TTK Madde 613

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 613. maddesi, limited şirketlerde ortakların şirkete karşı haiz oldukları temel sadakat borcunu, sır saklama yükümlülüğünü ve rekabet yasağını düzenlemektedir. Sistematik olarak bu madde, limited şirketlerin karma (hem şahıs hem sermaye şirketi unsurları barındıran) yapısının bir tezahürü olarak kanunda yer bulmuştur [1]. Zira salt bir sermaye şirketi olan anonim şirketlerde, kural olarak, yönetim kurulunda yer almayan (salt sermayedar konumundaki) pay sahipleri için kanuni bir sır saklama veya rekabet yasağı öngörülmemiştir. Ancak limited şirketlerde, ortak sayısının nispeten az olması, ortakların birbirlerini tanıması ve şirketin ticari faaliyetleri üzerinde daha yakından bilgi sahibi olabilmeleri (TTK m. 614 uyarınca bilgi alma hakkının genişliği) sebebiyle, ortaklık ilişkisi sıkı bir güven temeline dayanmaktadır [2, 3].

Maddenin ratio legis’i (konuluş amacı), şirketin iç ekosistemini, ticari sırlarını, müşteri çevresini ve rekabet gücünü bizzat kendi ortaklarının muhtemel ihlallerine karşı korumaktır [1]. Hüküm, şahıs şirketi unsurlarının limited şirketteki yansımalarının en somut örneklerinden birini teşkil eder. Kanun koyucu, ortakların kişisel menfaatleri ile şirket menfaatinin çatışması halinde, dürüstlük kuralı (TMK m. 2) çerçevesinde şirket menfaatinin üstün tutulmasını sağlamayı hedeflemiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Sır Saklama Yükümlülüğü (m. 613/1)

Maddenin birinci fıkrası, ortakların şirket sırlarını korumakla yükümlü olduğunu ve bu yükümlülüğün şirket sözleşmesi veya genel kurul kararıyla dahi kaldırılamayacağını amir hüküm olarak düzenlemiştir [4]. Emredici nitelikteki bu kural, sır saklama borcunun vazgeçilmez bir nitelik taşıdığını gösterir. Şirket sırrı kavramı; müşteri listeleri, fiyatlandırma politikaları, üretim teknikleri, ticari stratejiler, tedarikçi bilgileri ve fikri mülkiyet unsurları gibi, şirketin rekabet gücünü etkileyen ve rakiplerce bilinmeyen her türlü iktisadi ve ticari bilgiyi kapsar [1]. Ortakların TTK m. 614 çerçevesinde elde ettikleri bilgilerin, şirketin aleyhine kullanılmasını engellemek, bu mutlak yasağın temel işlevidir.

2.2. Bağlılık Yükümlülüğü ve Şirket Çıkarlarını Zedeleme Yasağı (m. 613/2)

İkinci fıkrada düzenlenen bağlılık yükümlülüğü (sadakat borcu), ortağın şirketle olan ilişkilerinde dürüstlük kuralına uygun davranmasını, şirketin çıkarlarını korumasını ve zedeleyici eylemlerden kaçınmasını ifade eder [5]. Hükümde "Özellikle, kendilerine özel bir menfaat sağlayan ve şirketin amacına zarar veren işlemler yapamazlar" denilmek suretiyle, menfaat çatışması hallerinde ortağın şirket lehine hareket etmesi gerektiği somutlaştırılmıştır. Bu yükümlülük, aktif (şirket menfaatine eylemlerde bulunma) ve pasif (şirkete zarar verecek eylemlerden kaçınma) olmak üzere iki yönlüdür.

2.3. Rekabet Yasağı (m. 613/2 - Son Cümle)

Müdür sıfatını taşımayan ortaklar kural olarak kanuni bir rekabet yasağına tabi değildir [6]. Ancak m. 613/2 uyarınca, şirket sözleşmesinde ortakların şirketle rekabet eden işlem ve davranışlardan kaçınmak zorunda oldukları öngörülebilir [5]. Yani limited şirketlerde ortaklar için rekabet yasağı kanundan doğrudan doğmaz, ancak esas sözleşmeye konulacak bir hükümle yaratılabilir [6, 7]. Doktrinde, rekabet yasağının kuruluş aşamasında sözleşmeye konulabileceği gibi, sonradan bir esas sözleşme değişikliği ile de getirilebileceği; ancak bu tür bir değişikliğin, bir yan edim yükümlülüğü niteliği taşıması (yapmama borcu) sebebiyle TTK m. 607 uyarınca ancak ilgili tüm ortakların onayıyla yapılabileceği savunulmaktadır [8, 9].

2.4. İstisnalar ve Onay (İcazet) Mekanizması (m. 613/4)

Maddenin dördüncü fıkrası, geri kalan ortakların tümünün yazılı onayı veya esas sözleşmede öngörülmüşse genel kurul kararı ile ortakların bağlılık veya rekabet yasağına aykırı işlemlerde bulunabileceğini hükme bağlamıştır [5, 10]. Bu onay, rekabet yasağını sözleşmeden tamamen kazıyan (kaldıran) genel bir feragatten ziyade, somut bir işleme veya döneme ilişkin verilen bir "icazet" (istisna tanıyan onay) niteliğindedir [11].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 626 (Müdürlerin Rekabet Yasağı): Kanun, m. 613/3’te açıkça m. 626'ya atıf yapmıştır [5]. Müdürlerin rekabet yasağı kanundan doğar ve doğrudan etkilidir; oysa sıradan ortakların rekabet yasağı m. 613/2 gereği ancak sözleşme ile öngörülebilir [6, 7].
• TTK m. 619/3 (Oy Hakkından Yoksunluk): Ortağın bağlılık yükümüne veya rekabet yasağına aykırı faaliyetlerde bulunmasını onaylayan kararlarda ilgili ortak oy kullanamaz [12, 13]. Bu düzenleme, hiç kimsenin kendi davasının hâkimi olamayacağı (nemo iudex in causa sua) evrensel ilkesinin şirketler hukukundaki izdüşümüdür.
• TTK m. 621/1-g (Önemli Kararlar ve Ağırlaştırılmış Nisap): Müdürlerin ve ortakların bağlılık yükümüne veya rekabet yasağına aykırı faaliyette bulunmalarına genel kurul tarafından onay verilmesi, TTK m. 621 uyarınca "önemli karar" sayılmış ve temsil edilen oyların en az üçte ikisinin ve oy hakkı bulunan esas sermayenin tamamının salt çoğunluğunun olumlu oyu ile alınması zorunluluğuna tabi tutulmuştur [14, 15].
• TTK m. 614 (Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı): Ortak, sır saklama borcuna (m. 613/1) ve bağlılık yükümüne aykırı davranma tehlikesi yaratıyorsa (elde ettiği bilgileri şirket zararına kullanacaksa), müdürler, m. 614/2 uyarınca ortağın bilgi alma ve inceleme hakkını gerekli ölçüde engelleyebilirler [10].
• TTK m. 640 (Haklı Sebeple Çıkarma): Ortağın bağlılık ve sır saklama yükümünü kasten ihlal etmesi, şirketin m. 640 kapsamında mahkemeye başvurarak söz konusu ortağı haklı sebeple şirketten çıkarması için en tipik dayanaklardan biridir [16].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında, limited şirketlerde bağlılık yükümlülüğü ve rekabet yasağı katı bir biçimde değerlendirilmektedir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, şirket müdürü veya yöneticisi olmasa dahi, kendisine sözleşme ile rekabet yasağı getirilmiş bir ortağın şirketin faaliyet alanına giren konularda kendi adına veya üçüncü bir kişi hesabına iş yapması, şirket müşterilerini kendisine yönlendirmesi veya şirketin tedarikçileriyle şirketi dışlayarak gizli anlaşmalar yapması, sadakat borcunun ağır bir ihlali olarak kabul edilmektedir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi kararlarında, bağlılık yükümünü veya sır saklama borcunu ihlal eden eylemlerin varlığı, şirket açısından haklı nedenle fesih davası (TTK m. 636) veya ortağın şirketten haklı sebeple çıkarılması (TTK m. 640) talepleri için temel bir "çekilmezlik hali" (ortaklık ilişkisinin sürdürülmesinin dürüstlük kuralı gereği beklenemeyeceği hal) olarak değerlendirilerek kabul edilmektedir [17, 18].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): X Medikal Ürünler Limited Şirketi'nin %20 pay sahibi ve müdür sıfatını taşımayan ortağı (A), şirketin piyasaya henüz sürmediği ve ar-ge aşamasında olan yeni nesil bir cerrahi cihazın tasarım dosyalarını, şirketin idari binasındaki bilgi işlem sisteminden inceleme hakkını (m. 614) kullanarak elde etmiş ve ardından aynı alanda faaliyet göstermek üzere kendi adına Y isimli bir şahıs işletmesi kurarak bu tasarımları kullanmaya başlamıştır. Şirket sözleşmesinde ortaklar için herhangi bir rekabet yasağı öngörülmemiştir. Hukuki Analiz: (A)’nın eylemi, şirket sözleşmesinde rekabet yasağı öngörülmemiş olsa dahi, TTK m. 613/1 uyarınca mutlak emredici olan "sır saklama yükümlülüğü"nün ve m. 613/2 uyarınca "bağlılık yükümlülüğünün" ağır bir ihlalidir. Sözleşmede rekabet yasağı bulunmaması, ortağa şirket sırlarını çalma ve şirkete zarar verme serbestisi tanımaz. X şirketi, (A) hakkında tazminat davası açabileceği gibi, TTK m. 640 uyarınca haklı sebeple çıkarma davası da ikame edebilir. Ayrıca, m. 614/2 uyarınca (A)'nın şirketten bilgi alması derhal engellenmelidir.

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Z İnşaat Limited Şirketi'nin esas sözleşmesinde "Tüm ortaklar şirketle rekabet eden faaliyetlerden kaçınmak zorundadır, bu yasağın istisnaları ancak genel kurul onayı ile mümkündür" hükmü yer almaktadır. Ortak (B), rakip bir şirkete iştirak etmek istemiş ve genel kuruldan izin talep etmiştir. Genel kurul, sermayenin %51'inin olumlu oyu ile bu izni vermiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 613/4 gereği esas sözleşme bu iznin genel kurulca verilebileceğini öngördüğü için prosedür teorik olarak işletilebilir. Ancak TTK m. 621/1-g uyarınca bağlılık ve rekabet yasağına aykırılığa onay verilmesi işlemi "ağırlaştırılmış nisaplara" tabidir [15]. Onayın geçerli olabilmesi için temsil edilen oyların en az üçte ikisinin ve oy hakkı bulunan esas sermayenin tamamının salt çoğunluğunun onayı şarttır. Ayrıca, TTK m. 619/3 gereği ortak (B), bu oylamada kendi paylarından doğan oy hakkını kullanamaz [12, 13]. Sadece %51 oyla alınan bu karar, kanuni nisaplara uyulmadığı için iptal edilebilir/batıldır.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat Yükü: Bağlılık yükümünün veya sır saklama borcunun ihlal edildiğini iddia eden ortaklık (veya diğer ortaklar), ihlalin maddi unsurlarını ve uğranılan zararı ispatla mükelleftir (TMK m. 6). Yasağa uygun davranılması hususunda bir onay veya icazet verildiğini (m. 613/4) ispat yükü ise hakkındaki iddialara karşı kendini savunan ilgili ortağa aittir.
• Zamanaşımı / Süreler: Rekabet yasağının ihlali bağlamında açılacak tazminat davalarında (müdürler için kıyasen uygulanan m. 396/3 veya haksız fiil / vekaletsiz iş görme hükümlerine göre) eylemin öğrenilmesinden itibaren başlayan kısa sürelere (örneğin eylemin öğrenilmesinden itibaren 3 ay ve her halde 1 yıl) ve TBK haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık genel zamanaşımı sürelerine (TBK m. 72, 146) dikkat edilmelidir.
• Görevli ve Yetkili Mahkeme: TTK m. 4 uyarınca ortaklık ilişkisinden ve şirketler hukukundan kaynaklanan bu tür ihtilaflar mutlak ticari dava niteliğindedir. Görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi, yetkili mahkeme ise kural olarak şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.
• Yaygın Uygulama Hataları: Uygulamada sıklıkla yapılan en büyük hata, müdür olmayan ortakların doğrudan ve kendiliğinden rekabet yasağına tabi olduklarının zannedilmesidir. Şirket sözleşmesinde açık bir hüküm yoksa sıradan ortaklar için rekabet yasağı doğmaz [6]. Diğer bir hata ise m. 613/4 bağlamındaki iznin olağan karar nisabı ile alınabileceğinin sanılmasıdır (TTK m. 621/1-g mutlaka gözetilmelidir).

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde, TTK m. 613 hükmünün kaleme alınış biçimi ve sistematiği haklı eleştirilere konu olmaktadır. Maddenin kenar başlığı "Bağlılık yükümlülüğü ve rekabet yasağı" olmasına rağmen, maddenin ilk fıkrası bütünüyle "sır saklama yükümlülüğü"nü düzenlemektedir. Kenar başlık ile madde içeriği arasındaki bu uyumsuzluk yasa yapma tekniği açısından eleştirilmektedir [19].

Daha ciddi bir doktrin tartışması, m. 613/1 ile m. 613/4 arasındaki çelişkidir. Birinci fıkra, sır saklama yükümlülüğünün sözleşme veya genel kurul kararıyla dahi kaldırılamayacağını (emredici olduğunu) belirtir [4, 20]. Ancak dördüncü fıkra, ortakların veya genel kurulun onayıyla "bağlılık yükümüne veya rekabet yasağına aykırı düşen faaliyetlerde" bulunulabilmesine izin vermektedir [5, 19]. Prof. Dr. Abuzer Kendigelen ve diğer yazarların işaret ettiği üzere, sır saklama borcu esasen bağlılık (sadakat) yükümlülüğünün en önemli alt unsurlarından biridir. Dördüncü fıkra kapsamında bağlılık yükümüne aykırı faaliyete izin verilirken, bu onayın "sır saklama" yükümlülüğünü kapsayıp kapsamadığı ihtilaflıdır. Doktrindeki hâkim görüşe göre, m. 613/4'teki icazet (onay) mekanizması yalnızca rekabeti ve somut bazı bağlılık ihlallerini (örn. rakibe yatırım yapma) kapsar; ortaklık veya genel kurul, m. 613/1'in mutlak emrediciliği karşısında, bir ortağa "şirketin hayati ticari sırlarını rakiplere ifşa etme" konusunda geçerli bir izin/icazet veremez [19, 21]. Bu yöndeki bir genel kurul kararı batıl kabul edilmelidir.

Ayrıca, sözleşmede başlangıçta yer almayan bir rekabet yasağının sonradan genel kurul kararıyla (esas sözleşme değişikliği ile) ihdas edilmesi halinde, bu durumun ortakların yükümlülüklerini artıran bir "yan edim" ihdası sayılacağı ve TTK m. 607 uyarınca genel kurulda salt çoğunluk veya m. 621 nisabı ile değil, ilgili tüm ortakların onayı ile alınması gerektiği yönündeki akademik tespitler de uygulamada büyük önem taşımaktadır [8, 9, 22].

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.