TTK Madde 367

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 367. maddesi, anonim ortaklıklar hukukunda modern kurumsal yönetim (corporate governance) ilkelerinin yasal bir zemine oturtulmasında temel bir sacayağı vazifesi görmektedir. Geleneksel anonim şirket yapısında yönetim kurulu, hem icra (yürütme) hem de karar alma organı olarak tasavvur edilmişken, günümüz karmaşık ve hacimli ticari işletmelerinde bu fonksiyonların tek bir organda birleşmesi ekonomik gerçeklerle bağdaşmamaktadır [1].

TTK m. 367, şirket yönetiminin icrai faaliyetlerden sıyrılarak üst bir danışma, gözetim ve denetim makamına (gözetim organı) dönüşmesine hukuki imkân tanımaktadır [1]. Bu madde uyarınca yönetim kurulu, şirketin icrai idaresini profesyonel yöneticilere (murahhas üyelere veya tamamen üçüncü kişi konumundaki müdürlere/CEO'lara) bırakarak, kendi asli işlevini "stratejik yönetim ve üst gözetim" (strategic management / ultimate management) çerçevesinde yeniden tanımlayabilmektedir [2]. Bu sistemde, yönetim kurulunun asli görevi günlük rutin işlemler (day-to-day business) değil, icracı yöneticilerin kanunlara, esas sözleşmeye ve iç yönergelere uygun hareket edip etmediklerinin denetlenmesi ve şirketin makro hedeflerinin tayin edilmesidir [3, 4].

Madde metni, yönetim yetkisinin devrinin keyfî bir biçimde yapılamayacağını, bu devrin ancak öngörülebilir, şeffaf ve belirli şekil şartlarına (esas sözleşme hükmü ve iç yönerge) tabi olarak gerçekleştirilebileceğini emretmektedir [5, 6]. Devrin gerçekleşmediği kural dışı hallerde ise TTK m. 367/2 uyarınca kanuni karine devreye girmekte ve yönetimin, yönetim kurulunun tüm üyelerine ait olduğu kabul edilmektedir [7].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Esas Sözleşmede Hüküm Bulunması (Conditio Sine Qua Non)

Yönetim yetkisinin devredilebilmesinin öncelikli ve mutlak şartı, bu hususta şirket esas sözleşmesinde devir işlemini yetkilendiren (cevaz veren) bir hükmün bulunmasıdır [5, 6]. Doktrindeki hâkim görüşe ve TTK'nın sistematiğine göre, esas sözleşmede yer alacak bu yetkilendirme hükmü bir conditio sine qua non (olmazsa olmaz) niteliğindedir [6]. Esas sözleşmede bu yönde bir izin bulunmaksızın yönetim kurulunun salt kendi kararıyla veya bir iç yönergeyle yönetim yetkisini devretmesi hukuken mutlak butlanla batıldır [8, 9]. Kanun koyucu, bu şartı arayarak yönetim devri gibi şirketin idari yapısını kökünden değiştirecek bir hususun bizzat pay sahiplerinin (genel kurulun) asli takdirinde olmasını güvence altına almıştır.

2.2. İç Yönerge ve Organizasyon Şeması

Esas sözleşmedeki soyut devir izninin somutlaştırılarak hayata geçirilmesi, yönetim kurulu tarafından hazırlanacak bir "iç yönerge" (organizasyon yönetmeliği) ile mümkündür [5, 10]. TTK m. 367/1'e göre iç yönerge; şirketin yönetim teşkilatını, görevlerin tanımlarını, hiyerarşik yapıyı, özellikle kimin kime bağlı olduğunu ve kimin kime rapor sunmakla (bilgi vermekle) yükümlü olduğunu net bir biçimde belirlemelidir [10, 11]. Doktrinde ifade edildiği üzere, iç yönerge metninde görev atanacak kişilerin ismen veya şahsen (örneğin Ahmet veya Ayşe olarak) zikredilmesi gerekmez; kadroların, departmanların ve unvanların (örneğin Genel Müdür, CFO, İnsan Kaynakları Direktörü vb.) soyut bir biçimde tanımlanması ve görev alanlarının belirlenmesi esastır [10, 12]. İç yönergenin düzenlenmesi, kabulü ve değiştirilmesi TTK m. 375/1-b uyarınca yönetim kurulunun devredilemez yetkileri arasındadır ve genel kurulun onayına tabi değildir [13, 14].

2.3. Yönetimin Kısmen veya Tamamen Devri

Yönetim yetkisi; işletme konusunun gerektirdiği tüm faaliyetlerin icrasını kapsar. Madde lafzı, yönetimin "kısmen veya tamamen" devredilebileceğini belirtmektedir [11]. Tamamen devir halinde, yönetim kurulu sadece devredilemez yetkilerini (TTK m. 375) elinde tutarak geri kalan tüm icrai işlemleri murahhaslara veya müdürlere bırakır [15]. Kısmen devirde ise yönetim kurulu, örneğin pazarlama, üretim veya insan kaynakları gibi spesifik alanların yönetimini devredip, diğer alanlardaki icrai faaliyetleri bizzat yürütmeye devam edebilir [15, 16].

2.4. Bilgilendirme Yükümlülüğü

TTK m. 367/1'in son cümlesi, yönetim kurulunun iç yönerge hakkında pay sahiplerini ve "korunmaya değer menfaatlerini ikna edici bir biçimde ortaya koyan" alacaklıları yazılı olarak bilgilendirmekle yükümlü olduğunu amirdir [11]. Şeffaflık ilkesinin bir yansıması olan bu hüküm, özellikle alacaklıların şirketin yönetiminde kimin hangi sınırlarla yetkili olduğunu bilme hakkına hizmet eder [17]. Alacaklılar bakımından sırf alacaklı sıfatının bulunması yeterli görülmemiş, "korunmaya değer menfaat" (örneğin bir kredi sözleşmesi öncesinde şirketin idari kapasitesini ölçme ihtiyacı) şartı aranmıştır [17].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 375 (Yönetim Kurulunun Devredilemez Görev ve Yetkileri): TTK m. 367'nin en önemli sınırlaması m. 375'te yatmaktadır. Yönetim kurulu; şirketin üst düzey yönetimi, organizasyon şemasının belirlenmesi, muhasebe düzeninin kurulması, yöneticilerin atanması ve üst gözetimi gibi görevleri hiçbir şekilde devredemez [3, 4, 18]. TTK m. 367 kapsamında yapılacak devir, m. 375'te sayılan numerus clausus yetkilerin alanına müdahale edemez.
• TTK m. 553/2 (Farklılaştırılmış Teselsül ve Sorumluluğun Daraltılması): TTK m. 367 uyarınca yönetimin kanuna ve esas sözleşmeye uygun şekilde devredilmesi, yönetim kurulunun hukuki sorumluluğunun daraltılması sonucunu doğurur [19-21]. Bu devir sayesinde yönetim kurulu üyeleri, icracı yöneticilerin eylemlerinden kural olarak sorumlu tutulamazlar. Sorumluluk ancak "seçimde makul derecede özen gösterilmediğinin" ispat edilmesi (cura in eligendo ihlali) veya üst gözetim yükümlülüğünün ağır biçimde ihmal edilmesi halinde doğar [19, 22].
• TTK m. 370 ve 371 (Temsil Yetkisi): Yönetim yetkisinin (iç ilişki) devri ile temsil yetkisinin (dış ilişki) devri birbirlerinden bağımsız, ancak dirsek teması içinde olan kurumlardır [23, 24]. TTK m. 367 uyarınca yönetim yetkisi devredilmiş olsa dahi, TTK m. 370 bağlamında şirketi dışarıya karşı temsil yetkisinin devredilmesi için yönetim kurulu üyesi olan en az bir kişinin temsil yetkisini (murahhas üye sıfatıyla) haiz olması gerekmektedir [23, 25]. Temsil yetkisinin devrini içermeyen salt yönetim devri, üçüncü kişilerle yapılan sözleşmelerde dış temsil hakkı bahşetmez [25, 26].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, anonim ortaklıklarda yönetim kurulu üyelerinin sorumluluktan kurtulabilmeleri için TTK m. 367 çerçevesinde usulüne uygun bir yetki devrinin (esas sözleşme hükmü + iç yönerge) somut olarak mevcudiyeti aranmaktadır. Yargıtay, organik (gerçek) yetki devri ile fiili görev dağılımını kesin çizgilerle birbirinden ayırmaktadır. Eğer yönetim kurulu üyeleri, kanuna ve esas sözleşmeye uygun bir iç yönerge çıkarmaksızın, fiili olarak yönetimi tek bir üyeye veya bir genel müdüre bırakmışlarsa, bu durum hukuken geçerli bir "yönetim devri" sayılmamaktadır. Dolayısıyla böyle bir durumda icracı olmayan (non-executive) üyelerin dahi, şirketin uğradığı zararlardan ötürü müteselsil sorumlulukları, "şirket işlerini gözetimsiz bırakma" ve "görev ihmali" kapsamında tam olarak devam etmektedir.

İlaveten Yargıtay, TTK m. 371/7 anlamında sınırlı temsil yetkisine sahip ticari vekiller atanmasında zorunlu olan "iç yönergenin tescil ve ilanı" kuralının [27, 28], salt TTK m. 367 kapsamındaki (temsil yetkisi içermeyen) saf yönetim devirleri için zorunlu tutulmadığını, ancak ispat kolaylığı açısından tescilin korunmaya değer olduğunu belirtmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): X Anonim Şirketi yönetim kurulu, şirketin günlük faaliyetlerini ve operasyonel kararlarını yürütmek üzere profesyonel bir Genel Müdür (CEO) atamaya karar vermiştir. Yönetim kurulu, aralarında aldığı bir karar ve hazırladığı bir yönerge ile tüm icrai yetkileri CEO'ya devretmiştir. Şirket esas sözleşmesinde ise yönetimin devrine dair herhangi bir hüküm bulunmamaktadır. CEO, yetki sınırlarını aşan riskli bir yatırım kararı alarak şirketi büyük bir zarara uğratmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 367/1'e göre yönetimin devri için esas sözleşmede devre izin veren bir hükmün bulunması (conditio sine qua non) şarttır [6]. Olayda esas sözleşmesel temel bulunmadığından, yönetim kurulu tarafından yapılan yetki devri hukuken geçersizdir. Dolayısıyla, yönetim devrinin geçersiz olması sebebiyle TTK m. 367/2 devreye girecek ve yönetim yetkisinin tüm üyelere ait olduğu kabul edilecektir. Yönetim kurulu üyeleri, TTK m. 553/2'nin sağladığı "sorumluluktan kurtulma" zırhından yararlanamayacak ve şirketin uğradığı zarardan ötürü, üst gözetim yükümlülüğünü ihlal ettikleri gerekçesiyle TTK m. 553/1 kapsamında şahsen ve müteselsilen sorumlu tutulabileceklerdir [6, 22].

Olay 2 (kurmaca senaryo): Y Anonim Şirketi'nin esas sözleşmesinde yönetimin devrine açıkça izin verilmiştir. Yönetim kurulu, TTK m. 367'ye uygun kapsamlı bir "İç Yönerge" hazırlayarak üretim, insan kaynakları ve finans departmanlarının yönetimi ile icrasını şirkette pay sahibi olmayan, ancak alanında son derece tecrübeli ve liyakatli üç profesyonel müdüre devretmiştir. Bir süre sonra finans müdürü, dürüstlük kuralına ve sadakat yükümlülüğüne aykırı bir işlem ile şirkete 5 milyon TL zarar verdirmiştir. Hukuki analiz: Bu senaryoda yönetim yetkisinin devri, kanunun aradığı maddi ve şekli şartları (esas sözleşme hükmü ve iç yönerge) bünyesinde barındırdığından geçerlidir [5]. TTK m. 553/2 hükmü uyarınca, yetki devreden yönetim kurulu üyeleri icracı finans müdürünün fiillerinden kural olarak sorumlu tutulamaz [19, 21]. Şirket veya pay sahipleri, icracı olmayan yönetim kurulu üyelerinin şahsi sorumluluğuna ancak ve ancak; yönetim kurulunun bu finans müdürünü seçerken, talimatlandırırken veya onun üzerinde üst gözetim görevini ifa ederken "makul derecede özen göstermediğini" ispatlayabildikleri takdirde gidebileceklerdir [20, 22]. Seçimde gerekli liyakat araştırması yapılmış ve rutin denetimler aksatılmamışsa yönetim kurulu üyeleri sorumluluktan tam olarak kurtulur.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Yönetim kurulunun m. 553/2 bağlamında sorumluluktan kurtulabilmesi için şekli şartlara (esas sözleşme yetkisi ve iç yönerge varlığı) uygun bir devrin varlığını ispat etmesi icap eder [22]. Geçerli bir devir ispatlandığı takdirde, icracı olmayan yönetim kurulu üyelerinin "seçimde, talimatlandırmada ve gözetimde makul özeni göstermediğini" ispat külfeti, iddia makamına (zarara uğrayan şirket, pay sahibi veya alacaklı davacıya) aittir [20, 22].
• Zamanaşımı / Süreler: Yönetimin devrine aykırılıktan ya da icracı yöneticilerin verdiği zarardan kaynaklanan yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğuna ilişkin tazminat davalarında, TTK m. 560 uyarınca, davacının zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl ve her halde zararı doğuran fiilin meydana geldiği tarihten itibaren beş yıllık zamanaşımı süresi uygulanır [29].
• Görevli/yetkili mahkeme: Yönetim yetkisinin devrinin geçerliliğine, devredilemez yetkilerin ihlaline veya yöneticilerin sorumluluğuna ilişkin uyuşmazlıklarda görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi'dir [30]. Yetkili mahkeme ise kural olarak anonim şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir [30, 31].
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada en sık düşülen hatalardan biri, TTK m. 367'de düzenlenen "yönetim yetkisi devri" ile TTK m. 370'de düzenlenen "temsil yetkisi devri"nin birbirine karıştırılmasıdır [23, 25]. Yönetimin iç yönerge ile salt devri, üçüncü kişilere karşı hukuki işlem kurma (temsil) yetkisini kendiliğinden bahşetmez [26]. Ayrıca sınırlı yetkili ticari vekil atamasına cevaz veren TTK m. 371/7 kapsamındaki iç yönergenin tescil ve ilanı zorunluluğu [27, 28], tamamen TTK m. 367'ye dayanan safi yönetim organizasyon yönergelerinde mutlak bir zorunluluk olarak algılanmakta ve doktrinde karmaşaya sebebiyet vermektedir [32].

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu m. 367 hükmü, işletme biliminin ve çağdaş kurumsal yönetimin icaplarını hukuk dogmatiğiyle buluşturan son derece isabetli bir normdur. Bununla birlikte doktrinde (özellikle Poroy/Tekinalp/Çamoğlu, Pulaşlı ve Kırca gibi müelliflerce) sıklıkla eleştirilen bazı hususlar mevcuttur [1, 15].

Öncelikle, m. 367/1'deki "alacaklıların, korunmaya değer menfaatlerini ikna edici biçimde ortaya koymaları" şartının son derece sübjektif ve muğlak olduğu ifade edilmektedir [17]. Alacaklının hangi gerekçeyi sunarsa ikna edici olacağı, yönetim kurulunun inhisarında kaldığından şeffaflık zedelenmektedir. İsviçre Borçlar Kanunu'nda (İsvBK) bu yönergenin doğrudan şirket merkezinde denetime açık tutulması ilkesi daha kesin bir koruma sağlarken, TTK'daki sübjektif şart uygulamada ihtilaflara kapı aralamaktadır [17].

Bir diğer doktrinel tartışma, yönetim organizasyonuna ilişkin iç yönergenin ticaret sicilinde tescil ve ilanının zorunlu olmaması hususudur [32, 33]. Sınırlı yetkili temsilcilerin atanması bağlamında TTK m. 371/7 fıkrası kapsamında tescil ve ilan mutlak bir kuralken [27, 28], sadece TTK m. 367'yi ilgilendiren iç yönergenin tescil edilmemesi, şirket idaresindeki yetki şemasının aleni olmasını engellemekte ve üçüncü kişilerin kime muhatap olacaklarını tespit etmesini güçleştirmektedir [32]. Nitekim yasa koyucunun, ileriki yasal reformlarda iç yönergenin en azından şirket web sitesinde sürekli olarak kamuya ilanını emredici bir kurala bağlaması, hukuki güvenlik ilkesi açısından daha rasyonel bir çözüm olacaktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.