2. Sermayenin azaltılması
Madde 323 - (1) Bir komanditer sermayesini, 313 ve 314 üncü madde hükümleri saklı kalmak şartıyla, gerek doğrudan doğruya gerek faiz veya kâr payına sayılmak üzere dolayısıyla tamamen veya kısmen geri alamayacağı gibi, sermayesi herhangi bir sebeple azalmışsa noksan tamamlanıncaya kadar, faiz veya kâr payı da isteyemez. Aksi hâlde, komanditer aldığı para kadar şirket alacakl ılarına karşı 322 nci maddenin birinci fıkrası gereğince sorumlu olur.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 323. maddesi, komandit şirketlerde komanditer ortağın (sınırlı sorumlu ortak) sermayesini geri alma yasağını ve bu yasağa aykırılığın hukuki yaptırımlarını düzenlemektedir. İlgili madde, TTK’nın İkinci Kitabının (Ticaret Şirketleri), Üçüncü Kısmında (Komandit Şirket), "Şirketin ve Ortakların Üçüncü Kişilerle Olan İlişkileri" bölümünde yer almaktadır [1, 2].
Bu hükmün temel konuluş amacı (ratio legis), ticaret şirketleri hukukunun en köklü prensiplerinden biri olan "sermayenin korunması ilkesi"ni (Kapitalerhaltungsgrundsatz) komandit şirketler bağlamında tesis etmektir. Bilindiği üzere, komandit şirketlerde komandite ortakların sorumluluğu şirket alacaklılarına karşı sınırsız ve müteselsil iken; komanditer ortakların sorumluluğu kural olarak koydukları veya taahhüt ettikleri sermaye miktarı ile sınırlıdır [3-5]. Komanditer ortağın sorumluluğunun sınırını çizen bu sermaye, şirket alacaklıları bakımından yegâne teminat (garanti) fonksiyonu görmektedir. Dolayısıyla, komanditer ortağın bu teminatı doğrudan veya dolaylı yollarla (fiktif kâr veya faiz ödemesi adı altında) şirket malvarlığından çekmesi, alacaklıların tatmin imkânını zedeleyecektir. Yasa koyucu, TTK m. 323 ile komanditerin taahhüt ettiği sermayeyi şirkette muhafaza etme zorunluluğunu emredici bir kuralla güvence altına almıştır [2].
Madde metninde yer alan "gerek doğrudan doğruya gerek faiz veya kâr payına sayılmak üzere dolayısıyla tamamen veya kısmen geri alamayacağı" ifadesi, sermayenin korunması ilkesinin katı bir görünümüdür [2].
Hüküm, "sermayesi herhangi bir sebeple azalmışsa noksan tamamlanıncaya kadar, faiz veya kâr payı da isteyemez" diyerek, kâr dağıtımının mutlak ön şartını belirlemiştir [2]. Bir komandit şirketin faaliyetleri neticesinde zarar doğmuş ve bu zarar komanditerin sermaye payında eksilmeye yol açmışsa, ilerleyen yıllarda elde edilecek kâr, öncelikle bu sermaye açığının (bilanço açığının) kapatılmasına tahsis edilmelidir. Sermaye, başlangıçtaki tescil edilmiş nominal değerine ulaşmadan komanditer ortağa herhangi bir kâr veya faiz ödemesi yapılamaz [6].
Yasağa aykırı hareket edilerek sermayenin komanditere iade edilmesi halinde, iade edilen bu tutar, "ödenmemiş sermaye borcu" statüsüne geri döner. TTK m. 323'ün atıf yaptığı TTK m. 322/1 uyarınca komanditer, aldığı para kadar (iade edilen sermaye tutarınca) şirket alacaklılarına karşı kişisel malvarlığı ile doğrudan sorumlu hale gelir [2, 5].
Bu madde, Türk Ticaret Kanunu'nun ve genel özel hukukun diğer prensipleriyle dikey ve yatay çapraz bağlantılar içermektedir:
Sermayenin korunması ve sınırlı sorumlu ortakların alacaklılara karşı sorumluluğu bağlamında Yargıtay'ın yerleşik içtihatları şu temel ilkeleri barındırmaktadır: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi kararlarında istikrarlı olarak vurgulandığı üzere, sermaye şirketlerinde ve komandit şirketlerin komanditer ortakları nezdinde "sermaye, alacaklıların yegâne teminatıdır". Yargıtay, şirket bilançolarının gerçeği yansıtmadığı, aktiflerin fiktif olarak şişirildiği veya pasiflerin gizlendiği durumlarda dağıtılan kâr paylarını "örtülü sermaye iadesi" olarak değerlendirmektedir (Bkz. fiktif kâr dağıtımlarına ilişkin Yargıtay 11. HD kararları). Özellikle alacaklıların tatmin edilemediği tasfiye veya iflas süreçlerinde, komanditer ortakların geçmişte aldıkları fahiş kâr payları veya faizlerin, TTK m. 323 bağlamında sermaye noksanlığı yaratıp yaratmadığı mahkemelerce atanacak uzman mali müşavir/akademisyen bilirkişi heyetleri tarafından hesaplanmalıdır. Yargıtay, TTK m. 314 bağlamında ortağın "iyiniyet" savunmasını ise dar yorumlamakta; şirket kayıtlarına ve gerçek mali duruma vakıf olması beklenen (örneğin aynı zamanda yönetime bir şekilde nüfuz eden) bir komanditerin iyiniyet iddiasını dürüstlük kuralı (TMK m. 2) gereği himaye etmemektedir.
Olay 1 (Örtülü Sermaye İadesi ve Alacaklıların Takibi): A, B ve C, bir komandit şirket kurmuşlardır. C, şirkete 500.000 TL nakit sermaye taahhüt eden ve bunu ödeyen komanditer ortaktır. Şirket 2024 yılında büyük bir kriz yaşamış ve bilançosunda 1.000.000 TL zarar açıklamıştır. Buna rağmen, şirket sözleşmesindeki bir maddeye dayanılarak C'ye 2025 yılı başında 50.000 TL "sermaye faizi" ödenmiştir. 2025 yılı sonunda şirket borca batık hale gelmiş ve alacaklı X A.Ş., şirkete karşı yaptığı icra takibinden semeresiz dönmüştür. Hukuki analiz: TTK m. 323'e göre, şirketin bilançosunda zarar bulunması nedeniyle C'nin sermaye payı (şirket özvarlığı içindeki karşılığı itibarıyla) azalmıştır. Bu noksanlık tamamlanmadan C'ye faiz veya kâr payı ödenmesi mutlak surette yasaktır. Yapılan 50.000 TL'lik ödeme, sermayenin dolaylı olarak geri alınması niteliğindedir. Alacaklı X A.Ş., TTK m. 323 delaletiyle TTK m. 322/1 hükmüne dayanarak, komanditer ortak C'ye kendi alacağı için doğrudan başvurabilir. C, aldığı 50.000 TL tutarında alacaklıya karşı şahsen sorumludur [2, 5].
Olay 2 (Geçmiş Yıl Kârının İadesi Talebi ve İyiniyet): Komandit şirkette komanditer ortak olan D, 2023 yılına ait usulüne uygun, yasal standartlara (TMS/TFRS) göre denetlenmiş ve kâr gösteren bilançoya dayanarak 2024 yılında 100.000 TL kâr payı tahsil etmiştir. Ancak 2025 yılında şirket, ani bir piyasa dalgalanması sebebiyle ciddi zarar etmiş ve sermayesinin yarısını kaybetmiştir. Şirketin yeni yönetimi ve alacaklıları, D'den 2024 yılında aldığı kâr payını, şirketin mevcut zararını kapatmak üzere iade etmesini talep etmektedir. Hukuki analiz: TTK m. 323, komanditer ortağın sermayeyi geri alma yasağını düzenlerken TTK m. 313 hükmünü saklı tutmuştur [2]. TTK m. 313'e göre komanditer, usulüne göre tahakkuk edip tahsil ettiği kâr payını, sonradan meydana gelen zararları kapatmak için iade etmekle yükümlü değildir [7]. D'nin aldığı kâr payı fiktif değil, o dönemin gerçek kârıdır. Bu nedenle alacaklıların ve şirketin D'ye yönelik iade talebi hukuki dayanaktan yoksundur ve reddedilmelidir.
Türk Ticaret Kanunu m. 323 hükmü, doktrinde sermayenin korunması (Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Ersin Çamoğlu) ilkeleri ekseninde tartışılmaktadır [13]. Doktrinde haklı olarak belirtildiği üzere, sermaye şirketlerinde malvarlığının korunması ilkesi ne kadar hayati ise, komanditer ortak bağlamında da taahhüt edilen sermaye sınırının korunması o denli elzemdir.
Ancak yasal düzenlemenin lafzı eleştirilebilir. Özellikle "faiz veya kâr payına sayılmak üzere" ibaresi, günümüz karmaşık muhasebe ve finansman (örneğin TMS/TFRS standartları) yöntemleri karşısında dar kalabilmektedir. Örtülü kazanç aktarımları günümüzde sadece faiz veya kâr payı adı altında değil; danışmanlık ücreti, franchise bedeli veya fahiş fiyatlı lisans devirleri (transfer fiyatlandırması) gibi çok çeşitli yollarla yapılabilmektedir. Kanunun lafzi yorumu yerine, İsviçre ve Alman doktrininde de hâkim olduğu üzere amaca uygun (gai) yorum yapılarak; şirketin karşılıksız olarak malvarlığından komanditere aktardığı her türlü ekonomik değerin TTK m. 323 bağlamında sermaye iadesi olarak değerlendirilmesi gerektiği savunulmalıdır.
Bununla beraber, TTK m. 314 ile korunan "iyiniyet" mekanizması, modern hukukta oldukça sübjektif bir değerlendirme alanı yaratmaktadır. Bir komanditerin, şirketin hazırladığı ve kâr gösteren bilançonun aslında "usulsüz" olduğunu bilip bilmediğinin tespiti, şirket içi bilgi asimetrisi dikkate alındığında son derece güçtür. Alacaklıların korunması ile yatırımcının (komanditerin) hukuki güvenliği arasındaki bu hassas terazi, çoğu zaman bilirkişi inisiyatifine terk edilmekte, bu durum da hukuki öngörülebilirliği zedelemektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.