**III
Madde 534 - (1) İflas hâlinde tasfiye, iflas idaresi tarafından İcra ve İflas Kanunu hükümlerine göre yapılır. Şirket organları temsil yetkilerini, ancak şirketin iflas idaresi tarafından temsil edilmediği hususlar için korurlar.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) anonim şirketlerde "Sona Erme ve Tasfiye" kenar başlıklı Onuncu Bölümü altında yer alan 534. madde, şirketin iflası hâlinde tasfiye usulünü ve şirket organlarının iflas sürecindeki hukuki durumunu düzenlemektedir [1]. Kural olarak, infisah eden veya feshedilen bir anonim şirketin tasfiyesi, TTK'da özenle kurgulanan tasfiye hükümleri dairesinde, tasfiye memurları tarafından yürütülür. Ancak şirketin sona erme sebebi iflas ise, kanun koyucu burada ikili bir hukuki rejim çatışmasını önlemek maksadıyla TTK hükümlerini geri plana çekmiş ve lex specialis (özel kanun) niteliğindeki İcra ve İflas Kanunu (İİK) hükümlerini devreye sokmuştur.
Maddenin birinci fıkrası, iflas hâlinde tasfiyenin bizzat iflas idaresi tarafından ve İİK hükümlerine göre yapılacağını amir hüküm olarak vazetmiştir [1]. Bu bağlamda, iflasın açılmasıyla birlikte anonim şirket tasfiye sürecine girmekle beraber, malvarlığı üzerindeki tasarruf yetkisi şirket organlarından alınarak iflas masasına devredilir. Hükmün ikinci cümlesi ise doktrin ve Yargıtay uygulaması bakımından büyük önem arz eden bir sınır çizmektir: "Şirket organları temsil yetkilerini, ancak şirketin iflas idaresi tarafından temsil edilmediği hususlar için korurlar" [1]. Bu düzenleme, iflasın açılmasıyla şirketin tüzel kişiliğinin derhal sona ermediğini, organlarının kâğıt üzerinde de olsa varlıklarını sürdürdüğünü, ancak yetkilerinin masaya dâhil olmayan veya iflas idaresinin görev alanına girmeyen "istisnai" alanlara hapsedildiğini ortaya koymaktadır.
Anonim şirketin iflası, TTK m. 529/1-e bendi uyarınca kendiliğinden bir sona erme sebebidir [2, 3]. İflasın açılması kararının verilmesiyle birlikte, müflis anonim şirketin haczi kabil tüm malvarlığı değerleri kendiliğinden "iflas masası"nı oluşturur ve bu andan itibaren malvarlığının yasal temsilcisi iflas idaresi olur [4]. TTK m. 534 hükmü, tasfiye memurlarının ifa edeceği aktiflerin satışı, pasiflerin ödenmesi gibi olağan tasfiye işlerinin tümüyle İcra ve İflas Kanunu sistematiğine (masa teşkili, alacaklılar toplanması, sıra cetveli vb.) bırakıldığını ifade eder [1]. İflas idaresi, şirketin tüzel kişiliğini değil, "iflas masasını" temsil eden bağımsız bir organdır.
Madde metninden açıkça anlaşıldığı üzere, iflas kararı şirketin yönetim kurulu veya genel kurul gibi zorunlu organlarının varlığına son vermez [1, 5]. Anonim şirket tüzel kişiliği, ticaret sicilinden terkin edilinceye kadar tasfiye gayesiyle sınırlı olarak yaşamaya devam eder [1, 6]. Organlar hukuken görevde kalmaya devam etseler de, fonksiyonları ciddi biçimde kısıtlanır. Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu gibi değerli hocalarımızın ortaklıklar hukuku doktrininde titizlikle vurguladığı üzere, organların yetki sınırları İİK'nın emredici normlarıyla çizilmiştir. Yönetim kurulu, iflas masasına giren malvarlığı üzerinde hiçbir tasarruf işlemi yapamaz; yaparsa bu işlemler masaya karşı geçersizdir.
Şirket organlarının temsil yetkilerini korudukları "iflas idaresi tarafından temsil edilmeyen hususlar", iflas kütlesinin yönetimi, muhafazası ve tasfiyesi dışında kalan salt kurumsal ve tüzel kişilik haklarını ilgilendiren konulardır. Doktrinde (örneğin Mehmet Bahtiyar, Sabih Arkan) bu alanlara şu örnekler verilmektedir:
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin yerleşik içtihatları, TTK m. 534 çerçevesinde iflas idaresinin münhasır yetkilerini oldukça katı yorumlamaktadır.
Yargıtay, müflis gerçek veya tüzel kişinin (anonim şirketin) haczi kabil malları üzerinde tasarruf yetkisini yitirdiğini vurgulamıştır. Örneğin, iflas etmiş bir anonim şirketin portföyünde başka bir anonim şirketin pay senetleri (hisseleri) bulunuyorsa, bu hisselerden doğan genel kurula katılma ve oy kullanma hakları bizzat malvarlıksal bir değer taşıdığından, müflis anonim şirket adına diğer şirketin genel kuruluna katılma yetkisi müflis şirketin yönetim kuruluna değil, iflas idaresine aittir [4, 15]. İlgili Yargıtay kararında açıkça: "İİK’nun 184 ve 226’ıncı maddeleri hükmü gereğince... müflis adına genel kurula katılma hak ve yetkisinin iflas idaresine geçeceğinin kabulü zorunludur" denilmek suretiyle iflas idaresinin yetkisi teyit edilmiştir [4, 15].
Yine Yargıtay uygulamasına göre, şirketin iflasına karar verilmiş olması, şirketin genel kurulunun toplantıya çağrılmasına teorik olarak engel değildir; ancak alınacak kararlar malvarlığı üzerinde (örneğin kâr dağıtımı, ibra yoluyla alacak haklarından feragat) bir etki doğuruyorsa, bu kararlar iflas masasına karşı geçersizdir.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): X Anonim Şirketi hakkında asliye ticaret mahkemesi tarafından borca batıklık sebebiyle iflas kararı verilmiş ve iflas masası teşekkül etmiştir. İflas süreci devam ederken, şirketin eski yönetim kurulu başkanı A, şirketin tescilli bir markasını lisans sözleşmesiyle bir üçüncü kişiye kiralayarak elde edilecek bedeli şirket banka hesabına aktarmak üzere sözleşme imzalamıştır. Hukuki Analiz: TTK m. 534 ve İİK m. 184 ile 226 uyarınca, marka hakkı müflis şirketin haczi kabil aktif bir malvarlığı değeridir ve iflas masasına dâhildir. Şirket organları, iflas idaresi tarafından temsil edilen malvarlıksal konularda temsil yetkilerini kaybettiklerinden, yönetim kurulu başkanı A'nın yaptığı bu lisans sözleşmesi iflas masasına karşı mutlak surette geçersizdir ve iflas idaresi işlemi iptal ederek bedelin masaya iadesini veya markanın kullanılmasının menini talep edecektir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Y Anonim Şirketi iflas etmiştir. İflas idaresi malları paraya çevirme aşamasındayken, şirketin yönetim kurulu toplanarak iflas kararının hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle Yargıtay/Bölge Adliye Mahkemesi nezdinde kanun yoluna başvurma kararı almış ve avukat tayin etmiştir. İflas idaresi, "şirketi temsil yetkisi bize aittir, siz avukat atayamazsınız" şeklinde itiraz etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 534/1 ikinci cümlesi gereği, şirket organları iflas idaresi tarafından temsil edilmeyen hususlarda yetkilerini korurlar [1]. İflas kararının bizzat kendisine karşı kanun yoluna başvurmak, iflas kütlesinin (masanın) tasfiyesi ile ilgili bir işlem değil, tüzel kişiliğin beka ve hukuki statüsüne ilişkin yaşamsal bir tasarruftur. İflas idaresinin kendi varlık nedenini ortadan kaldıracak bir davayı açması beklenemeyeceğinden, bu hususta şirketi yönetim kurulu temsil eder. Yönetim kurulunun kanun yoluna başvurması hukuka uygundur.
TTK m. 534 [1] hükmü, anonim şirketler hukukunda kurumsal yapı ile iflas hukukunun kesişim noktasını düzenlemekle birlikte, kanun lafzındaki "şirketin iflas idaresi tarafından temsil edilmediği hususlar" ibaresi yeterince berrak değildir. Bu muğlaklık, iflas tasfiyesi devam ederken şirket organlarının hangi kararları geçerli şekilde alabileceği konusunda doktrinde süregelen tartışmalara zemin hazırlamıştır.
Özellikle, iflas tasfiyesi devam ederken yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğu dolayısıyla şirketin uğradığı zararların tazmini davasında hakkın kime ait olduğu konusu, TTK m. 556'da "önce iflas idaresince ileri sürülür" şeklinde kazuistik bir yaklaşımla çözülmüşse de [10, 11, 16], örneğin şirketin özel nitelikli bilgi alma ve inceleme davalarında veya imtiyazlı pay sahiplerinin haklarının korunması bağlamındaki uyuşmazlıklarda iflas idaresinin rolü yasal düzeyde net bir şekilde sınırlandırılmamıştır.
Sonuç olarak, mülga 6762 sayılı Kanun dönemindeki boşluklar 6102 sayılı Kanun ile belli ölçüde giderilmiş olmakla birlikte, İsviçre Borçlar Kanunu ve Alman Paylı Ortaklıklar Kanunu (AktG) referans alınarak, iflas masasındaki organ çatışmalarını engellemeye dönük, daha keskin sınırların ticaret sicili uygulamalarıyla desteklendiği bir kanun reformu doktrinde ve uygulamada hissedilen bir ihtiyaçtır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.