**C) Geri alma hakkı I
Madde 512 - (1) Haksız yere ve kötüniyetle kâr payı veya hazırlık dönemi faizi alan pay sahipleri, bunları geri vermekle yükümlüdür . Yönetim kurulu üyelerinin kazanç payları hakkında da aynı hüküm uygulanır. (2) Geri alma hakkı, paranın alındığı tarihten itibaren beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 512. maddesi, anonim şirketler hukukunun temel yapıtaşlarından biri olan "sermayenin korunması ilkesi"nin en somut tezahürlerinden biridir. Şirketin malvarlığının, özellikle de bağlı malvarlığı olan esas sermayenin, pay sahiplerine haksız yollarla iade edilmesini engellemeyi amaçlar. Madde, anonim şirketlerde kâr payı, hazırlık dönemi faizi veya kazanç payının haksız ve kötüniyetli olarak iktisap edilmesi hâlinde şirketin bu tutarları geri alma (istirdat) hakkını düzenlemektedir [1].
Maddenin sistematiğine bakıldığında, "Kâr, Kazanç ve Tasfiye Payı" başlığını taşıyan Sekizinci Bölüm altında yer aldığı görülmektedir. Anonim şirket, kâr elde etme ve bunu pay sahiplerine dağıtma gayesi güden bir sermaye şirketidir. Ancak kâr dağıtımı, TTK m. 509 uyarınca yalnızca net dönem kârından ve serbest yedek akçelerden yapılabilir [2]. Kanunun öngördüğü maddi ve şekli şartlara uyulmaksızın yapılan dağıtımlar "haksız" vasfını taşır. TTK m. 512, şirket malvarlığından çıkan bu tür haksız değerlerin, ancak işlemi kabul eden pay sahibinin "kötüniyetli" olması şartıyla şirkete iade edilebileceğini öngörerek, pay sahiplerinin mülkiyet hakkı ile şirket alacaklılarının korunması menfaati arasında hassas bir denge kurmuştur [1, 3].
Maddede ifade edilen "haksız yere" ibaresi, kanunun emredici hükümlerine veya esas sözleşmeye aykırı olarak yapılan dağıtımları ifade eder. Örneğin; şirketin gerçekte bir kârı olmamasına (bilançonun zararla kapanmasına veya kârın fiktif/sahte bir bilançoya dayanmasına) rağmen kâr dağıtılması, kanuni yedek akçeler (TTK m. 519) ayrılmadan dağıtım yapılması veya butlanla malul bir genel kurul kararına dayanılarak ödeme yapılması bu kapsamdadır. Benzer şekilde, işletmenin hazırlık döneminde (TTK m. 510) kanuni şartlar oluşmadan ödenen faizler de haksız iktisap niteliğindedir [1, 4].
TTK m. 512 hükmünün uygulanabilmesi ve istirdat davasının açılabilmesi bakımından en kritik unsur "kötüniyet" şartıdır [1]. Pay sahibi, kendisine yapılan ödemenin haksız olduğunu biliyor veya durumun gereklerine göre bilmesi gerekiyorsa (objektif özen yükümlülüğüne aykırılık) kötüniyetli kabul edilir. Doktrinde de altı çizildiği üzere, anonim şirketlerde haksız yere kâr payı alan kişi ancak "kötüniyetli" ise iade borcu altındadır [3]. Kanun koyucu burada, şirket içi işleyişi ve finansal tabloların sıhhatini bilmesi beklenemeyen pasif yatırımcı konumundaki (iyiniyetli) pay sahibini korumayı tercih etmiştir. İyiniyetli pay sahibinden iade talep edilemez [3, 5].
Maddenin birinci fıkrasının ikinci cümlesi, "Yönetim kurulu üyelerinin kazanç payları hakkında da aynı hüküm uygulanır" diyerek, TTK m. 511 kapsamında yönetim kurulu üyelerine dağıtılan haksız kazanç paylarını da istirdat kapsamına almıştır [1, 6]. Yönetim kurulu üyeleri şirketin sevk ve idaresinden sorumlu oldukları için, şirketin gerçek finansal durumunu bilmediklerini (iyiniyetli olduklarını) iddia etmeleri oldukça zordur. Bu nedenle, kural olarak yönetim kurulu üyelerine yapılan haksız ödemelerin iadesi çok daha kolay bir biçimde talep edilebilir.
Yargıtay içtihatlarında sermaye artırım kararlarının mahkemece sonradan iptal edilmesi veya butlanına karar verilmesi durumunda, bu artırılan sermayeye isabet eden kâr paylarının iadesi meselesi sıklıkla ele alınmıştır. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına ve kanunun lafzına göre, iptal edilmiş sermayeye göre dağıtılan kâr paylarının şirket tarafından istirdat edilebilmesi için, iadesi istenen pay sahibinin haksız ödemeyi "kötüniyetle" aldığının, yani işlemin geçersizliğini bildiğinin şirket tarafından somut delillerle ispatlanması gerekir [3, 5, 7]. Yargıtay, iptal edilen genel kurul kararlarının geçmişe etkili sonuçlar doğurmasına rağmen, TTK m. 512'deki kötüniyet şartı gerçekleşmedikçe kâr payının sebepsiz zenginleşme temeline dayanılarak doğrudan istenmesini kabul etmemekte; normun özel doğasını (lex specialis) korumaktadır.
Olay 1 (Haksız Kâr Dağıtımı ve Pasif Pay Sahibinin Durumu): X A.Ş.'nin 2024 yılı olağan genel kurul toplantısında, yönetim kurulunun hazırladığı bilançoda yer alan fiktif bir değerleme artışına dayanılarak şirket sermayesinin %10'u oranında kâr payı dağıtılmasına karar verilmiştir. Azınlık pay sahibi Y (mühendis) ile yönetim kurulu başkanı Z bu karara dayanarak kâr paylarını tahsil etmiştir. Daha sonra bilançonun sahte olduğu denetçilerce tespit edilmiştir. Hukuki analiz: X A.Ş., dağıtılan tutarların iadesi için dava açar. Pay sahibi Y, şirket bilançosunun sahteliğini bilebilecek konumda olmadığından ve kendisine olağan bir genel kurul kararına istinaden ödeme yapıldığından "iyiniyetli" kabul edilir. TTK m. 512/1 uyarınca Y'den iade talep edilemez [1, 3]. Ancak yönetim kurulu başkanı Z, bilançoyu hazırlayan kişi olarak işlemin haksızlığını açıkça bildiğinden "kötüniyetlidir" ve aldığı tutarı şirkete iade etmekle yükümlüdür. Y'ye ödenip geri alınamayan tutar bakımından ise X A.Ş., TTK m. 553 uyarınca Z'nin ve diğer kusurlu yöneticilerin hukuki sorumluluğuna gidebilir [7].
Olay 2 (İptal Edilen Sermaye Artırımı Üzerinden Dağıtım): Z A.Ş.'de 2022 yılında yapılan genel kurulda sermaye artırımına karar verilmiş, pay sahibi K artırıma katılarak yeni paylar iktisap etmiştir. 2023 yılında bu yeni paylara isabet eden kâr paylarını tahsil etmiştir. 2024 yılında ise, 2022 yılındaki sermaye artırımı kararının usulsüz çağrı sebebiyle mahkemece kesin olarak iptaline karar verilmiştir. Hukuki analiz: İptal kararıyla birlikte K'nın yeni payları hukuken ortadan kalkmış (geçersiz hale gelmiş) ve sermaye eski haline dönmüştür [5]. Şirket, K'ya ödenen kâr paylarını TTK m. 512'ye dayanarak geri istemektedir. Kural olarak, iptal edilmiş sermayeye göre ödenen kâr payları, ortakların bunları "haksız yere ve kötü niyetle" aldıkları şirket tarafından ispat edilmedikçe geri verilemez [5]. K, iptal kararından önce dağıtılan kârı alırken sermaye artırımının iptal edileceğini bilmiyorsa (iyiniyetli ise) bu kârı iade etmeyecektir.
Doktrinde TTK m. 512 hükmü, anonim şirket alacaklılarının korunması bakımından İsviçre hukuku ile mukayeseli olarak eleştirilmektedir. İsviçre Borçlar Kanunu (OR m. 678/2), şirketin ekonomik durumuyla açıkça bağdaşmayan ve orantısız ödemelerin iadesini daha geniş bir çerçevede düzenlemektedir [13, 14]. Türk hukukunda ise TTK m. 512 metninin yalnızca kâr payı ve hazırlık dönemi faizi ile sınırlı tutulması, "örtülü kazanç dağıtımı" veya "bağış" gibi sair yollarla şirketin içinin boşaltıldığı hallerde bu özel normun uygulanamamasına, ispatı daha zor olan genel sebepsiz zenginleşme (TBK m. 77) normlarına başvurulmasına neden olmaktadır [13].
Ayrıca, pay sahibinin haksız ödemeyi iade etmesi için mutlak surette "kötüniyetin" aranması, sermayenin korunması ilkesi karşısında pasif pay sahibinin menfaatini, alacaklıların menfaatine üstün tutan bir sistem yaratmıştır. Sermaye şirketlerinde mülkiyet ile yönetimin ayrışmış olması bu tercihi haklı gösterse de, borca batıklık veya iflas riski altındaki bir anonim şirkette, tıpkı limited şirketlerde (TTK m. 611/2) olduğu gibi, alacaklıların tatmini ile sınırlı olarak iyiniyetli pay sahiplerine de başvuru imkânının getirilmesi, kanunun sistemsel bütünlüğüne ve sermayenin korunması felsefesine daha uygun bir reform önerisi olarak doktrinde tartışılmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.