**IV
Madde 611 - (1) Haksız yere kâr almış olan ortak ve müdür bunu geri vermekle yükümlüdür. (2) İyiniyetli oldukları takdirde ortak vey a müdürün haksız alınan kârı geri verme borcu, şirket alacaklılarının haklarını ödemek için gerekli olan tutarı aşamaz. (3) Şirketin haksız alınan kârı geri alma hakkı, paranın alındığı tarihten itibaren beş yıl, iyiniyetin varlığında iki yıl sonra zamanaş ımına uğrar.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 611. maddesi, limited şirketlerde sermayenin korunması ilkesinin en temel tezahürlerinden biri olan "haksız alınan kâr paylarının iadesi" müessesesini düzenlemektedir. Sermaye şirketlerinde, ortakların şirkete karşı temel yükümlülüğü taahhüt ettikleri sermayeyi ifa etmektir ve buna karşılık en temel mali hakları da kâr payı elde etmektir. Ancak bu kâr payı dağıtımının kanuni sınırlar içerisinde, özellikle TTK m. 608 hükmünde öngörülen maddi ve şekli şartlara uygun olarak, yani yalnızca net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden yapılması zorunludur [1, 2].
Şirketin malvarlığının, alacaklıların tek güvencesi olması hasebiyle, kanun koyucu dağıtılamayacak bir kaynağın kâr payı adı altında ortaklara veya müdürlere aktarılmasını "haksız kâr payı dağıtımı" olarak nitelendirmiş ve bunun iadesini emredici bir hükümle (TTK m. 611) güvence altına almıştır [3]. Bu düzenleme, temelde Borçlar Hukukundaki sebepsiz zenginleşme (TBK m. 77 vd.) kurumunun şirketler hukukuna özgülenmiş, alacaklıları koruma amacı ile modifiye edilmiş özel bir türüdür [4].
TTK m. 611 hükmü, anonim şirketlerdeki paraleli olan TTK m. 512 hükmünden oldukça temel bir felsefi ayrılığa sahiptir. Anonim şirketlerde kâr payının iadesi için ortağın "haksız ve kötü niyetle" kâr payı almış olması kümülatif olarak aranırken [5, 6]; limited şirketlerde kâr payının iadesi için kârın "haksız yere" alınmış olması yeterli görülmüş, ortağın "iyiniyetli" olması iade yükümlülüğünü tamamen ortadan kaldıran bir unsur olarak değil, yalnızca iade edilecek tutarı şirket alacaklılarının tatmin edilemeyen alacaklarıyla sınırlayan bir unsur olarak tasarlanmıştır [7, 8]. Bu durum, limited şirketlerin şahıs şirketi unsurları da barındıran kapalı yapısına ve ortakların şirket finansallarına anonim şirketlere nazaran daha hâkim olabileceği karinesine dayanmaktadır.
Maddede geçen "haksız" kavramı, TTK'nın ve şirket esas sözleşmesinin kâr dağıtımına ilişkin emredici, maddi veya şekli hükümlerini ihlal eden her türlü kâr dağıtımını ifade etmektedir [3]. Haksız kâr dağıtımı başlıca iki şekilde ortaya çıkar:
Kanun lafzında açıkça, haksız kâr almış olan "ortak ve müdür" iade yükümlüsü olarak belirtilmiştir. Müdürlerin kâr payı alması (kazanç payı/tantiem) ancak kanuni yedek akçeler ayrıldıktan ve ortaklara asgari bir kâr payı ödendikten sonra mümkündür. Bu usullere uyulmadan müdürlere ödenen prim, ikramiye veya kâr payları da haksız kazanç niteliğindedir ve madde kapsamına girer [3, 10]. Ayrıca limited şirketlerde "hazırlık dönemi faizinin" haksız olarak alınması durumunda da kıyasen TTK m. 611 hükmü uygulama alanı bulur ve iade talep edilebilir [11, 12].
Haksız kâr alan kişinin iyiniyetli olması durumunda kanun koyucu, iade borcunu "şirket alacaklılarının haklarını ödemek için gerekli olan tutar" ile sınırlandırmıştır [7, 8]. İyiniyetli olmaktan kasıt, Türk Medeni Kanunu m. 3 çerçevesinde subjektif iyiniyettir. Yani ortak veya müdürün, bilançoda görünen kârın gerçek olmadığını, şirketin aslında zarar ettiğini veya dağıtılabilir serbest yedek akçesi bulunmadığını bilmemesi ve durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermesine rağmen bilebilecek durumda olmamasıdır [7]. Ortak iyiniyetli ise iade borcu tüm haksız kârı değil, sadece şirketin alacaklılarına ödeyemediği borç miktarı kadar doğacaktır.
Yargıtay uygulamalarında haksız kâr payı iadesi davaları genellikle şirket tasfiye sürecine girdiğinde, iflas idaresi veya tasfiye memurları tarafından yahut doğrudan şirket alacaklıları tarafından gündeme getirilmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin (özellikle 11. Hukuk Dairesi) yerleşik kararlarına göre; şirketin sermayesi ve kanuni yedek akçeleri korunmadan, fiktif (gerçeğe aykırı) bilançolar ile kâr varmış gibi gösterilerek ortaklara yapılan aktarımlar haksız kâr sayılır ve iadesi gerekir. Yargıtay, haksız alınan kâr payının tespiti açısından muhasebe kayıtları ve finansal tablolar üzerinde uzman bilirkişi incelemesi yaptırılmasını, "dağıtılabilir safi kârın" fiilen mevcut olup olmadığının bilimsel denetim standartlarına göre saptanmasını şart koşmaktadır. Ayrıca müdür sıfatını da taşıyan ortakların "iyiniyetli" oldukları iddiası, yöneticilerin şirketin finansal durumunu bilmekle yükümlü olmaları (basiretli tacir ilkesi) nedeniyle Yargıtay tarafından ekseriyetle dinlenmemektedir; zira şirketin zarar ettiğini bir müdürün bilmemesi hayatın olağan akışına aykırı kabul edilmektedir [7].
Olay 1 (Kötüniyetli Ortak/Müdür Senaryosu): (X) Limited Şirketi müdürü ve aynı zamanda %60 pay sahibi (A), şirketin 2024 yılı bilançosunda tahsil kabiliyeti olmayan şüpheli alacakları aktifte göstererek şirketi kâra geçmiş gibi yansıtmış ve bu fiktif bilanço üzerinden genel kurulda kâr dağıtım kararı aldırarak 1.000.000 TL kâr payı almıştır. Şirketin diğer %40 pay sahibi (B) ise muhasebe süreçlerinden tamamen uzaktır ve o da 400.000 TL kâr payı almıştır. 2025 yılında şirket acze düşmüştür. Hukuki analiz: Müdür (A), bilançonun fiktif olduğunu bizzat bildiği için kötüniyetlidir. TTK m. 611/1 uyarınca aldığı 1.000.000 TL'nin tamamını şirkete iade etmekle yükümlüdür. Ortak (B) ise şirket işlerine karışmadığı ve bilançonun fiktif olduğunu bilmediği için (TTK m. 611/2 kapsamında) iyiniyetlidir. (B)'nin iade borcu 400.000 TL'nin tamamı değil; sadece şirketin varlıklarının şirket alacaklılarını tatmin etmeye yetmeyen (aciz vesikasına bağlanan) kısmı ile sınırlı olacaktır [3, 7].
Olay 2 (Şekli Haksızlık Senaryosu): (Y) Limited Şirketinde 2024 yılında 5.000.000 TL net kâr elde edilmiştir. Ancak ortaklar kurulu (genel kurul) toplanıp kâr dağıtım kararı almamıştır. Ortaklardan (C), şirketin likidite fazlası olduğu gerekçesiyle şirket kasasından kendi hesabına 500.000 TL transfer etmiş, dekonta "kâr payı avansı" yazdırmıştır. Hukuki analiz: TTK hükümlerine ve Kâr Payı Avansı Dağıtımı Hakkında Tebliğ'e göre yetkili organ kararı (genel kurul kararı) olmaksızın kâr payı veya avans dağıtılamaz [3, 9]. Bu ödeme şekli anlamda "haksız" kâr payıdır. Ortak (C), kâr payı dağıtım kararı olmadığını bildiği için kötüniyetlidir ve ödemenin tamamını TTK m. 611/1 uyarınca iade etmek zorundadır.
Türk Ticaret Kanunu m. 611 hükmü, doktrinde sermaye şirketleri arasında yaratılan farklı hukuki rejim nedeniyle haklı eleştirilere konu olmaktadır. Anonim şirketlere ilişkin TTK m. 512 uyarınca bir pay sahibinin iadeyle yükümlü tutulabilmesi için haksız tahsilatın yanında mutlaka "kötüniyet" şartı aranırken [5, 6]; limited şirketlerde "haksız tahsilat" iade için yeterli görülmekte, iyiniyet sadece sorumluluğun tavanını belirlemektedir [7].
Doktrindeki baskın eleştirilere (örneğin Prof. Dr. Hasan Pulaşlı, Prof. Dr. Mehmet Bahtiyar, Prof. Dr. Reha Poroy / Ünal Tekinalp / Ersin Çamoğlu çizgisi) göre; her iki şirket türü de sermaye şirketi olduğuna ve her ikisinde de kâr payı sadece safi kârdan dağıtılabildiğine göre, iyiniyetli pay sahibinin korunması noktasında böyle bir dikotomi yaratılması hukuki güvenlik ve eşitlik ilkelerine aykırıdır [16, 17]. Limited şirket bir şahıs şirketi değildir; dolayısıyla sırf limited şirket ortağı olması hasebiyle, iyiniyetli pasif bir ortağa, şirket alacaklılarını tatmin etme gerekçesiyle iade külfeti yüklemek modern şirketler hukuku doktriniyle bağdaşmamaktadır. Gelecekteki kanun değişikliklerinde TTK m. 611 hükmünün, TTK m. 512 ile uyumlu hale getirilmesi ve limited şirketlerde de iyiniyetli ortağın iade borcunun tamamen ortadan kaldırılması gerektiği savunulmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.