b) Komanditelerin sorumluluğu
Madde 325 - (1) Şirketin varlığı şirket alacaklılarına yetmeyecek ol ursa, bu alacaklılar geri kalan alacaklarından dolayı komanditelerin kişisel mallarına başvurabilirler. (2) Ortakların kişisel mallarına başvurulması hâlinde şirket alacaklılarının, ortakların kişisel alacaklılarına karşı rüçhan hakkı yoktur.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Komandit Şirket" başlığını taşıyan Üçüncü Kısmının, "Şirketin Sona Ermesi ve Tasfiyesi" başlıklı Dördüncü Bölümü altında yer alan 325. maddesi, komandit şirketlerin iflası veya malvarlıklarının borçlarını karşılamaya yetmemesi durumunda, komandite ortakların (sınırsız sorumlu ortakların) sorumluluk rejimini ve alacaklıların tatmin usulünü düzenlemektedir [1].
Komandit şirket, bünyesinde iki farklı sorumluluk rejimine tabi ortak tipini barındıran karma bir şahıs şirketidir. Komanditer ortakların sorumluluğu koymayı taahhüt ettikleri sermaye miktarı ile sınırlı iken (TTK m. 319) [2], komandite ortaklar tıpkı kollektif şirket ortakları gibi şirket borçlarından dolayı müteselsilen ve bütün malvarlıklarıyla sorumludur (TTK m. 318, m. 236 vd.) [3, 4].
TTK m. 325, bu ikili yapının tasfiye ve iflas aşamasındaki görünümünü netleştirmektedir. Maddenin birinci fıkrası, şirket malvarlığının borçları karşılamaya yetmemesi hâlinde, şirket alacaklılarının doğrudan komandite ortakların kişisel malvarlıklarına başvurabileceği kuralını sevk ederek "ikinci dereceden sorumluluk" ilkesini teyit etmektedir [1]. Maddenin ikinci fıkrası ise, komandite ortağın kişisel malvarlığına başvurulduğunda, şirket alacaklıları ile ortağın şahsi alacaklıları arasındaki rekabeti çözüme kavuşturmakta; şirket alacaklılarına, ortağın kişisel alacaklılarına nazaran herhangi bir rüçhan (öncelik/imtiyaz) hakkı tanınmadığını hüküm altına almaktadır [1]. Bu düzenleme, tüzel kişinin malvarlığı ile ortağın malvarlığının ayrılığı (malvarlığının bağımsızlığı) ilkesinin iflas hukuku bağlamındaki kesin bir yansımasıdır.
Maddenin birinci fıkrasında yer alan "Şirketin varlığı şirket alacaklılarına yetmeyecek olursa..." ibaresi, komandite ortakların şirket borçlarından dolayı sorumluluğunun "ikinci dereceden" (tali) nitelikte olduğunu vurgular [1]. TTK m. 317'nin atfıyla komandit şirketlerde de uygulanan TTK m. 237/1 uyarınca, şirketin borç ve taahhütlerinden dolayı birinci derecede şirket sorumludur [3, 5]. Bir alacaklının komandite ortağın kişisel malvarlığına başvurabilmesi için kural olarak şirket hakkındaki icra takibinin semeresiz kalması (aciz vesikası alınması) veya şirketin iflas etmiş ya da herhangi bir sebeple sona ermiş olması şarttır [5]. TTK m. 325/1, şirketin iflası veya malvarlığının yetersizliği kesinleştiğinde, komandite ortakların tüm kişisel malvarlıklarıyla (sınırsız ve müteselsil olarak) bu borçların bakiyesinden sorumlu olacaklarını ifade eder.
Komandite ortak, şirket borçlarına karşı adeta bir müşterek müteselsil borçlu konumunda olmakla birlikte, tüzel kişilik perdesi nedeniyle şahsi malvarlığına gidilmesi belirli usullere tabidir. Şirketin iflası hâlinde, şirket alacaklıları öncelikle iflas masasına kaydedilir. Masadan elde edilen tahsilat borcu tam olarak karşılamazsa, bakiye alacaklar için komanditelerin kişisel malvarlıklarına (gerekiyorsa onların da şahsen iflası yoluyla) müracaat edilir (TTK m. 240/1 hükmünün kıyasen uygulanması ile) [6].
TTK m. 325/2, iflas ve icra hukukunun en temel çatışma alanlarından birini düzenler: Şirket alacaklılarının, komandite ortağın kişisel malvarlığına yönelmesi durumunda, ortağın kendi şahsi borçlarından doğan kişisel alacaklıları karşısındaki statüsü nedir? Kanun koyucu, açık ve net bir biçimde "...şirket alacaklılarının, ortakların kişisel alacaklılarına karşı rüçhan hakkı yoktur" diyerek eşitlik (garame) ilkesini benimsemiştir [1]. Yani şirket alacaklıları, tüzel kişinin iflasından tam tatmin sağlayamayıp komanditenin şahsi malvarlığına yöneldiklerinde, orada ortağın bakkal borcu, şahsi kredi borcu veya nafa borcu gibi kişisel borçlarının alacaklılarıyla aynı kefeye (İcra ve İflas Kanunu m. 206 anlamında imtiyazsız, adi alacaklılar olarak dördüncü sıraya) dâhil olurlar. Kanundan veya rehin gibi ayni haklardan doğan özel imtiyazlar (İİK m. 206'daki özel rüçhan hakları) saklıdır.
Bu maddenin, hukuk sistemimizdeki diğer temel normlarla dikey ve yatay bağlantıları şu şekildedir:
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatlarında şahıs şirketlerindeki "ikinci dereceden ve müteselsil sorumluluk" ilkesi titizlikle korunmaktadır. Doktrindeki (özellikle Ersin Çamoğlu, Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Mehmet Bahtiyar gibi otoritelerin vurguladığı) malvarlığı ayrılığı ilkesi, Yargıtay kararlarında şu şekilde tezahür etmektedir:
Olay 1 (İflas Masalarının Çatışması): Bir komandit şirket, ekonomik kriz sebebiyle iflas etmiştir. Şirketin borcu 10 Milyon TL, malvarlığı tasfiyesi sonucu elde edilen meblağ ise 4 Milyon TL'dir. Şirket alacaklısı (A) Bankası'nın 6 Milyon TL bakiye alacağı kalmıştır. Aynı zamanda şirketin tek komandite ortağı olan (X)'in de şahsen iflasına karar verilmiştir. (X)'in şahsi malvarlığı 2 Milyon TL olup, şahsi kredi borçlusu olduğu (B) Bankasına 2 Milyon TL kişisel borcu bulunmaktadır. Hukuki analiz: TTK m. 325/1 uyarınca (A) Bankası, bakiye 6 Milyon TL'lik alacağı için komandite ortak (X)'in masasına başvurur [1]. TTK m. 325/2 uyarınca, şirket alacaklısı (A)'nın, şahsi alacaklı (B) karşısında hiçbir rüçhan hakkı yoktur [1]. Toplam borç (6 Milyon + 2 Milyon = 8 Milyon TL), mevcut malvarlığı ise 2 Milyon TL'dir. Alacaklılar garameten (alacakları oranında) tatmin edilecek olup, 2 Milyon TL'lik varlık, 6/8 ve 2/8 oranlarında (A) ve (B) arasında paylaştırılacaktır.
Olay 2 (Erken Takip Sorunu): Bir ticari mal satım sözleşmesinden doğan borcunu vadesinde ödemeyen (Y) Komandit Şirketine karşı icra takibi başlatan alacaklı (C), şirketin banka hesaplarında para bulamayınca, şirketin iflasını veya haciz yoluyla tasfiyesini beklemeden, doğrudan komandite ortak (Z)'nin adına kayıtlı şahsi taşınmazı haczettirmiştir. Hukuki analiz: Bu haciz işlemi usulsüzdür. TTK m. 237 ve m. 317 bağlamında, komandite ortak ancak şirketin varlığı şirket alacaklılarına yetmeyecek olursa (aciz vesikası veya iflas) kendi malvarlığıyla sorumlu olur [3, 5]. Şirket hakkında icra takibi henüz "semeresiz kalmış" (aciz belgesine bağlanmış) olmadığından, ortak (Z) şikâyet yoluyla icra mahkemesinden haczin kaldırılmasını talep edebilir.
Türk Ticaret Kanunu m. 325 düzenlemesi, klasik ticaret hukuku doktrininin tüzel kişilik ve malvarlığının ayrılığı (Trennung der Vermögensmassen) ilkesinin tam bir izdüşümüdür. Prof. Dr. Reha Poroy ve Prof. Dr. Ünal Tekinalp gibi hocaların öğretide sıklıkla vurguladığı üzere, şahıs şirketlerindeki "müteselsil" sorumluluk, "doğrudan" bir sorumluluk değildir.
Kanunun 325. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan rüçhan hakkı bulunmaması kuralı, dürüstlük ve eşitlik kurallarının bir yansımasıdır. Zira komandite ortağın şahsi alacaklısı (örneğin ortağa ev satan bir kişi), ortağın o anki şahsi malvarlığına güvenerek kredi açmaktadır; aynı şekilde şirket alacaklısı da şirketin malvarlığına ve ortakların varlığına güvenmektedir. İflas hukuku mantığında, birinin diğerine üstün tutulması adaletsizlik yaratacaktır.
Bununla birlikte doktrinde ve uygulamada, şahıs şirketlerinin tasfiye süreçlerinin uzun sürmesi nedeniyle alacaklıların uzun yıllar boyunca "şirket malvarlığının yetersizliğini" ispat etmek için beklemek zorunda kalmaları bir eleştiri konusu olabilmektedir. Şirket aleyhine yapılan takiplerin şirket organlarının (aynı zamanda komandite ortakların) sürüncemede bırakması ihtimali karşısında, alacaklıların komandite ortaktan tahsilat yapma süreçleri zorlaşmaktadır. Bu zafiyetin aşılması için, TTK m. 237/2 hükmündeki "ihtiyati haciz koyma hakkı"nın daha etkin kullanılması (şirkete icra emri tebliğ edildiği anda ortağın mallarına ihtiyati haciz konulabilmesi) uygulamada alacaklıların elindeki en önemli hukuki enstrümandır [5].
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.