**F) Pay sahibinin kişisel hakları I
Madde 425 - (1) Pay sah ibi, paylarından doğan haklarını kullanmak için, genel kurula kendisi katılabileceği gibi, pay sahibi olan veya olmayan bir kişiyi de temsilcisi olarak genel kurula yollayabilir. Temsilcinin pay sahibi olmasını öngören esas sözleşme hükmü geçersizdir. 62 26/6/2012 tarihli ve 6335 sayılı Kanunun 40 ıncı maddesiyle, bu fı krada yer alan “memurluğuna” ibaresi “müdürlüğüne” şeklinde değiştirilmiştir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Anonim Şirketler" kısmında, "Genel Kurul" bölümünün altında yer alan "Pay Sahibinin Kişisel Hakları" alt başlığında düzenlenen 425. madde, anonim ortaklıklar hukukunun en temel ve vazgeçilmez ilkelerinden birini ihdas etmektedir [1]. Hüküm, pay sahibinin genel kurula katılma hakkını ve bu hakkın bizzat veya bir temsilci vasıtasıyla kullanılabilmesi serbestisini teminat altına almaktadır [2], [1].
Anonim şirketlerde genel kurul, pay sahiplerinin iradelerini açıkladıkları ve şirket işlerine ilişkin haklarını kural olarak kullandıkları temel karar organıdır [3], [4]. Bu itibarla, genel kurula katılma hakkı, pay sahipliği statüsünden doğan ve pay sahibinin şirket yönetimine katılımını sağlayan en hayati şahsi haklardan biridir [5]. TTK m. 425 hükmü, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu (eTTK) döneminde zaman zaman karşılaşılan ve azınlık pay sahiplerinin temsil edilmesini zorlaştıran "temsilcinin de pay sahibi olması zorunluluğu" gibi esas sözleşme engellerini kesin ve emredici bir dille yasaklamıştır [2], [6], [1]. Madde metninde açıkça ifade edildiği üzere, temsilcinin pay sahibi olmasını öngören esas sözleşme hükümleri kesin olarak geçersizdir [1]. Bu durum, kanun koyucunun pay sahipliği haklarının kullanılmasında "sözleşme özgürlüğü" ilkesine getirdiği bilinçli ve mutlak bir sınırlamadır [7], [2].
Genel kurula katılma hakkı, anonim şirket pay sahipleri için mutlak ve vazgeçilmez bir haktır [8], [9]. Pay sahibi, bu haktan mahrum bırakılamayacağı gibi, bizzat kendisi de bu haktan feragat edemez [9]. Bir paya sahip olan kişi ile bin paya sahip olan kişi arasında genel kurula katılma hakkının mevcudiyeti bakımından hiçbir hukuki fark bulunmamaktadır [8]. Bu hak, eşit işlem ilkesinin mutlak anlamda geçerli olduğu bir alandır; dolayısıyla pay sahibinin genel kurula katılabilmesi için belli sayıda paya sahip olma şartı öngören her türlü genel kurul kararı veya esas sözleşme hükmü yok hükmündedir [8], [10]. Hatta, kanuni istisnalar kapsamında oy hakkından yoksun bulunan pay sahiplerinin dahi genel kurula katılma hakları devam etmektedir ve bu hakkı ortadan kaldıran kararlar batıldır [10], [11], [12].
Madde 425, pay sahibinin genel kurula kendisinin katılabileceği gibi, dilerse bir temsilci aracılığıyla da katılabileceğini hüküm altına almıştır [1]. Pay sahibinin temsilci atamasını zorlaştıran tüm esas sözleşme düzenlemeleri ve genel kurul kararları geçersizdir [11]. TTK m. 425'in ikinci cümlesi, "Temsilcinin pay sahibi olmasını öngören esas sözleşme hükmü geçersizdir" diyerek, anonim şirket pratiğinde pay sahibinin dilediği profesyoneli, avukatı veya güvendiği bir üçüncü kişiyi genel kurula gönderebilmesinin önünü koşulsuz olarak açmıştır [6], [1]. Bu emredici kural, azınlık veya bireysel pay sahiplerinin, şirketteki diğer pay sahiplerine mahkûm bırakılmaksızın bağımsız ve yetkin bir temsilci vasıtasıyla haklarını savunabilmelerini sağlamaktadır.
Yargıtay kararlarında ve doktrinde, pay sahipliği haklarının kullanılmasını şarta bağlayan veya zorlaştıran uygulamalara karşı katı bir tutum sergilenmektedir. Yargıtay, genel kurula katılma hakkının engellenmesi, toplantıya çağrının usulüne uygun yapılmaması veya vekâletname ibraz eden temsilcinin genel kurula haksız yere alınmaması durumlarını, alınan kararların iptali veya niteliğine göre butlanı sebebi olarak kabul etmektedir [19], [20]. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre; pay sahibinin bizzat veya temsilcisi aracılığıyla genel kurula katılmasına haksız olarak izin verilmemesi, bu aykırılığın "genel kurul kararının alınmasında etkili olduğu" varsayımıyla (TTK m. 446/1-b) doğrudan iptal davasına, hakkın özünün tamamen ortadan kaldırıldığı kısıtlayıcı yapısal işlemlerde ise butlanın tespiti davasına (TTK m. 447) vücut vermektedir [21], [22], [19].
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): X Anonim Şirketi'nin hâkim pay sahipleri, olağanüstü genel kurul öncesinde esas sözleşmeyi değiştirerek, "Şirket sırlarının dışarıya sızmasını engellemek amacıyla, genel kurula katılacak temsilcilerin en az bir yıldır şirkette pay sahibi olan kişiler arasından seçilmesi zorunludur" şeklinde bir hüküm eklemişlerdir. Bu hükme dayanarak, azınlık pay sahibi (A)'nın şirket dışından atadığı mali müşavir temsilcisinin genel kurula girişi engellenmiştir. Hukuki analiz: X Anonim Şirketi'nin esas sözleşmesine eklenen bu hüküm, TTK m. 425'in amir hükmüne (Temsilcinin pay sahibi olmasını öngören esas sözleşme hükmü geçersizdir) ve TTK m. 340 emredici hükümler ilkesine açıkça aykırıdır ve geçersizdir [2], [6], [1]. Azınlık pay sahibi (A)'nın genel kurula katılma ve kendini temsil ettirme gibi vazgeçilmez hakkının fiilen engellenmesi, o genel kurulda alınan kararların TTK m. 447/1-a uyarınca mutlak butlanla sakat olmasına yol açar [8], [14].
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Y Anonim Şirketi genel kurulunda, pay sahibi (B), hisselerinin tamamını genel kurul toplantısından iki gün önce (C)'ye devretmiş, ancak pay defterine kayıt işlemi henüz gerçekleşmemiştir. (B), genel kurula katılması için (C)'ye noter onaylı özel bir temsil belgesi (vekâletname) vererek onu genel kurula yollamıştır. Toplantı başkanı, (C)'nin henüz pay defterine kaydedilmediği ve pay sahibi sıfatını hukuken kazanmadığı gerekçesiyle onu salona almamıştır. Hukuki analiz: (C), pay defterine kaydedilmediği için kendi adına aslen genel kurula katılamaz; zira senede bağlanmamış veya nama yazılı paylarda şirkete karşı hak sahipliği pay defteri kaydı ile sabittir (TTK m. 426) [23]. Ancak (C), pay defterinde kayıtlı olan mevcut pay sahibi (B)'nin geçerli bir "temsilcisi" sıfatıyla genel kurula katılmak istemiştir. TTK m. 425 uyarınca temsilcinin pay sahibi olması veya üçüncü bir kişi olması arasında fark yoktur [1]. Toplantı başkanının (C)'yi temsilci sıfatıyla salona almaması, (B)'nin genel kurula katılma hakkının haksız yere engellenmesi (TTK m. 446/1-b) anlamına gelir ve iptal davasına konu oluşturur [21], [22].
Türk Ticaret Kanunu m. 425 hükmü, mülga 6762 sayılı eTTK döneminde doktrinde (Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Ersin Çamoğlu vd.) sıklıkla dile getirilen "azınlık pay sahiplerinin haklarının korunması" ve "kurumsal yönetişim" (corporate governance) ilkelerine tam bir uyum sağlamıştır [28], [29]. Doktrinde, pay sahibinin hakkının şahsına sıkı sıkıya bağlı olmadığı, bilakis sermaye şirketlerinin ruhuna uygun olarak malvarlıksal ve yönetsel hakların profesyonel temsilciler eliyle de kullanılabileceği vurgulanmaktadır. Kanun koyucunun "Temsilcinin pay sahibi olmasını öngören esas sözleşme hükmü geçersizdir" şeklindeki doğrudan ve kesin müdahalesi, çoğunluğun tahakkümünü kırma ve genel kurulları daha rasyonel/denetlenebilir bir hukuki zemine oturtma açısından son derece isabetlidir [2], [6], [1]. Bununla birlikte, elektronik genel kurul (e-GKS) uygulamalarının gelişmesiyle (TTK m. 1527), temsilcilik kurumunun elektronik ortamdaki yansımaları ve e-imza ile temsilci yetkilendirmesi gibi hususların pratik uygulamada daha net ikincil mevzuatla desteklenmesi gerekliliği doktrinde tartışılmaya devam eden konular arasındadır [30], [31].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.