Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 539

← Şirketler Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

4. Yetkilerin sınırlandırılması ve genişletilmesi

Madde 539 - (1) Tasfiye memurlarına Kanunla tanınmış yetkiler devredilemez; ancak, belirli uygulama işlemlerinin yapılabilmesi için, tasfiye memurlarından biri diğerine veya üçüncü bir kişiye temsil yetkisi verebilir. (2) Tasfiye memurlarının üçüncü kişilerle tasfiye amacı dışında yaptığı işlemler şirketi bağlar; meğerki, üçüncü kişinin işlemin tasfiye amacının dışında olduğunu bildiği veya hâlin gereğinden bilmemesinin mümkün olamayacağı ispat edilsi n. Tasfiyenin sadece tescil ve ilan edilmesi, bu hususun ispatı için yeterli delil değildir. (3) Tasfiye memurları birden fazla ise, aksi genel kurul kararında veya esas sözleşmede öngörülmemişse, şirketin bağlanabilmesi için imzaya yetkili iki tasfiye mem urunun şirket unvanı altında imza atması gereklidir. Tasfiye hâlindeki şirketi tasfiye ile ilgili konularda mahkemelerde ve dış ilişkide tasfiye memurları temsil eder. (4) Tasfiye memurunun görevini yerine getirdiği sırada işlediği haksız fiilden şirket de sorumludur.

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Sona Erme ve Tasfiye" başlıklı onuncu bölümünde yer alan 539. maddesi, tasfiye memurlarının temsil yetkilerinin kapsamını, bu yetkilerin sınırlandırılmasını, devredilme şartlarını ve tasfiye amacı dışında yapılan işlemlerin şirket tüzel kişiliği ve üçüncü kişiler nezdindeki hukuki akıbetini düzenlemektedir.

Söz konusu madde, anonim şirketlerin tasfiye sürecinde, şirketi idare ve temsil yetkisinin yönetim kurulundan tasfiye memurlarına geçmesiyle birlikte ortaya çıkan temsil rejimini sistematize etmektedir. Madde, eski 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu (eTTK) döneminde geçerli olan ultra vires (işletme konusu ile sınırlı hak ehliyeti) ilkesinin TTK m. 125/2 ve m. 371/2 ile kaldırılmasının tasfiye aşamasındaki izdüşümüdür [1]. Normun temel amacı (ratio legis), tasfiye halindeki şirketin korunması ile işlem güvenliği ve iyiniyetli üçüncü kişilerin korunması arasındaki hassas dengeyi tesis etmektir. Şirketin tasfiye sürecine girmiş olması, tüzel kişiliğinin devam ettiği ve dış dünyayla hukuki ilişkilere girebildiği gerçeğini değiştirmemektedir; bu bağlamda madde, tasfiye memurunun yetkisiz veya amacı aşan işlemlerinin şirket tüzel kişiliğine doğrudan atfedilip atfedilemeyeceği problemini çözmektedir [2, 3].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Yetki Devri Yasağı ve Kısmi Yetki Devri İstisnası (m. 539/1)

Maddenin birinci fıkrası uyarınca, tasfiye memurlarına kanunla tanınmış olan "tasfiye işlemlerini yürütme, aktifi paraya çevirme, borçları ödeme" gibi çekirdek ve devredilemez yetkiler başkalarına tümüyle devredilemez [2]. Tasfiye memurluğu görevi şahsa sıkı sıkıya bağlı bir güven kurumu olup, memurların genel bir vekâletname ile tüm yönetim ve temsil yetkilerini üçüncü kişilere bırakması hukuken geçersizdir. Ancak kanun koyucu, ticari hayatın pratik gerekliliklerini dikkate alarak "belirli uygulama işlemlerinin yapılabilmesi" şartıyla kısmi temsil yetkisi (özel vekâlet) verilmesine cevaz vermiştir [2].

2.2. Tasfiye Amacı Dışındaki İşlemler ve İyiniyetli Üçüncü Kişilerin Korunması (m. 539/2)

Maddenin ikinci fıkrası, TTK sistematiğindeki en köklü dönüşümlerden birini tasfiye hukuku alanında teyit eder. Tasfiye memurunun, tasfiye gayesiyle hiçbir nedensellik bağı bulunmayan (örneğin yepyeni ve riskli bir sektörde şirket adına yatırım yapması) bir işlemi, şirketi üçüncü kişilere karşı bağlar [1-3]. Bu kural, TTK m. 371/2'nin tasfiye aşamasına özel bir yansıması olup Avrupa Birliği’nin 68/151 sayılı Şirketler Hukuku Yönergesi ile de uyumlaştırılmıştır [1].

Şirketin bu işlemle bağlı olmaktan kurtulabilmesinin tek yolu, üçüncü kişinin kötüniyetli olduğunu, yani işlemin tasfiye amacı dışında olduğunu bildiğini veya hâlin gereğinden bilmemesinin mümkün olamayacağını ispat etmesidir [3]. Ayrıca fıkranın son cümlesi, tasfiyenin ticaret siciline tescil ve ilan edilmiş olmasının, üçüncü kişinin bu durumu bildiğine dair tek başına "yeterli delil" sayılmayacağını emrederek, ticaret sicilinin müspet etkisini (TMK m. 3 ve TTK m. 36) işlem güvenliği lehine oldukça sınırlandırmıştır [1, 3].

2.3. Çift İmza Kuralı ve Dış Temsil Yetkisi (m. 539/3)

Birden fazla tasfiye memuru atanmışsa, aksi esas sözleşmede veya genel kurul kararında açıkça belirtilmedikçe kural "çift imza" ilkesidir [3, 4]. İşlemlerin şirketi bağlaması için en az iki tasfiye memurunun şirket unvanı altında imza atması zorunludur [3, 4]. Dış ilişkide (mahkemelerde, icra dairelerinde, idari mercilerde ve üçüncü kişilerle akdedilen sözleşmelerde) şirket, tasfiye memurları tarafından temsil edilir [3, 5].

2.4. Haksız Fiil Sorumluluğu (m. 539/4)

Tasfiye memurunun görevini ifa ettiği sırada işlediği haksız fiillerden dolayı (örneğin tasfiye işlemleri sırasında üçüncü kişinin malına zarar verilmesi veya haksız rekabet eyleminde bulunulması), tüzel kişi sıfatıyla anonim şirket de müteselsilen sorumludur [5]. Bu düzenleme, Türk Borçlar Kanunu'nun organın eylemlerinden doğan sorumluluk kurallarının tasfiye rejimindeki özel bir görünümüdür.

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 125/2 ve TTK m. 371/2 (Ultra Viresin Kaldırılması ve Temsil): TTK m. 539/2 hükmü, ticaret şirketlerinin hak ehliyetini işletme konusuyla sınırlayan ultra vires ilkesini kaldıran TTK m. 125/2'nin tamamlayıcısıdır. Doktrinde Prof. Dr. İsmail Kırca'nın isabetle vurguladığı üzere, TTK m. 371/2 (yönetim kurulu için) ve TTK m. 539/2 (tasfiye memurları için) birebir aynı amaca matuftur [1, 6]. İşlem güvenliği, şirket menfaatinin önüne geçirilmiştir.
  • TMK m. 3 (İyiniyet ve Özen Yükümlülüğü): TTK m. 539/2'de geçen "hâlin gereğinden bilmemesinin mümkün olamayacağı" ibaresi, TMK m. 3/2'deki "durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermeyen kimse iyiniyet iddiasında bulunamaz" kuralının somutlaşmış halidir [6-8]. Ancak doktrin, bu ibare uygulanırken üçüncü kişinin sadece "hafif kusuru"nun dikkate alınmaması, işlemin tasfiye amacıyla çeliştiğinin "şüpheye mahal bırakmayacak kadar açık" olması gerektiğini belirtmektedir [7, 9].
  • TTK m. 553 (Yöneticilerin ve Tasfiye Memurlarının Hukuki Sorumluluğu): Tasfiye memurunun m. 539'u ihlal ederek tasfiye amacı dışında işlem yapması ve şirketi bağlayarak zarara uğratması halinde, TTK m. 553/1 uyarınca pay sahipleri ve şirket, tasfiye memuruna rücu ederek sorumluluk davası açabilir [10, 11].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, tasfiye halindeki bir şirketin tüzel kişiliği tasfiye gayesi ile sınırlı olarak devam etmektedir; ancak tasfiye memurlarının bu gayeyi aşan işlemleri işlem güvenliği ilkesi gereği kural olarak geçerlidir.

Yargıtay, TTK m. 539/2 kapsamında üçüncü kişinin kötüniyetinin ispatında ispat külfetini tamamen şirkete (veya şirketi temsil eden tasfiye kuruluna) yüklemektedir. Kararlarda, sicil tescilinin tek başına karine oluşturmadığı, üçüncü kişinin "işlemin mahiyeti gereği, basiretli bir tacir gibi davrandığında bu işlemin kesinlikle tasfiyeye hizmet etmediğini anlayabilecek durumda olması" (örneğin şirketin ana üretim tesisini satıp, tahsil edilen para ile borç ödemek yerine oldukça riskli başka bir sektörde yeni yatırımlar yapılması işleminde karşı tarafın konumu) şartı aranmaktadır. Çift imza kuralı (m. 539/3) bakımından ise Yargıtay katı bir şekilcilik benimseyerek, aksi sicilde tescil ve ilan edilmedikçe tek tasfiye memurunun imzasının şirketi bağlamayacağı ve işlemin "yetkisiz temsil" hükümlerine tabi olacağı yönünde hükümler kurmaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): X Anonim Şirketi tasfiye sürecine girmiş ve ticaret siciline A ile B tasfiye memuru olarak müşterek imza yetkisiyle tescil edilmiştir. Tasfiye memurları, şirketin elindeki makine parkurunu satıp nakde çevirmek yerine, 10 yıllık yeni bir hammadde alım sözleşmesi akdetmişlerdir. Hammadde tedarikçisi Y şirketi, X şirketinin tasfiye halinde olduğunu ticaret sicilinden bilse de, yeni iş kollarının riskli yapısını detaylı incelememiştir. X şirketi daha sonra "bu sözleşmenin tasfiye amacı dışında olduğunu" ileri sürerek sözleşmenin geçersizliğini iddia etmektedir. Hukuki analiz: TTK m. 539/2 uyarınca, tasfiye amacı dışındaki işlemler dahi kural olarak şirketi bağlar. Y şirketinin, X'in tasfiye halinde olduğunu bilmesi, işlemin kesinlikle tasfiye amacına aykırı olduğunu bildiği anlamına gelmez (tescil ve ilan tek başına delil değildir). Y şirketinin ağır bir ihmali veya müspet bilgisi kanıtlanmadıkça sözleşme X şirketini bağlar. X şirketi doğan zarar için TTK m. 553 kapsamında sadece tasfiye memurları A ve B'ye sorumluluk davası açabilir.

Olay 2 (kurmaca senaryo): Tasfiye halindeki Z A.Ş.'de tasfiye kurulu üç üyeden oluşmaktadır ve esas sözleşmede çift imza kuralı öngörülmüştür. Tasfiye memuru C, "tasfiye işlerini hızlandırmak" gerekçesiyle şirket adına bir taşınmazın satışı için geniş kapsamlı genel vekaletname ile dışarıdan emlak komisyoncusu E'yi tam yetkili kılmıştır. E, taşınmazı K'ya satmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 539/1 uyarınca tasfiye memurlarına tanınan genel yetkiler bir bütün olarak devredilemez; ancak "belirli uygulama işlemleri" için özel temsil yetkisi verilebilir. Taşınmazın tapuda devir işlemlerinin icrası gibi salt "uygulama" işlemi bağlamındaki bir devir geçerli olsa da, satış kararını alma ve sözleşme akdetme yetkisi memurlara aittir. Ayrıca TTK m. 539/3 gereği çift imza şartı ihlal edilmiştir; tek üyenin işlemiyle şirket bağlanamaz. Bu nedenle yapılan satış işlemi yetkisiz temsil hükümleri gereğince şirket açısından askıda geçersizdir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • İspat yükü: TTK m. 539/2'de düzenlenen kötüniyet veya ağır ihmale ilişkin ispat külfeti, işlemin tasfiye amacı dışında yapıldığını ve şirketi bağlamadığını iddia eden anonim şirketin (tasfiye idaresinin) üzerindedir [1, 3].
  • Zamanaşımı / Süreler: Tasfiye memurunun yetkisini aşarak veya haksız fiille şirketi zarara uğratmasına dayalı açılacak sorumluluk davası (TTK m. 553/1), zararın ve sorumlunun öğrenilmesinden itibaren iki yıl ve her halde fiilin üzerinden beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 560) [12-14].
  • Görevli/yetkili mahkeme: Tasfiye memurlarının eylemlerinden kaynaklanan sorumluluk davalarında görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi, yetkili mahkeme ise şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir (TTK m. 561) [14-16].
  • Yaygın uygulama hataları: Uygulamada, tasfiye sürecinin uzaması bahanesiyle tasfiye memurlarının mali müşavirlere veya avukatlara "şirketi her türlü mecrada idare ve temsile yetkilidir" şeklinde kapsamlı genel vekâletnameler çıkarmaları TTK m. 539/1'in lafzına ve ruhuna açıkça aykırıdır [2]. Yalnızca "işlemin ifası/uygulanması" aşaması devredilebilir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde (Özellikle Kırca, Uzunallı, Çamoğlu gibi yazarlar tarafından), fıkra 2'de yer alan "hâlin gereğinden bilmemesinin mümkün olamayacağı ispat edilsin" şeklindeki ibarenin kaleme alınış biçimi yoğun biçimde eleştirilmiştir [6, 7, 17]. Mehaz niteliğindeki Avrupa Birliği 68/151 sayılı Şirketler Hukuku Birinci Yönergesinde (m.9/1) ifade daha çok objektif iyiniyet korumasına dayalıyken, TTK m. 539/2 metni ile üçüncü kişilerden TMK m. 3/2 bağlamında bir araştırma yükümlülüğünün (özen yükümü) beklenip beklenmediği muğlaktır [6, 9, 18].

Özellikle tasfiyenin ticaret sicilinde tescil ve ilan edilmesinin tek başına karine oluşturmaması, alacaklılar ve piyasa aktörleri ile tasfiye halindeki şirket arasındaki risk dağılımını şirketin aleyhine, üçüncü kişinin lehine orantısız biçimde bozmaktadır [19, 20]. Türk ticaret hukukunda "sicilin müspet etkisi" kuralının böylesine önemli bir fıkrada bertaraf edilmesi, tasfiye memurlarının kötüniyetli tasarruflarında şirket tüzel kişiliğinin elini kolunu bağlamakta ve uyuşmazlıklarda ispat hukuku açısından aşılmaz bir külfet yaratmaktadır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.