gerekir [19, 20].

Ayrıca, müdürün bildirim yükümlülüğünü kasten veya ihmalen yerine getirmemesi halinde davanın akıbetinin ne olacağı Kanun'da net olarak düzenlenmemiştir. Doktrinde Gözüyeşil tarafından belirtildiği üzere, müdürün bildirim yapmaması ilk davanın reddi veya bekletici mesele yapılması sonucunu doğurmamalı; yalnızca öğrenme anına bağlı olarak diğer ortakların dava açma süresi ötelenmeli ve zarara uğrayan ortaklar müdüre karşı TTK m. 553 uyarınca sorumluluk davası ikame edebilmelidir [8]. Son olarak, ayrılma akçesinin şirketin kullanılabilir özkaynaklarından ödenemediği senaryolarda, katılanların da artmasıyla şirketin fiilen tasfiyeye sürüklenmesi riski bulunmaktadır; zira birden fazla ortağın aynı anda ayrılma akçesi talep etmesi, limited şirketin finansal yapısını tamamen çökertebilir [5].

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.