**B) Şirketler topl uluğunun finansal tabloları ve yıllık faaliyet raporu I
Madde 517 - (1) Konsolide finansal tabloları hazırlamakla yükümlü işletmeler ile konsolidasyon kapsamına giren işletmelerin belirlenmesinde ve ilgili diğer konularda Türkiye Muhasebe Standartları geçerlidir. (2) Konsolide finansal tablolar 515 inci maddede öngörülen esas ve ilkelere göre çıkarılır.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Şirketin Finansal Tabloları ve Yedek Akçeler" başlıklı dokuzuncu bölümünde yer alan 517. maddesi, şirketler topluluğuna (grup şirketlerine) yönelik konsolide finansal tablo hazırlama yükümlülüğünü ve uygulanacak standartları düzenlemektedir [1]. Hüküm, şirketlerin büyümeleri, farklı sektörlere yönelmeleri ve holdingleşme eğilimleri neticesinde, yalnızca tekil finansal tabloların işletmenin gerçek durumunu yansıtmada yetersiz kalması gerçeğinden hareketle kaleme alınmıştır [2, 3].
Özellikle şirketler topluluğu içinde yer alan teşebbüslerin kendi aralarında gerçekleştirdikleri işlemler (örneğin grup içi satışlar), tekil finansal tablolarda suni bir kârlılık veya bilanço büyüklüğü yaratabilmektedir [3]. Geçmişte yaşanan Enron skandalı gibi örnekler, şirketlerin kâr açıklayabilmek için zararlarını diğer bağlı şirketlerin tablolarında muhasebeleştirebildiğini göstermiştir [3]. Bu tür manipülasyonların önüne geçmek, pay sahipleri ile alacaklılara şeffaf ve gerçeğe uygun bilgi sunabilmek adına TTK m. 517, konsolide finansal tabloların Türkiye Muhasebe Standartlarına (TMS) ve dürüst resim ilkesine (TTK m. 515) uygun olarak hazırlanmasını emredici bir kural olarak öngörmektedir [4-6].
Konsolidasyon, kelime anlamı olarak "birleştirmek, bütünleştirmek, sağlamlaştırmak" anlamlarına gelmektedir [4]. Muhasebe ve ticaret hukuku literatüründe ise konsolide finansal tablolar; ana ortaklığın ve bağlı ortaklıklarının aktifleri, borçları, özkaynakları, gelirleri, giderleri ve nakit akışlarının birleştirilerek sanki tek bir işletmeye aitmiş gibi sunulduğu tabloları ifade eder [7]. Bu tabloların tekil tablolardan temel farkı, hukuken birden fazla olan işletmenin ekonomik olarak tek bir ünite gibi değerlendirilmesidir [7]. Konsolide tablolar hazırlanırken, grubun kendi içindeki işlemlerin (grup içi borç-alacak ilişkileri, grup içi satışlardan doğan gerçekleşmemiş kârlar) elimine edilmesi zorunludur; aksi halde çifte sayım (double counting) yapılarak grubun finansal durumu olduğundan daha güçlü gösterilmiş olur [8].
TTK m. 517/1 hükmü, konsolidasyon yükümlüleri ile kapsama giren işletmelerin belirlenmesini TMS/TFRS hükümlerine bırakmıştır [5, 9]. Türkiye Finansal Raporlama Standartları (TFRS) 10 uyarınca, grup bir "ana ortaklık" ve onun "bağlı ortaklıklarından" oluşur [10]. Burada temel kriter, işletmenin hukuki yapısı (örneğin anonim veya limited şirket olması) değil, "kontrol" (hâkimiyet) unsurudur [11]. Dolayısıyla, tüzel kişiliği bulunmayan adi ortaklıklar dahi, bir sermaye şirketi tarafından finansal ve operasyonel olarak kontrol ediliyorsa konsolidasyon kapsamına alınmak zorundadır [8, 11].
Maddenin birinci fıkrası ile kanun koyucu, teknik muhasebe kurallarını doğrudan kanun metnine yazmak yerine, dinamik ve uluslararası finansal piyasalarla uyumlu olan TMS'ye (UFRS/IFRS'nin Türkiye'deki karşılığı) atıf yapmıştır [2, 5]. Bu yetki, Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurumu (KGK) tarafından kullanılmaktadır (TTK m. 88) [12, 13]. Dolayısıyla m. 517'nin somut içeriği, KGK tarafından yayımlanan güncel standartlar ile dolmaktadır.
TTK m. 517/2'de açıkça atıf yapılan dürüst resim ilkesi (TTK m. 515), şirketler topluluğunun finansal tablolarının, malvarlığı, borç, yükümlülük, özkaynak ve faaliyet sonuçlarını tam, anlaşılabilir, şeffaf ve gerçeği dürüst bir şekilde yansıtacak biçimde çıkarılmasını emreder [6, 14, 15]. Konsolide tabloların sadece teknik muhasebe kurallarına uyması yetmez, aynı zamanda ekonomik gerçeğin "aslına sadık surette" yansıtılması yasal bir zorunluluktur [16, 17].
Yargıtay’ın şirketler hukuku alanındaki yerleşik içtihatlarında, özellikle bağlı şirketlerle ana şirket arasındaki örtülü kazanç aktarımları, içinin boşaltılması veya holdingin bağlı şirketi borçlandırması gibi uyuşmazlıklarda, grubun konsolide tablolarda şeffaf bir görünüm sunup sunmadığı hususu önem arz etmektedir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili daireleri (özellikle 11. Hukuk Dairesi), şirket genel kurul kararlarının iptali, finansal tabloların tasdiki ve yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğu davalarında (TTK m. 445, 447, 553 vd.), finansal tabloların gerçeğe aykırı olmasının (dürüst resim ilkesine ve standartlara aykırılık) mutlak bir hukuka aykırılık teşkil ettiğini kabul etmektedir [25, 26]. Ayrıca Yargıtay, şirket yöneticilerinin şirketin ve topluluğun malvarlıksal durumunu genel kurula yanlış aksettirmesi hallerinde (örneğin grup içi işlemlerin fiktif kâr yaratmak amacıyla kullanılması ve bunların konsolidasyonda elimine edilmemesi), ibra kararlarının dahi dürüst hesap verme ilkesine aykırılık gerekçesiyle geçersiz olacağına karar vermektedir [27].
Olay 1 (Grup İçi İşlemlerle Fiktif Kâr Yaratılması): (A) Holding A.Ş., bilançosunu yüksek göstererek bankalardan daha uygun kredi limitleri alabilmek maksadıyla, üretim faaliyetinde bulunan %100 bağlı ortaklığı (B) A.Ş.’ye, piyasa değerinin çok üzerinde bir bedelle gayrimenkul satmış gibi işlem tesis etmiştir. Bu satımdan doğan fiktif kâr, (A) Holding A.Ş.'nin solo finansal tablolarında yer almıştır. Hukuki analiz: TTK m. 517/1 atfıyla TFRS 10 hükümleri uyarınca, konsolide finansal tablolar hazırlanırken grup içi borç ve alacaklar ile grup içi işlemlerden doğan gerçekleşmemiş kârlar elimine edilmelidir [8]. Bu eliminasyonun yapılmadan konsolide tabloların kamuya açıklanması, hem TMS'ye (TTK m. 517/1) hem de dürüst resim ilkesine (TTK m. 515 ve m. 517/2) açık bir aykırılıktır [6, 15]. Böyle bir ihlal, bağımsız denetçinin olumsuz görüş bildirmesine (TTK m. 403) ve yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğuna (TTK m. 553) yol açacaktır [28-30].
Olay 2 (Hukuki Statüsü Farklı Bağlı İşletmenin Kapsam Dışı Bırakılması): (X) Teknoloji A.Ş., konsolide finansal tablolarını hazırlarken, %80 hissesine sahip olduğu ve fiili yönetimini tamamen elinde bulundurduğu bir adi ortaklığın finansal verilerini, adi ortaklığın "tüzel kişiliği bulunmadığı" gerekçesiyle konsolidasyon kapsamı dışında tutmuştur. Hukuki analiz: TTK m. 517/1, konsolidasyon kapsamına giren işletmelerin belirlenmesinde TMS'yi geçerli kılmıştır [5]. TFRS 10 standardına göre "bağlı ortaklık" tanımında işletmenin tüzel kişiliği olup olmadığına değil, ana ortaklık tarafından "kontrol" (hâkimiyet) edilip edilmediğine bakılır [11]. Bu nedenle, tüzel kişiliği olmasa dahi kontrol edilen adi ortaklığın finansal tablo verilerinin konsolidasyona dahil edilmesi yasal bir zorunluluktur; aksi yöndeki uygulama TTK m. 517'ye aykırılık oluşturur [11].
Doktrinde TTK m. 517 hükmü incelendiğinde, kanun koyucunun şirketler hukuku rejimi içerisine son derece teknik ve sürekli değişen muhasebe kurallarını entegre etmiş olması genel olarak olumlu karşılanmaktadır. Şeffaflık ve hesap verilebilirlik hedeflerine hizmet eden bu yaklaşım, ticaret hukukunun küresel standartlara (IFRS) uyumu açısından çağdaş bir adımdır [2, 9].
Ancak hükmün kaleme alınış biçimi ve terminolojik tercihleri doktrinde eleştiri konusu olmuştur. Örneğin, ticaret hukukunda "şirketler topluluğu", "hâkim şirket" ve "bağlı şirket" kavramları (TTK m. 195 vd.) kullanılırken, m. 517'nin atıf yaptığı TFRS 10 standardında "grup", "ana ortaklık" ve "bağlı ortaklık" gibi kavramlar tercih edilmiştir [10]. Terminolojik düalizm, hukuki uygulamada TTK ile Muhasebe Standartları arasında kavram karmaşalarına yol açabilmektedir [10]. Ayrıca, konsolide finansal tabloları hangi işletmelerin (örneğin sadece borsaya kote şirketlerin mi yoksa belirli bir büyüklüğü aşan tüm kapalı şirketlerin mi) hazırlayacağı doğrudan Kanun metniyle değil, KGK'nın düzenleyici kararlarıyla belirlendiği için, yasal öngörülebilirlik zaman zaman zedelenebilmektedir. Buna rağmen, m. 517/2'de dürüst resim ilkesine yapılan açık atıf, muhasebe hilelerine ve formel hukuka uygun görünse dahi pay sahiplerini ve alacaklıları aldatan işlemlere karşı yargıya (hakime) güçlü bir denetim ve müdahale aracı sunmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.