6. İşleme konulma ve açıklama
Madde 443 - (1) Yönetim kurulu, raporu ve buna ilişkin değerlendirmeleri, ilk genel kurula sunar. (2) Her pay sahibi, genel kurul toplantısını izleyen bir yıllık s üre içinde şirketten raporun ve yönetim kurulunun görüşünün bir suretinin verilmesini isteyebilir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Özel denetim isteme hakkı" üst başlığı altında yer alan 443. maddesi, özel denetim sürecinin nihai aşamasını teşkil eden "İşleme konulma ve açıklama" hususunu düzenlemektedir [1]. Özel denetim kurumu, anonim ortaklıklarda pay sahiplerinin şirketin durumu, gidişatı ve spesifik hukuki/finansal işlemler hakkında objektif bilgiye ulaşmasını sağlayan, çoğunluk tahakkümüne karşı azınlığı koruyan en temel mekanizmalardan biridir [2, 3].
Özel denetçi tarafından hazırlanan raporun salt denetim talebinde bulunan pay sahiplerine veya azınlığa sunulması, kurumun şeffaflık ve kamuyu aydınlatma amacıyla bağdaşmayacaktır [4]. Bu nedenle kanun koyucu, TTK m. 443 hükmü ile, hazırlanan raporun şirket yönetim kurulu tarafından ilk genel kurula sunulmasını emredici bir şekilde düzenlemiş ve böylelikle tüm pay sahiplerinin, şirketin yönetim organının değerlendirmeleriyle birlikte söz konusu objektif denetim sonuçlarından haberdar olmasını güvence altına almıştır [1, 4]. Madde, şirket içi demokrasiyi, hesap verilebilirliği ve kurumsal yönetim ilkelerinin şeffaflık prensibini kurumsal bir zemine oturtmaktadır.
Özel denetçi, incelemelerini tamamladıktan sonra şirket sırlarını ve korunmaya değer menfaatlerini gözeterek mahkemeye ayrıntılı bir rapor sunar (TTK m. 442/1) [5]. TTK m. 443/1 uyarınca, yönetim kurulu bu raporu salt ham haliyle değil, kendi "değerlendirmelerini" de ekleyerek genel kurula sunmakla yükümlüdür [1]. Doktrinde haklı olarak belirtildiği üzere, özel denetçinin raporunda yer alan tespitler, şirketin icra organı olan yönetim kurulunun eylem ve işlemlerine yönelik ağır eleştiriler veya hukuka aykırılık iddiaları barındırabilir. Yönetim kuruluna tanınan "değerlendirmelerini ekleme" hakkı, bir yönüyle savunma hakkının tesisi, diğer yönüyle ise pay sahiplerinin tek taraflı bir metinle yönlendirilmesini engellemeye yönelik bir denge mekanizmasıdır [4].
Yönetim kurulunun, raporu ve kendi değerlendirmelerini sunacağı merci "ilk genel kurul" olarak ifade edilmiştir [1]. Doktrinde ifade edildiği üzere, genel kurul başlangıçta özel denetim yapılmasına ilişkin öneriyi reddetmiş olsa bile (bunun üzerine azınlık mahkemeye başvurarak özel denetçi atanmasını sağlamışsa), yönetim kurulu, hazırlanan raporu ve mahkeme aşamasında sunulmuş olan değerlendirmeleri mutlak surette ilk genel kurula sunmakla yükümlüdür [6]. Yönetim kurulu bu yükümlülüğünü yerine getirmek amacıyla olağanüstü genel kurul çağrısında bulunabilir [6]. Genel kurulda bu rapor üzerine bir müzakere açılır; ancak rapor, kural olarak genel kurulun onayına veya reddine (oylamaya) tabi bir karar metni değildir [6]. Rapor, bir mütalaa ve yönlendirme kaynağı olup, bağlayıcı niteliği haiz değildir [6, 7].
Maddenin ikinci fıkrası, her pay sahibine, genel kurul toplantısını izleyen bir yıllık süre içinde rapordan ve yönetim kurulunun görüşünden bir suret verilmesini talep etme hakkı tanımıştır [1]. Bu hak, pay sahibinin genel kurula katılmış olup olmamasından bağımsız olarak, mülkiyet ve pay sahipliği haklarının bir uzantısı niteliğindedir. Bir yıllık sürenin öngörülmesi, şirket üzerindeki idari külfeti makul bir zaman dilimi ile sınırlandırma amacı taşımaktadır.
Yargıtay kararlarında, TTK m. 443 kapsamında genel kurula sunulan özel denetim raporlarının hukuki niteliğine sıkça vurgu yapılmaktadır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, özel denetçi raporu, tıpkı doktrinde de altı çizildiği üzere, "bir görüş ve mütalaa" niteliğindedir [6, 7]. Söz konusu rapor; sorumluluk davalarında, iptal davalarında veya fesih davalarında mahkemeyi bağlayan kesin bir delil (kesin hüküm veya kesin delil) teşkil etmez [7]. Hâkim, bu raporu takdiri bir delil olarak değerlendirir. Ancak Yargıtay, şirketin mali tablolarının gerçeği yansıtıp yansıtmadığı veya yönetim kurulunun haksız işlem tesis edip etmediği hususlarında özel denetçi raporunu güçlü bir karine ve "delil başlangıcı" olarak kabul etmektedir. Raporun genel kurula sunulmasının engellenmesi veya bilgi alma hakkının kısıtlanması durumunda Yargıtay, pay sahiplerinin haklarının ağır bir biçimde ihlal edildiği sonucuna varmakta ve ilgili genel kurul kararlarının iptali yönünde kararlar tesis etmektedir.
Olay 1: (X) A.Ş.'de azınlık pay sahiplerinin talebi ve mahkemenin ataması neticesinde özel denetçi şirketin son iki yıllık gayrimenkul alım satım işlemlerini incelemiş ve bir rapor hazırlamıştır. Rapor mahkeme kanalıyla şirkete tebliğ edilmiştir. Ancak yönetim kurulu, raporun şirketin ticari itibarına zarar vereceği gerekçesiyle gerçekleşecek ilk olağan genel kurulun gündemine bu raporun sunulmasını eklememiş ve raporu genel kuruldan saklamıştır. Hukuki analiz: Yönetim kurulunun bu eylemi, TTK m. 443/1 hükmünün açık ve emredici nitelikteki ihlalidir [1]. Raporda yer alan bilgilerin genel kurula sunulmaması, TTK m. 437'deki bilgi alma hakkının da gaspı niteliğindedir. Azınlık pay sahipleri, yönetim kurulunun kanundan doğan bu yükümlülüğünü ihlal etmesi sebebiyle TTK m. 553 kapsamında yönetim kurulu aleyhine sorumluluk davası açabileceği gibi, TTK m. 411 ve m. 412 uyarınca haklı sebebe dayanarak mahkeme kanalıyla genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırıp gündeme raporun müzakeresi maddesini ekletebilir.
Olay 2: (Y) A.Ş.'nin olağan genel kurulunda özel denetim raporu ve yönetim kurulunun değerlendirmeleri okunup müzakere edilmiştir. Toplantıdan 14 ay sonra, şirket pay sahiplerinden (A), şirkete ihtarname göndererek TTK m. 443/2 uyarınca özel denetim raporunun bir suretinin kendisine verilmesini talep etmiştir. Şirket yönetimi bu talebi süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 443/2 hükmü, pay sahibine raporun ve görüşün bir suretini talep etme hakkını, "genel kurul toplantısını izleyen bir yıllık süre" ile sınırlandırmıştır [1]. 14 ay sonra yapılan talep, bu özel norm kapsamındaki hak düşürücü süreyi aşmıştır. Şirket yönetiminin salt m. 443/2'ye dayalı reddi hukuka uygundur. Ancak doktrinde belirtildiği üzere pay sahibi, bu süreyi kaçırsa dahi somut bir menfaati olduğunu ispatlayarak genel bilgi alma ve inceleme hakkı (TTK m. 437) kapsamında ticari defter ve belgelerin incelenmesi yoluyla dolaylı yoldan bilgi talebinde bulunma hakkını sürdürebilir; lakin m. 443'teki şartsız suret alma hakkı ortadan kalkmıştır.
Doktrinde TTK m. 443 hükmü, şeffaflık sağlaması açısından son derece olumlu karşılanmış olmakla birlikte, çeşitli açılardan eleştirilere de konu edilmektedir. Öncelikle, m. 443/2'de yer alan "bir yıllık" sürenin pay sahiplerinin bilgi alma hakkını kısıtlayıcı bir etkisi olduğu ileri sürülebilir. Zira pay sahibinin, şirketin geçmişteki bir işleminin maliyetini veya yolsuzluğunu idrak etmesi bir yıldan daha uzun sürebilir. Nitekim TTK m. 553 kapsamındaki sorumluluk davalarının zamanaşımı süresi daha uzundur; bu bağlamda bir yıllık sınırın, sorumluluk davası açmak isteyen bir pay sahibinin delil toplama imkanını zorlaştırabileceği ifade edilmelidir.
Ayrıca, raporun bağlayıcı olmaması (mütalaa niteliği) kurumun doğası gereği doğru bir yaklaşım olmakla birlikte [6, 7]; yönetim kurulunun hazırlanan raporu genel kurula sunmaktan imtina etmesi durumunda, kanunda m. 443 kapsamında doğrudan ve spesifik bir yaptırım (örneğin özel bir idari para cezası veya otomatik azil) öngörülmemiş olması yapısal bir zayıflıktır. Pay sahipleri, bu ihlale karşı meşakkatli bir yol olan TTK m. 553 sorumluluk davasına veya TTK m. 437/5 kapsamında bilgi alma davasına yönlendirilmektedir. Bu durum, özel denetimin fiili etkisini ve hızını yavaşlatabilmektedir. Olması gereken hukuk (de lege ferenda) bakımından, mahkemenin atadığı denetçinin raporunun, şirket yönetim kurulunun inisiyatifine bırakılmaksızın, doğrudan doğruya ticaret sicilinde ilan edilmesi veya mahkeme kanalıyla tüm pay sahiplerine elektronik ortamda tebliğ edilmesi gibi usullerin Kanun'a derç edilmesi, kurumsal şeffaflığı daha radikal bir biçimde tesis edecektir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.