**II
Madde 449 - (1) Genel kurul kararı aleyhine iptal veya butlan davası açıldığı takdirde mahkeme, yönetim kurulu üyelerinin görüşünü aldıktan sonra, dava konusu kararın yürütülmesinin geri bırakılmasına karar verebilir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 449. maddesi, anonim ortaklıklar hukukunda genel kurul kararlarının iptali veya butlanı davalarına özgü, son derece hayati bir geçici hukuki koruma müessesesi olan "kararın yürütülmesinin geri bırakılması" (icranın durdurulması) kurumunu düzenlemektedir [1]. Hukuk sistemimizde genel kurul kararları, alındıkları andan itibaren hukuki sonuçlarını doğurmaya başlar ve kural olarak aleyhlerine bir iptal veya butlan davası açılmış olması, bu kararların geçerliliğini ve icra edilebilirliğini kendiliğinden askıya almaz [2].
Bu kuralın mutlak bir şekilde uygulanması, hukuka aykırı, dürüstlük kuralına aykırı veya kurucu unsurları bakımından sakat olan genel kurul kararlarının icra edilmesi halinde telafisi imkânsız veya son derece güç zararların ortaya çıkmasına sebebiyet verebilir [2]. Bu bağlamda TTK m. 449, genel kurul kararının uygulanması sonrasında kararın iptal veya batıl olduğunun tespiti durumunda doğabilecek ağır ve geri dönülemez sonuçların önüne geçmek amacıyla, mahkemeye kararın yürütülmesini durdurma yetkisi tanımaktadır [2, 3].
Söz konusu düzenleme, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (HMK) yer alan ihtiyati tedbir kurumunun, anonim şirketler hukukunun dokusuna uyarlanmış, özel nitelikli (lex specialis) bir görünümüdür [4]. Maddenin konuluş amacı (ratio legis), azınlık veya bireysel pay sahiplerinin hak arama özgürlüğünü güvence altına alırken, aynı zamanda şirketin işleyişinin keyfi ve asılsız taleplerle kilitlenmesini engellemek için "yönetim kurulunun görüşünün alınması" şartını getirerek taraflar arası hassas bir menfaat dengesi kurmaktır [1, 4].
TTK m. 449 uyarınca yürütmenin geri bırakılması kararı verilebilmesinin ön koşulu, ilgili genel kurul kararı aleyhine bir "iptal" veya "butlan" davasının derdest olmasıdır [1]. Bu tedbir, bağımsız bir hukuki yol olarak talep edilemez; mutlaka TTK m. 445 uyarınca açılmış bir iptal davasına veya TTK m. 447 çerçevesinde açılmış bir butlanın tespiti davasına fer'i olarak ileri sürülmelidir [1, 5, 6].
Kanun koyucu, ihtiyati tedbir kurumunun şirket işleyişini felce uğratma riskini bertaraf etmek amacıyla, mahkemenin yürütmenin durdurulmasına karar vermeden önce "yönetim kurulu üyelerinin görüşünü almasını" emredici bir şart olarak öngörmüştür [1]. Buradaki temel amaç, uyuşmazlık konusu kararın icrasının durdurulması halinde şirketin ticari hayatı, finansal durumu ve üçüncü kişilerle olan ilişkileri bakımından ne gibi olumsuzlukların (veya telafisi güç zararların) doğabileceğinin uzman icra organı olan yönetim kurulu tarafından mahkemeye aktarılmasıdır [4]. Doktrinde belirtildiği üzere, davacının yürütmenin geri bırakılması istemini davalı anonim şirketin kabul etmesi gibi istisnai hallerde, yönetim kurulu üyelerinin ayrıca dinlenmesine gerek kalmayacağı kabul edilmektedir [4].
TTK m. 449 hükmü, genel kurul kararlarına yönelik özel bir geçici koruma normudur. Bu hükmün mevcudiyeti dolayısıyla, doktrindeki bir görüşe göre, genel nitelikteki HMK m. 389 ve devamı hükümlerinin TTK m. 449 karşısında uygulama alanı bulamayacağı ileri sürülmektedir [4]. Anılan katı yoruma göre, tedbir talebinin reddi kararlarına karşı itiraz yolunun da kapalı olduğu ifade edilmektedir [4]. Bununla birlikte, yürütmenin geri bırakılması mahiyet itibarıyla bir tedbir olduğundan, mahkemenin bu yetkisini kullanırken HMK’daki "yaklaşık ispat" standartlarını gözetmesi elzemdir. Davacı, davasının haklılığı konusunda hâkime güçlü bir kanaat sunmakla mükelleftir.
Yargıtay ilgili Hukuk Dairelerinin istikrar kazanmış kararlarında, TTK m. 449 bağlamında verilecek yürütmenin geri bırakılması kararının, şirket tüzel kişiliğinin ekonomik varlığına zarar vermemesi gerektiği vurgulanmaktadır. Yargıtay, TTK m. 449’un uygulanabilmesi için mahkemenin mutlaka yönetim kurulunun görüşünü alması gerektiğine, bu usuli şart yerine getirilmeden verilecek durdurma kararlarının kanuna aykırılık teşkil edeceğine işaret etmektedir. Ayrıca Yargıtay içtihatları, halihazırda icra edilmiş, tescil ve ilan edilerek tamamlanmış (örneğin uygulanmış bir sermaye artırımı veya birleşme işlemi) genel kurul kararları hakkında, geriye dönük bir "yürütmenin durdurulması" kararı verilemeyeceğini, mahkemenin ancak henüz tamamlanmamış ve ifası devam eden işlemler için bu tedbire başvurabileceğini açıkça ortaya koymaktadır [9].
Olay 1 (Önemli Miktarda Şirket Varlığının Satışı): Bir anonim şirketin olağanüstü genel kurulunda, şirketin yegâne üretim tesisi olan gayrimenkulün ve içindeki makine parkurunun üçüncü bir kişiye satılması yönünde karar alınmıştır. Ancak kararın alınması sırasında toplantı ve karar nisaplarına riayet edilmemiştir. Muhalif pay sahipleri derhal TTK m. 445 uyarınca iptal davası ikame etmiş ve fabrikanın devri halinde şirketin gayesinin imkânsızlaşacağını belirterek TTK m. 449 uyarınca yürütmenin geri bırakılmasını talep etmişlerdir. Hukuki analiz: Mahkeme, davalı şirket yönetim kuruluna tebligat çıkararak görüşlerini sormalıdır [1]. Yönetim kurulunun vereceği beyanlar ve davacının sunduğu yaklaşık ispat delilleri (örneğin hazırun cetvelindeki nisap eksikliği) değerlendirilir. Satış işleminin tapuda devri gerçekleşmeden önce yürütmenin geri bırakılması kararı verilmesi, telafisi imkânsız zararları (şirket malvarlığının elden çıkmasını) önlemek adına TTK m. 449'un lafzına ve ruhuna tam uygun bir uygulamadır [2, 3].
Olay 2 (Tamamlanmış Yapısal Değişiklik İşlemi): A Anonim Şirketi ile B Anonim Şirketi'nin birleşmesine ilişkin genel kurul kararı alınmış, yönetim kurulu bu kararı ticaret siciline tescil ve ilan ettirmiştir. Tescil işlemiyle B şirketi infisah etmiş ve tüm malvarlığı A şirketine geçmiştir. Tescilden bir ay sonra, iptal davası açma hakkını haiz bir pay sahibi, birleşme kararının iptali istemiyle dava açmış ve TTK m. 449 uyarınca birleşme kararının yürütülmesinin geri bırakılmasını talep etmiştir. Hukuki analiz: Doktrin ve Yargıtay uygulaması ışığında; ticaret siciline tescil ile birleşme işlemi hukuken tekemmül etmiş ve tüm sonuçlarını doğurmuştur [8]. Tescil sonrası aşamada, zaten icra edilmiş ve bitmiş bir hukuki işlemin yürütmesinin durdurulması fiilen ve hukuken mümkün değildir [9]. Mahkemenin TTK m. 449 uyarınca yürütmenin durdurulması talebini reddetmesi gerekir. Davacı yalnızca iptal davasının esastan sonuçlanmasını bekleyebilir.
Doktrinde TTK m. 449 hükmünün, HMK m. 389 hükümlerini dışlayan katı bir özel hüküm (lex specialis) olarak yorumlanması haklı olarak eleştirilmektedir [4]. Yürütmenin geri bırakılması kararının tamamen HMK'dan soyutlanması, tedbire itiraz yolları ve kanun yolları bakımından usuli bir boşluk ve belirsizlik yaratmaktadır [4]. Modern şirketler hukukunda, şirket idaresinin kilitlenmesi riskine karşı yönetim kurulunun görüşünün alınması son derece yerinde bir düzenleme olmakla birlikte; bu görüş alma zorunluluğunun "aşırı aciliyet kesbeden" (örneğin şirket varlığının saatler içinde muvazaalı bir şekilde üçüncü kişilere devredileceği) durumlarda ihtiyati tedbirin etkililiğini zayıflattığı yönünde eleştiriler mevcuttur. Kanun koyucunun (de lege ferenda) aşırı gecikmesinde sakınca bulunan istisnai haller için, yönetim kurulu görüşünün alınmasının sonraya bırakılabileceğine dair bir esneklik getirmesi, hak arama hürriyeti ve etkin hukuki koruma ilkeleri açısından faydalı olacaktır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.