**II
Madde 521 - (1) Yedek akçeye yıllık kârın yüzde beşinden fazla bir tutarın ayrıla cağı ve yedek akçenin ödenmiş sermayenin yüzde yirmisini aşabileceği hakkında esas sözleşmeye hüküm konabilir. Esas sözleşme ile başka yedek akçe ayrılması da öngörülebilir ve bunların özgülenme amacıyla harcanma yolları ve şartları belirlenebilir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) İkinci Kitap, Dördüncü Kısım, Dokuzuncu Bölümü “Şirketin Finansal Tabloları, Yedek Akçeler” başlığını taşımaktadır. Bu bölüm altında yer alan 521. madde, anonim ortaklıklarda (ve TTK m. 610 atfı yoluyla limited ortaklıklarda) şirket esas sözleşmesi ile ayrılabilecek ihtiyari (isteğe bağlı) yedek akçelerin yasal temelini ve sınırlarını düzenlemektedir [1, 2].
Ratio legis (Hükmün konuluş amacı) bağlamında incelendiğinde; kanun koyucu, TTK m. 519 hükmü ile "genel kanuni yedek akçe" müessesesini emredici olarak ihdas etmiş ve şirketin özkaynak yapısının asgari düzeyde korunmasını hedeflemiştir. Ancak ticaret hayatının dinamikleri, şirketin faaliyet gösterdiği sektörün taşıdığı spesifik riskler veya şirketin büyüme (oto-finansman) stratejileri, kanunda öngörülen asgari limitlerin (yıllık kârın %5'i ve ödenmiş sermayenin %20'si) ötesinde bir sermaye birikimini gerekli kılabilir [2, 3]. İşte TTK m. 521, ortaklara "sözleşme özgürlüğü" çerçevesinde, kanuni sınırların üzerine çıkma ve şirket bünyesinde ilave bir mali güvenlik yastığı oluşturma imkânı tanımaktadır. Madde, aynı zamanda belirli amaçlara (örneğin tesislerin yenilenmesi, fiyat dalgalanmalarına karşı korunma vb.) özgülenmiş yedek akçelerin yaratılmasına da hukuki zemin sağlamaktadır [2].
Yedek akçeler, şirketin ileride karşılaşabileceği olası zararlara veya risklere karşılık olmak üzere, kârdan ayrılan ve özkaynaklar içerisinde yer alan hesabi fonlardır [3, 4]. TTK m. 521 kapsamında öngörülen yedek akçeler doktrinde genellikle "statü yedek akçesi" veya "ihtiyari yedek akçe" olarak anılır. Zira bu fonların ayrılabilmesi, kanunun doğrudan emriyle değil, pay sahiplerinin iradelerinin birleştiği "esas sözleşme" hükmüyle vücut bulur [2, 5].
TTK m. 519'da genel kanuni yedek akçenin, ödenmiş sermayenin %20'sine ulaşıncaya kadar yıllık kârın %5'i oranında ayrılacağı emredici olarak düzenlenmiştir. TTK m. 521/1 uyarınca, bu iki haddin (hem %5'lik yıllık ayrım oranının hem de %20'lik üst tavanın) esas sözleşme ile artırılması mümkündür [2]. Örneğin, esas sözleşmeye konulacak bir hükümle yıllık kârın %10'unun, ödenmiş sermayenin %50'sine ulaşıncaya kadar yedek akçe olarak ayrılacağı öngörülebilir.
Maddenin ikinci cümlesi, "Esas sözleşme ile başka yedek akçe ayrılması da öngörülebilir ve bunların özgülenme amacıyla harcanma yolları ve şartları belirlenebilir" şeklindedir [2]. Şirket esas sözleşmesinde, örneğin "Ar-Ge Fonu Yedek Akçesi", "Makine Yenileme Yedek Akçesi" gibi spesifik isimler ve amaçlarla yedek akçeler oluşturulabilir. Bu şekilde oluşturulan fonlar, "bağlı yedek akçe" niteliğindedir. Bağlı yedek akçelerin serbestçe kullanılabilmesi veya kâr payı olarak dağıtılabilmesi için, öncelikle genel kurul kararı ile çözülmeleri ve serbest yedek akçe hâline getirilmeleri hukuken zorunludur [6, 7].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili dairelerinin (özellikle 11. Hukuk Dairesi) yerleşik içtihatlarına göre; kâr payı, pay sahibinin müktesep (vazgeçilemez) temel hakkıdır. Şirket genel kurulu veya esas sözleşmesi ile yedek akçe ayrılması hukuken himaye görse de, bu durum pay sahiplerinin haklarının dürüstlük kuralına (TMK m. 2) aykırı olarak kısıtlanması sonucunu doğurmamalıdır.
Yargıtay, net dönem kârının oluşmasına rağmen, haklı bir ekonomik sebep veya somut bir yatırım ihtiyacı (TTK m. 523/2 bağlamında) ortaya konulmaksızın, salt çoğunluk oylarıyla kârın sürekli olarak olağanüstü veya ihtiyari yedek akçelere aktarılmasını "çoğunluğun azınlığa tahakkümü" olarak değerlendirmekte ve bu tür genel kurul kararlarının TTK m. 445 vd. hükümleri uyarınca iptali (veya somut olaya göre butlanı) gerektiğine hükmetmektedir [12]. Sözleşmeyle belirlenmiş bağlı yedek akçeler (TTK m. 521) mevzubahis olduğunda dahi, oransallık ilkesi ve şirketin gerçek finansal ihtiyacı mahkemelerce denetlenmektedir.
Olay 1 (Esas Sözleşme ile Tavanın Yükseltilmesi ve Kâr Dağıtımı): (A) Anonim Şirketi'nin esas sözleşmesinin "Kârın Dağıtımı" başlıklı maddesinde; "Yıllık safi kârın %10'u, ödenmiş sermayenin %50'sine ulaşıncaya dek ihtiyari yedek akçe olarak ayrılır" hükmü yer almaktadır. 2024 yılı olağan genel kurul toplantısında, şirketin ödenmiş sermayesinin %30'u oranında yedek akçesi bulunmasına rağmen, genel kurul kârın %10'luk kısmını yedek akçeye aktarmadan tüm safi kârın pay sahiplerine dağıtılmasına karar vermiştir. Hukuki analiz: TTK m. 521 uyarınca esas sözleşmeye konulan bu hüküm geçerlidir ve şirketi bağlar. TTK m. 523/1 hükmünün emredici lafzına göre, esas sözleşmede öngörülen ihtiyari yedek akçeler ayrılmadıkça kâr payı dağıtılamaz [8]. Bu nedenle, yedek akçe ayrılmadan tüm kârın dağıtılmasına yönelik genel kurul kararı kanuna ve esas sözleşmeye aykırıdır; pay sahipleri, yönetim kurulu veya ilgili menfaat sahipleri tarafından TTK m. 445 kapsamında iptal davasına (şartları varsa butlan tespitine) konu edilebilir.
Olay 2 (Özgülenmiş Yedek Akçenin Amacı Dışında Kullanılması): (B) Limited Şirketi'nin şirket sözleşmesinde "Fabrika ve Teçhizat Yenileme Fonu" adıyla TTK m. 521 (TTK m. 610 atfıyla) kapsamında bir statü yedek akçesi ayrılmış ve harcanma şartı olarak sadece yeni üretim bantlarının alımı öngörülmüştür. Pandemi sürecinde şirket müdürler kurulu, genel kurul kararı olmaksızın bu fondaki meblağı kullanarak çalışanlara prim dağıtmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 521 uyarınca belirli bir amaca özgülenmiş (bağlı) yedek akçeler, yalnızca esas sözleşmede belirtilen amaç doğrultusunda harcanabilir [2]. Amacın değiştirilmesi veya fonun serbest bırakılarak başka bir gidere tahsis edilmesi, ancak şirket sözleşmesinin değiştirilmesi (genel kurul kararı) ile mümkündür. Müdürlerin genel kurul yetkisini (TTK m. 616) gasp ederek bağlı yedek akçeyi amacı dışında kullanması yetki aşımı olup, müdürlerin TTK m. 553 kapsamında hukuki sorumluluğunu (tazminat yükümlülüğünü) doğurur [14].
Doktrinde Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu gibi önde gelen otoritelerin eserlerinde işaret edildiği üzere, yedek akçeler şirket mali bünyesinin en büyük teminatıdır [4, 17]. TTK m. 521'in şirketin ihtiyaçlarına göre statü yedek akçesi yaratılmasına imkân tanıması "işletme idamesi" ve "kurumsal finansman" açısından son derece isabetlidir.
Ancak doktrindeki temel tartışma, bu özgürlüğün, şirket kârının pay sahiplerinden yasal bir "kılıf" arkasına sığınılarak kaçırılması riskidir. Hakim pay sahipleri, kendi şahsi finansal ihtiyaçları olmaması nedeniyle vergisel veya stratejik saiklerle kâr dağıtmak istemeyebilir; bu durumu meşrulaştırmak için m. 521 uyarınca esas sözleşmeye olağanüstü yüksek oranlarda yedek akçe ayrım hükümleri koyabilirler. Mevcut kanun sistematiğinde, şirketin "gelişimi için yatırım ihtiyacının" (TTK m. 523/2) mahkemelerce objektif olarak tespitinin zorluğu, azınlık pay sahiplerini mağdur edebilmektedir [18]. Nitekim, m. 521'in lafzı sınırsız bir artırım imkânı sunuyormuş gibi görünse de, bu hükmün TTK m. 357 (eşit işlem ilkesi) ve TMK m. 2 normlarıyla çevrelenmiş teleolojik (amaçsal) bir yoruma tabi tutulması gerektiği doktrinde ağırlıklı olarak savunulmaktadır.
[Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.]