4. Takas
Madde 327 - (1) Şirketten al acağı olan bir kişinin, sermaye borcunu henüz yerine getirmemiş veya koyduğu sermayeyi geri almış bir komanditere borcu varsa, bu kişi şirketteki alacağını komanditere olan borcu ile takas edebilir. 242 nci madde hükmü saklıdır. DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Şirketin S ona Ermesi ve Tasfiyesi A) Uygulanacak hükümler
Akademik Değerlendirme
Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Şirketin ve Ortakların Üçüncü Kişilerle Olan İlişkileri" bölümünde yer alan 327. maddesi, komandit şirketlerde komanditer ortağın şahsi borçları ile şirketin borçları arasındaki hukuki ilişkinin istisnai bir yansımasını düzenlemektedir [1]. Temel kural olarak ticaret şirketleri tüzel kişiliği haizdir ve şirket malvarlığı ile ortakların şahsi malvarlıkları birbirinden kesin çizgilerle ayrılmıştır [2]. Bu ayrımın doğal bir sonucu olarak, şahsilik ilkesi gereğince, bir şirkete borçlu olan kişinin, bu borcunu ortaklardan birinden olan alacağı ile takas etmesi veya ortaklardan birinin kişisel alacaklısına olan borcunu, şirketin aynı kişideki bir alacağı ile takas etmesi yasaklanmıştır (TTK m. 242/1-2) [3].
Ancak TTK m. 327 hükmü, komanditer ortağın "sermaye koyma borcunu henüz yerine getirmemiş olması" veya "koyduğu sermayeyi haksız/kanuna aykırı şekilde geri almış olması" durumunda, katı tüzel kişilik (ayrı malvarlığı) ilkesine bir istisna getirerek, şirket alacaklısına takas hakkı tanımaktadır [1]. Bu düzenlemenin ratio legis (kanunun konuluş amacı), sermaye borcunu ödemeyen veya ödediği sermayeyi usulsüzce geri çeken komanditer ortağın, şirket alacaklıları aleyhine sebepsiz zenginleşmesini önlemek ve alacaklının tatminini kolaylaştırarak işlem güvenliğini (ticari hayatın sürekliliğini) korumaktır. Komanditer ortağın sorumluluğunun, koymayı taahhüt ettiği sermaye miktarı ile sınırlı olması kuralının (TTK m. 319) doğal bir tezahürü olarak, bu sınır dolmamışsa, alacaklıya çapraz bir takas imkânı sunulmaktadır [4].
TTK sistematiğinde komanditer ortak, şirket alacaklılarına karşı yalnızca taahhüt ettiği sermaye miktarına kadar sorumludur [4]. Bir komanditer, koymayı taahhüt ettiği sermaye borcunun henüz ödemediği tutarına kadar şirket alacaklılarına karşı doğrudan sorumludur (TTK m. 322/1) [5]. TTK m. 327 uyarınca takas hakkının doğabilmesi için birincil ön koşul, komanditerin taahhüt ettiği bu sermaye payını (nakdî veya ayni) şirkete intikal ettirmemiş olmasıdır. Sermaye ifa edilmediği müddetçe, komanditerin kişisel malvarlığı şirket alacaklıları için bir teminat işlevi görmeye devam eder.
Komanditer ortak, koyduğu sermayeyi, faiz veya kâr payına sayılmak üzere dolayısıyla, tamamen veya kısmen geri alamaz (TTK m. 323/1) [6]. Ortaklık devam ederken sermayenin iadesi, sermayenin korunması ilkesine ve alacaklıların tatmin hakkına doğrudan bir müdahaledir. TTK m. 327, sermayesini kanuna aykırı olarak çeken komanditeri de "sermaye borcunu ödememiş" kabul ederek, takas müessesesinin işletilebileceği ikinci bir maddi şart olarak ihdas etmiştir [1, 6].
Borçlar Hukukunda takas, karşılıklı, aynı cinsten ve muaccel iki borcun, taraflardan birinin tek taraflı irade beyanıyla, daha az olan borç miktarınca sona erdirilmesidir (TBK m. 139 vd.). Normal şartlarda takasın geçerliliği için alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişilerde birleşmesi (karşılıklılık/illiyet) gerekir. Ancak TTK m. 327 hükmü, tüzel kişilik perdesini belirli ölçüde aralayarak, şirketin borcu ile şahsi alacağı (veya şirketin alacağı ile şahsi borcu) denkleştirmekte, aslen üç köşeli (şirket, alacaklı, komanditer ortak) bir ilişkide istisnai bir yasal takas hakkı bahşetmektedir [1].
Yargıtay kararlarında (örneğin Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında), ticaret şirketleri hukuku alanında tüzel kişilik kavramının aşılması ve şahsi borç/alacak ile şirket borcu/alacağının takas edilmesi talepleri kural olarak reddedilmektedir. Ancak yasanın açıkça izin verdiği durumlarda, Yargıtay bu yöndeki talepleri kabul etmektedir.
Yargıtay uygulamasına göre TTK m. 327 (ve mülga 6762 sayılı TTK m. 265 karşılığı) çerçevesinde takasın geçerli sayılabilmesi için; alacaklının komanditer ortağın sermaye borcunu ödemediğini açık, somut ve tereddüde mahal vermeyecek delillerle (şirket defterleri, bilançoları, banka dekontları vb.) ispatlaması şarttır. Salt iddia üzerine tüzel kişilik yapısı aşılarak şahsi borç mahsup edilemez. Ayrıca, takas beyanının ulaştığı an itibarıyla borçların takas edilebilir nitelikleri (muacceliyet vb.) taşıması gerektiği yüksek mahkeme kararlarında vurgulanmaktadır.
Olay 1 (kurmaca senaryo): (A) kişisi, (X) Komandit Şirketi'ne makine satmış olup şirketten 500.000 TL muaccel alacağı bulunmaktadır. (X) Komandit Şirketi'nin komanditer ortaklarından (K)'nın ise şirkete taahhüt ettiği 600.000 TL sermaye borcunun 300.000 TL'lik kısmını henüz ifa etmediği ticaret sicili ve defter kayıtlarıyla sabittir. Bu arada (A) kişisi, komanditer ortak (K)'dan şahsi kullanımı için bir araç satın almış ve (K)'ya şahsen 200.000 TL borçlanmıştır. (K), (A)'dan 200.000 TL'lik araç bedelini talep etmektedir. Hukuki analiz: TTK m. 327 hükmü tam olarak bu olay için tasarlanmıştır. (A)'nın şirketten 500.000 TL alacağı vardır. (A), komanditer (K)'ya 200.000 TL borçludur. Komanditer (K), şirkete olan sermaye borcunu (300.000 TL tutarında) henüz yerine getirmemiştir. Tüzel kişiliğin bağımsızlığı kuralı istisnaya uğrar. (A), (K)'ya karşı tek taraflı bir takas beyanında bulunarak, şirketten olan alacağının 200.000 TL'lik kısmını, (K)'ya olan şahsi borcuyla takas edebilir. Bu işlem sonucunda (A)'nın (K)'ya olan şahsi borcu biter, (A)'nın şirketten olan alacağı 300.000 TL'ye iner ve (K)'nın şirkete olan sermaye borcu da 200.000 TL oranında ifa edilmiş sayılarak 100.000 TL'ye düşer (TTK m. 322 atfıyla) [1, 5].
Olay 2 (kurmaca senaryo): Şirket alacaklısı (B), şirketten 1.000.000 TL alacaklıdır. (B), aynı zamanda komanditer ortak (Y)'ye olan kira sözleşmesinden doğan 150.000 TL borcunu ödememektedir. (Y), icra takibi başlattığında (B), TTK m. 327'ye dayanarak takas def'i ileri sürmüştür. Ancak yapılan incelemede, komanditer (Y)'nin şirkete taahhüt ettiği sermayeyi yıllar önce nakden ifa ettiği ve sermayenin usulüne uygun şekilde şirket hesaplarında bulunduğu anlaşılmıştır. Hukuki analiz: (Y)'nin sermaye borcu kalmamış ve sermayeyi haksız şekilde geri alması söz konusu olmamıştır. Bu sebeple TTK m. 327 uygulama alanı bulamaz. Tüzel kişilik perdesi geçerliliğini korur. TTK m. 242 uyarınca, şirket borcu şahsi alacakla takas edilemez [1, 3]. (B)'nin takas def'i reddedilir; (B), kira borcunu (Y)'ye şahsen ödemek, şirketten olan alacağı için ise şirkete başvurmak zorundadır.
Doktrinde TTK m. 327 hükmü (T.C. İsviçre Borçlar Kanunu kökenli), alacaklıların korunması ve hakkaniyetin tesisi bakımından son derece işlevsel bulunmakla beraber; hukuki güvenlik ilkesi bağlamında bazı pratik zafiyetler barındırdığı yönünde eleştirilmektedir (Poroy/Tekinalp/Çamoğlu, Bahtiyar). Özellikle üçüncü kişi konumundaki şirket alacaklısının, komanditer ortağın "sermayesini ödeyip ödemediği" bilgisini dışarıdan kesin ve şeffaf olarak bilebilmesi pratikte zordur. Kayıtların güncel olmaması veya ayni sermaye taahhütlerinin değerlendirilmesinde yaşanan gecikmeler, alacaklıyı yanıltabilir.
Ayrıca, söz konusu takas beyanının sadece komanditer ile alacaklı arasında hukuki sonuç doğurmakla kalmayıp şirketin bilançosuna (sermaye kalemine) da doğrudan etki etmesi, usul ekonomisi açısından pratik görünse de, muhasebe standartları ve finansal tabloların denetimi (TTK m. 515 vd.) bakımından ciddi kaydî sorunlar yaratabilmektedir [1]. Nitekim, takas ile birlikte komanditerin sermaye borcu sönmüş olacağından, bu işlemin derhal şirket kayıtlarına işlenmesi zorunludur. İlerleyen süreçte ticaret şirketlerinde şeffaflığı artırmaya yönelik elektronik sicil sistemlerinin (MERSİS) bu tip dolaylı sermaye ödeme/takas işlemlerini de anlık entegre edecek şekilde güncellenmesi, kanunun amacının gerçekleşmesini kolaylaştıracaktır.
[Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.]