7. Giderler
Madde 444 - (1) Mahkeme, özel denetçi atanmasını kabul etmişse, şirketçe ödenmesi gereken avansı ve giderleri belirtir. Özel hâl ve şartların hak lı göstermesi hâlinde giderler kısmen veya tamamen istem sahiplerine yükletilebilir. (2) Genel kurul özel denetçinin atanmasına karar vermişse giderler şirkete ait olur.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 444. maddesi, anonim şirketler hukukunda kurumsal yönetimin, şeffaflığın ve azınlık haklarının en önemli güvencelerinden biri olan "özel denetim" (TTK m. 438-444) müessesesinin mali boyutunu düzenlemektedir [1, 2]. TTK sistematiğinde özel denetim mekanizması, pay sahiplerinin şirket işleyişine dair karanlıkta kalan belirli olayları aydınlatabilmesi amacına hizmet eder [3, 4]. Ancak bu mekanizmanın işletilmesi ciddi bir maliyet gerektirir ve bu maliyetin kime yükleneceği, hakkın etkin kullanımı ile şirketin yersiz taleplere karşı korunması arasındaki hassas dengeyi yansıtır.
TTK m. 444, bu dengeyi iki ihtimale göre kurmuştur: Özel denetçi atanması talebinin genel kurul tarafından kabul edilmesi ve genel kurulca reddedilmesi üzerine mahkemece atanması ihtimalleri [2, 5]. Kural olarak, yargılama giderlerinin şirket tarafından ödenmesi esası benimsenmiştir. Bu imkân, pay sahiplerinin sadece mali külfet endişesiyle özel denetim istemekten vazgeçmelerini engellemeyi amaçlar [6]. Ancak kanun koyucu, hakkın kötüye kullanılmasını önlemek adına, mahkeme kararıyla yapılan atamalarda "özel hâl ve şartların" mevcudiyeti hâlinde giderlerin kısmen veya tamamen istem sahiplerine yüklenebileceği istisnasını da getirmiştir [6, 7].
TTK m. 438 uyarınca pay sahibi tarafından yöneltilen özel denetim talebinin genel kurul tarafından onaylanması hâlinde, mahkemeden atanacak özel denetçiye ilişkin tüm giderler şeksiz şüphesiz şirkete aittir (TTK m. 444/2) [6-8]. Kanun koyucu bu ihtimalde hiçbir takdir yetkisi öngörmemiştir. Zira genel kurulun özel denetimi onaylaması, denetimin şirket menfaatine uygun olduğuna dair en yüksek organın iradesini yansıtır. Bu durumda, talep sahibi pay sahibine gider yükletilmesi hukuken ve mantıken mümkün değildir [8].
Genel kurulun özel denetim talebini reddetmesi üzerine, TTK m. 439 uyarınca azlık pay sahipleri (sermayenin en az onda biri, halka açık şirketlerde yirmide biri) veya paylarının itibari değeri toplamı en az bir milyon Türk Lirası olan pay sahipleri mahkemeden özel denetçi atanmasını talep edebilir [9-11]. Mahkeme bu talebi haklı bulur ve özel denetçi atanmasına karar verirse, kural olarak denetim için gerekli avansı ve nihai giderleri belirler; bu ödeme yükümlülüğü ilk aşamada şirkete aittir [2, 6]. Bu düzenleme, azınlığın hak arama hürriyetini güvence altına almaktadır.
TTK m. 444/1'in ikinci cümlesi, kuralın istisnasını teşkil eder: "Özel hâl ve şartların haklı göstermesi hâlinde giderler kısmen veya tamamen istem sahiplerine yükletilebilir" [2, 7]. Bu kavram, doktrinde detaylıca incelenmiştir. "Özel hâl ve şartlar", somut uyuşmazlığın niteliğine göre mahkemece takdir edilecek olmakla birlikte, temelde Türk Medeni Kanunu m. 2 anlamında dürüstlük kuralına aykırılık ve hakkın kötüye kullanılması durumlarını ifade eder. Özel denetim yapılmasının açıkça kötüye kullanıldığı, özel denetim istenen konunun halihazırda herkes tarafından bilindiği, talebin kasıtlı olarak karmaşık hâle getirildiği ve özellikle haksız/yanlış iddialara dayandırıldığı senaryolar bu kapsama girer [12]. Bu tür durumlarda mahkeme, şirketi haksız mali külfetten kurtarmak için denetim giderlerinin tamamını veya bir kısmını özel denetim isteyen pay sahiplerine yükler [6, 12].
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, özel denetçi atanmasına ilişkin uyuşmazlıklarda masraf ve avans konusunun kanunun lafzına sıkı sıkıya bağlı kalınarak uygulandığı görülmektedir. Mahkemelerce verilen atama kararlarında (TTK m. 440 gereği mahkeme kararları kesin olmakla birlikte), gider avansının doğrudan şirkete yükletilmesi kuraldır. Yargıtay uygulamalarında, "özel hâl ve şartların" tespiti hususu, genellikle denetim raporunun mahkemeye sunulmasının ardından yapılan nihai değerlendirmede ele alınmaktadır. Eğer denetçi raporu, istem sahiplerinin iddialarının tamamen asılsız, kurgusal veya sadece şirketi taciz etme saikiyle (örneğin sırf birleşme sürecini sabote etmek amacıyla) ortaya atıldığını kanıtlarsa, mahkeme denetim giderlerini başvuran pay sahiplerine rücu edecek şekilde karar tesis etmektedir.
Olay 1: Bir anonim şirkette, sermayenin %15'ine sahip azınlık pay sahipleri, şirketin ana tedarikçisi ile yapılan sözleşmelerde emsallerine göre fahiş fiyatlar uygulandığını ve yönetim kurulu üyelerinin menfaat sağladığını iddia ederek genel kurulda özel denetçi talep ederler. Genel kurul bu talebi reddeder. Azınlık süresi içinde mahkemeye başvurur. Mahkeme, talebi ciddi bularak bağımsız bir denetçi atar ve TTK m. 444/1 uyarınca gerekli avansın şirket tarafından yatırılmasına hükmeder. Denetim sonucunda, azınlığın şüphelerinde haklı olduğu ve şirketin zarara uğratıldığı tespit edilir. Hukuki analiz: İşlem, şirket menfaatini korumaya yönelik haklı bir amaca hizmet ettiğinden ve "özel hâl ve şartlar" bulunmadığından, özel denetçiye ödenen ücret ve ilgili tüm giderler tamamen şirketin üzerinde bırakılır. Azınlığa hiçbir gider yansıtılmaz.
Olay 2: Bir anonim şirketin finansal tabloları halihazırda TTK m. 397 uyarınca bağımsız denetimden geçmiştir [15]. Şirketteki %10 paya sahip azınlık grubu, yalnızca yaklaşan genel kurulu kilitlemek ve yönetim kurulunu baskı altına almak amacıyla, halihazırda şeffaf şekilde kamuya açıklanmış ve denetimden geçmiş konularda mahkemeden özel denetçi talep eder. Mahkeme, iddiaların ciddiyetini başlangıçta tam olarak süzemeyerek özel denetçi atar. Ancak denetim raporunda, incelenmesi istenen olayların tümünün şirketin rutin ticari kayıtlarında zaten usulüne uygun yer aldığı, gizlenen hiçbir fiil olmadığı ve talebin kötü niyetle karmaşıklaştırıldığı tespit edilir. Hukuki analiz: Bu senaryoda TTK m. 444/1 uyarınca "özel hâl ve şartların" haklı göstermesi durumu (hakkın açıkça kötüye kullanılması) gerçekleşmiştir [12]. Mahkeme, dürüstlük kuralına aykırı davranan ve şirketi haksız bir denetim sürecine sokan istem sahiplerine tüm denetim giderlerinin yükletilmesine karar verecektir.
Türk Ticaret Kanunu m. 444 hükmü, doktrinde genel itibarıyla isabetli bulunmakta ve azınlık haklarının fiiliyatta işlerlik kazanabilmesi için devrim niteliğinde bir güvence olarak değerlendirilmektedir. Ancak doktrindeki temel tartışma, "özel hâl ve şartlar" ibaresinin soyutluğundan kaynaklanmaktadır (Örn: Moroğlu, Paslı, Narbay tartışmaları) [12].
Bazı yazarlar, bu ifadenin sınırlarının mahkemelerin geniş takdir yetkisine bırakılmasının, yargılamanın herhangi bir safhasında pay sahipleri üzerinde bir "gider tehdidi" yaratarak onları hak aramaktan caydırabileceğini ileri sürmektedir. Bu nedenle, öğretide, "özel hâl ve şartların" yalnızca bariz bir kötü niyetin veya husumetin ispatlandığı dar bir çerçevede yorumlanması gerektiği vurgulanmaktadır. Bunun yanı sıra, denetçinin şirket tarafından avansı yatırılmadığı gerekçesiyle göreve başlamaması ihtimaline karşın, uygulamada mahkemelerin şirkete yönelik bağlayıcı ve icrai tedbir kararlarını daha etkin alması gerektiği yönünde haklı reform beklentileri mevcuttur.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.