TTK Madde 331

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 331. maddesi, anonim şirketlerin kuruluş felsefesini, varlık nedenini ve teleolojik (amaçsal) sınırlarını çizen temel bir normdur. Madde metninde yer alan "Anonim şirketler, kanunen yasaklanmamış her türlü ekonomik amaç ve konular için kurulabilir" [1] hükmü, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu (eTK) döneminde şirketler hukukuna hâkim olan ve ticaret şirketlerinin hak ehliyetini salt işletme konusu ile sınırlandıran ultra vires ilkesinin kesin olarak terk edildiğinin [2-4] yapıtaşlarından biridir.

Bu hüküm, anonim şirketlerin modern ekonomik yaşamın gerektirdiği esnekliğe ve dinamizme kavuşmasını sağlamıştır. Maddenin sistematiği incelendiğinde, hükmün anonim şirketlerin "Genel Hükümler, Kuruluş ve Temel İlkeler" bölümünde yer aldığı görülmektedir. Kanun koyucu, bu madde ile anonim şirketlerin yalnızca ticari işletme işletmek amacıyla değil, kanunen yasaklanmamış "her türlü ekonomik amaç ve konu" için kurulabileceğini öngörerek, kurumsal kapasiteyi maksimize etmiştir [1].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. "Ekonomik Amaç" ve "İşletme Konusu" Kavramlarının Ayrımı

Türk Ticaret Kanunu, "amaç" ve "konu" kavramlarını bilinçli bir tercih ile birbirinden ayırmıştır. Doktrinde ve madde gerekçelerinde de açıkça ifade edildiği üzere; "amaç" (gaye), anonim şirketin nihai hedefi olan kazanç elde etmeyi ve bu kazancı pay sahipleri arasında paylaşmayı ifade eder [5, 6]. "Konu" ise, şirketin bu nihai amaca (kazanç elde etme amacına) ulaşmak için icra edeceği somut faaliyetlerin türü ve mahiyetidir [5, 7, 8].

Örneğin, bir anonim şirketin temel amacı kazanç sağlamak iken; işletme konusu "inşaat taahhüt işleri yapmak" veya "tekstil ürünleri ithalat ve ihracatı" olabilir [5]. Hükmün, her iki kavramı ("amaç ve konular") kümülatif olarak zikretmesi, şirketin esas sözleşmesinde her ikisinin de kanuni sınırlar çerçevesinde serbestçe belirlenebileceğine işaret etmektedir. Esas sözleşmede amaç ve konunun birlikte gösterilmesi yerine, yalnızca işletme konusunun (somut faaliyet alanının) gösterilmesi yeterli kabul edilmektedir [5].

2.2. "Kanunen Yasaklanmamış Olma" Şartı ve Sınırları

Maddede yer alan "kanunen yasaklanmamış" ibaresi, sözleşme özgürlüğü ilkesinin şirketler hukuku dogmatiğindeki yansımasıdır. Anonim şirketler diledikleri alanda faaliyet gösterebilirler; ancak bu serbestinin sınırı, Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 27'de yer alan kesin hükümsüzlük (butlan) halleri ile çizilmiştir [9, 10]. Şirketin amaç ve konusu; emredici kanun hükümlerine, kamu düzenine, genel ahlaka ve kişilik haklarına aykırı olamaz [11].

Ayrıca TTK m. 333 uyarınca, Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca yayımlanan tebliğ ile faaliyet alanları belirlenen bazı anonim şirketlerin (örneğin bankalar, sigorta şirketleri, finansal kiralama şirketleri) kuruluşu ve esas sözleşme değişiklikleri özel izne tabidir [12, 13]. Kanunen yasaklanmamış olma şartı, bu tür regüle edilmiş piyasalardaki idari ve hukuki sınırlamaları da kapsar.

2.3. Ultra Vires İlkesinin Terki ve Tam Hak Ehliyeti

Madde 331, TTK m. 125/2 hükmü ile birlikte okunduğunda, anonim şirketlerin hak ehliyetinin sınırlarını çizer. Mülga 6762 sayılı Kanun m. 137'de yer alan ve şirketin ehliyetini "işletme mevzuu" ile sınırlayan kural kaldırılmıştır [14-16]. Yeni sistemde ticaret şirketleri, Türk Medeni Kanunu m. 48 çerçevesinde bütün haklardan yararlanabilir ve borçları üstlenebilirler [14, 17]. Böylece, şirketlerin işletme konusu dışında yaptıkları işlemlerin "yok hükmünde" (ultra vires) sayılması uygulamasına son verilmiş ve üçüncü kişilerin işlem güvenliği teminat altına alınmıştır [2, 18].

3. Sistematik İlişkiler

• TTK m. 125/2 (Ticaret Şirketlerinin Hak Ehliyeti): TTK m. 331'de belirtilen ekonomik amaç ve konular için kurulan anonim şirketin, TMK m. 48 bağlamında tam hak ehliyetine sahip olduğunun temel dayanağıdır. Ultra vires ilkesi bu madde ile mülga kılınmıştır [15, 17].
• TTK m. 371/1 ve 2 (Temsil Yetkisinin Kapsamı): Hak ehliyeti bakımından işletme konusu sınırı kalkmış olsa da, TTK m. 371/1 uyarınca temsile yetkili olanların şirketin amacına ve işletme konusuna giren işleri yapabileceği belirtilmiştir [19, 20]. Ancak m. 371/2, işletme konusu dışında yapılan işlemlerin de kural olarak şirketi bağlayacağını emreder. Şirket bu işlemlerle bağlı olmaktan ancak üçüncü kişinin işlemin işletme konusu dışında bulunduğunu bildiğini veya halin icabından bilebilecek durumda olduğunu ispat ederek kurtulabilir [19, 21, 22].
• TTK m. 529/1-b (İnfisah Sebepleri): Şirketin işletme konusunun (m. 331'de belirlenen somut faaliyet alanının) gerçekleşmesinin imkânsız hâle gelmesi, anonim şirket için bir sona erme (infisah) sebebidir [7]. Kanun koyucu eski kanundaki "amacın imkansızlaşması" ibaresini terk edip "konunun imkansızlaşması" ibaresini getirmiştir; zira genel kazanç elde etme "amacının" imkânsızlaşması nesnel olarak ispatı güç bir olgudur, oysa somut "işletme konusunun" imkânsızlaşması hukuken ve fiilen tespit edilebilir [6, 7].
• TTK m. 210/3 (Fesih Davası): Şirketin kamu düzenine veya m. 331'de belirlenen işletme konusuna aykırı işlemlerde yahut muvazaalı faaliyetlerde bulunması halinde, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı tarafından fesih davası açılabilir [23-25].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay kararlarında, mülga TK dönemindeki ultra vires ilkesine ilişkin katı yaklaşım terk edilmiş olmakla birlikte, TTK m. 331 ve m. 371/2 bağlamında "işletme konusu dışındaki işlemler" nedeniyle şirketin sorumluluğu özellikle kefalet ve teminat sözleşmelerinde yoğun biçimde tartışılmaktadır.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre; bir anonim şirketin kendi işletme konusu ile hiçbir iktisadi bağlantısı (illiyet bağı) bulunmayan, şirket menfaatine hizmet etmeyen ve tamamen şirket dışı üçüncü kişilerin (örneğin hâkim pay sahibinin şahsi borçlarının) teminatı için verdiği kefaletlerin şirket işletme konusunun dışında olduğu kabul edilmektedir [26, 27]. Yargıtay, TTK m. 371/2 uyarınca, bu tür salt başkasının menfaatine olan teminat işlemlerinde sözleşmenin karşı tarafı olan banka veya finans kuruluşlarının (basiretli tacir sıfatı da gözetilerek) bu işlemin şirketin işletme konusuna girmediğini "bilebilecek durumda" olduğunu kabul etme eğilimindedir [28, 29]. Dolayısıyla bu tip işlemlerde, 3. kişinin iyiniyet iddiası dinlenmemekte ve işlem şirketi bağlamamaktadır [30].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Gıda sektöründe üretim ve ihracat yapmak üzere kurulan ve esas sözleşmesinde işletme konusu münhasıran "tarım ürünleri ve gıda ticareti" olarak belirlenmiş olan (A) A.Ş.'nin yönetim kurulu başkanı, şirketin hâkim pay sahibine ait (B) İnşaat A.Ş.'nin bankadan kullanacağı ticari kredi için (A) A.Ş. adına müşterek müteselsil kefalet sözleşmesi imzalamıştır. Hukuki analiz: TTK m. 331 uyarınca belirlenen işletme konusunun dışına çıkılmıştır. TTK m. 125/2 gereği ultra vires kalktığından işlem kural olarak (A) A.Ş.'nin hak ehliyeti dâhilindedir ve yok hükmünde değildir [16, 18]. Ancak TTK m. 371/2 uyarınca bu işlem işletme konusu dışındadır. Kefaletin (A) A.Ş.'nin ticari menfaatiyle hiçbir illiyeti bulunmadığından, bankanın (kredi veren üçüncü kişinin) bu durumu halin icabından bilebilecek durumda olduğu kabul edilir [28, 29]. Sonuç olarak, (A) A.Ş. TTK m. 371/2 def'ini ileri sürerek bu kefalet sözleşmesi ile bağlı olmaktan kurtulabilir.

Olay 2: (X) A.Ş., esas sözleşmesinde işletme konusu olarak "ülkeye kaçak yollarla elektronik eşya sokmak ve faturasız satışını yapmak" şeklinde açıkça suç teşkil eden bir faaliyet alanı belirleyerek ticaret siciline tescil talebinde bulunmuştur. Hukuki analiz: TTK m. 331 uyarınca, anonim şirketler ancak "kanunen yasaklanmamış" konular için kurulabilir [1]. Kanunun emredici hükümlerine ve TBK m. 27'ye açıkça aykırılık teşkil eden bu işletme konusu nedeniyle kuruluş işlemi sakattır [9]. Ticaret sicili müdürü tescil talebini reddetmelidir. Şayet tescil gerçekleşmiş ise, TTK m. 353 uyarınca kuruluşun butlanı/feshi davası açılabileceği gibi, TTK m. 210/3 kapsamında Gümrük ve Ticaret Bakanlığı tarafından kamu düzenine aykırılıktan ötürü fesih davası açılabilir [23, 25, 31].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Şirket yönetim kurulunun, TTK m. 331'de belirlenen işletme konusu dışına çıkarak yaptığı bir işlem nedeniyle şirketin bağlı olmadığını ileri sürebilmesi için, TTK m. 371/2 uyarınca karşı tarafın (üçüncü kişinin) bu durumu bildiğini veya durumun gereğinden bilebilecek durumda olduğunu ispat yükü şirketin üzerindedir [22, 32]. Salt esas sözleşmenin ticaret sicilinde ilan edilmiş olması ispat için tek başına yeterli değildir [22].
• Zamanaşımı / Süreler: İşletme konusuna aykırılık nedeniyle TTK m. 210/3 kapsamında açılacak fesih davaları, işlemin, hazırlığın veya faaliyetin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır [23, 25].
• Görevli/yetkili mahkeme: Şirketin feshi ve TTK bağlamındaki şirket tüzel kişiliğine ilişkin mutlak ticari davalarda görevli ve yetkili mahkeme, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesidir [31, 33, 34].
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada, yöneticilerin mülga eTK döneminden kalma bir alışkanlıkla, işletme konusu dışında kalan bir işlem için "ultra vires" sebebiyle işlemin yok hükmünde (kesin hükümsüz) olduğu def'ini ileri sürmeleri büyük bir hukuki hatadır. İşlem geçerlidir, sorun "temsil yetkisinin aşılması ve karşı tarafın iyiniyeti" (TTK m. 371/2) zemininde çözülmelidir [35].

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Ticaret Kanunu m. 331'in, m. 125 ve m. 371 ile kurguladığı yeni sistem doktrinde geniş tartışmalara yol açmıştır. Kanun koyucunun şirket ehliyetini sınırsız hâle getirirken (m. 125/2) temsil yetkisini işletme konusu ile sınırlandırmaya devam etmesi (m. 371/1-2), AT'nin 68/151 sayılı Birinci Yönergesi'nden (m. 9/1) alınmıştır [2, 36, 37].

Ancak doktrinde İsmail Kırca, Ersin Çamoğlu ve Ünal Tekinalp gibi otoriteler, TTK m. 371/2 hükmünün Yönerge metninden farklı kaleme alındığına dikkat çekmektedir. Yönerge, üçüncü kişinin işlemi bilmemesinin "mümkün olmaması" (pozitif vukufa yakın bir hâl) şartını ararken; TTK, TMK m. 3/2'ye benzer biçimde "durumun gereğinden bilebilecek durumda bulunduğu" (hafif ihmalin dahi yeterli olabileceği) şeklindeki esnek bir formül kullanmıştır [37-40]. Bu tercih, işlem güvenliğini zedeleyebileceği ve ultra vires ilkesini "arka kapıdan" sisteme dâhil edebileceği yönünde ciddi eleştirilere maruz kalmıştır. Nitekim Çamoğlu, hükmün şirketleri koruyan eski sisteme oldukça yakın sonuçlar doğurabileceğini savunarak eleştiriler getirmektedir [41, 42]. Hukuki güvenliğin tesisi adına, üçüncü kişinin bilebilecek durumda olma (iyiniyetin ortadan kalkması) şartının, mahkemelerce çok dar yorumlanması, ancak işlemin şirket menfaatiyle hiçbir illiyetinin olmadığının fahiş surette açık olduğu (örneğin şahsi krediye kefalet) durumlarda kabul edilmesi gerektiği yönündeki doktrin görüşleri son derece isabetlidir [30].

Ayrıca, kanun koyucunun eTK dönemindeki infisah sebebi olan "amacın imkansızlaşması" yerine TTK m. 529/1-b hükmünde "konunun imkansızlaşması" kavramına geçiş yapması, madde 331'deki amaç ve konu ayrımının en pozitif pratik yansımasıdır ve doktrinde ittifakla takdir görmüştür [5, 7].

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.