b) Usulsüz tahakkuk ettirilmiş olanlar
Madde 314 - (1) Koman diterler, kanuna ve şirket sözleşmesine göre düzenlenen ve kâr gösteren bir bilançoya göre, iyiniyetle aldıkları ancak usulsüz tahakkuk etirilmiş kâr paylarını veya şirket sözleşmesi ile kabul edilmiş olan faizleri geri vermeye zorunlu tutulamazlar.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 314. maddesi, komandit şirketlerde sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlandırılmış olan komanditer ortakların mali haklarının korunması ve hukuki güvenliklerinin tesisi amacıyla sevk edilmiş spesifik ve son derece kritik bir düzenlemedir [1, 2].
Madde metni; "Komanditerler, kanuna ve şirket sözleşmesine göre düzenlenen ve kâr gösteren bir bilançoya göre, iyiniyetle aldıkları ancak usulsüz tahakkuk ettirilmiş kâr paylarını veya şirket sözleşmesi ile kabul edilmiş olan faizleri geri vermeye zorunlu tutulamazlar" [2] şeklindedir. Bu hüküm, komandit şirketin şahıs şirketi karakteri taşımasına rağmen, komanditer ortağın sermaye şirketi ortağına (özellikle anonim şirket pay sahibine) benzeyen pasif ve sınırlı sorumlu yatırımcı statüsünün hukuki bir yansımasıdır. Zira komanditer ortakların olağan yönetim işlerini görme görev ve yetkileri kanunen bulunmamaktadır (TTK m. 309/3) [3]. Yönetimden uzak tutulan bir yatırımcının, şirket muhasebesinin ve bilançosunun mutlak doğruluğunu her an denetlemesi fiilen ve hukuken mümkün olmadığından, kanun koyucu "iyiniyetli" komanditeri, usulsüz tahakkuklara karşı koruma altına almıştır [2].
Bu düzenleme, sermayenin korunması ilkesi ile ticari işlem güvenliği (ve ortağın haklı beklentisinin korunması) arasındaki hassas dengeyi, komanditer ortak lehine kurmaktadır. TTK m. 323 hükmü, komanditerin sermayesini doğrudan veya kâr payı adı altında dolaylı olarak geri alamayacağını kurala bağlarken, 314. maddeyi bu kuralın açık bir istisnası olarak saklı tutmuştur [4].
TTK m. 304 uyarınca komandit şirket, şirket alacaklılarına karşı ortaklardan bir veya birkaçının sorumluluğu sınırlandırılmamış (komandite) ve diğer ortak veya ortakların sorumluluğu belirli bir sermaye ile sınırlandırılmış (komanditer) olan şirkettir [1]. Komanditer ortaklar, şirketin iç işleyişinde sınırlı bir denetim hakkına sahip olup, kural olarak şirketi yönetemez ve temsile yetkili kılınamazlar (TTK m. 318/2) [3, 5]. Kanun koyucu, 314. maddede yalnızca komanditerleri koruma kapsamına almıştır; zira bilançoyu düzenleyen ve şirketi yöneten komandite ortakların kendi düzenledikleri usulsüz bilançoya dayanarak iyiniyet iddiasında bulunmaları hukuken himaye edilemez.
Hükmün uygulanabilmesi için ortada, şeklen (görünüşte) kanuna ve şirket sözleşmesine uygun olarak hazırlanmış ve onaylanmış bir yılsonu bilançosunun bulunması şarttır. Şayet bilanço hiç düzenlenmemişse veya üzerinde açık bir sahtecilik / şekli hukuka aykırılık varsa, komanditer ortağın bu belgeye güvenerek elde ettiği ödemeler 314. madde korumasından yararlanamaz. Bilanço, TTK m. 72 uyarınca işletmenin tüm varlıklarını ve borçlarını doğru şekilde değerlendirilmiş olarak göstermelidir [6]. Görünüşte bu standartlara uyan ancak içerik itibariyle (maddi anlamda) usulsüz tahakkuk içeren bilançolar bu maddenin kapsamına girer.
TTK m. 312 uyarınca komanditer, iş yılı sonunda gerçekleşen kâr payını ve sözleşmede kararlaştırılmış olan faizleri nakden alır [7]. Ancak şirketin kâr elde etmediği, sermayenin azaldığı veya zararın bulunduğu durumlarda dahi, bilançonun manipülatif veya hatalı muhasebe kayıtlarıyla "kâr gösterir" biçimde düzenlenmesi neticesinde yapılan dağıtımlar "usulsüz tahakkuk" niteliğindedir. Madde, bu şekilde kağıt üzerinde yaratılan fiktif kârın veya ödenmemesi gereken faizin dağıtılmasını konu edinir [2].
Hükmün kalbinde yer alan "iyiniyet" (bona fides) kavramı, Türk Medeni Kanunu m. 3 çerçevesinde değerlendirilmelidir. Komanditer ortağın, bilançonun gerçeği yansıtmadığını, kârın fiilen doğmadığını veya tahakkukun usulsüz olduğunu bilmemesi ve durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermesine rağmen bilebilecek durumda olmaması gerekir [8]. Komanditerin şirket hesaplarını detaylı inceleme hakkı sınırlı olduğundan (TTK m. 310), aksi açıkça ispat edilmedikçe bilançoya güvenen komanditerin iyiniyetli olduğu karinedir.
Bu madde, ticaret hukuku dogmatiği içerisinde çeşitli dikey ve yatay ilişkilere sahiptir:
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesinin şirketlerde kâr payı iadesi ve bilançonun bağlayıcılığına ilişkin kararları incelendiğinde, temel ilke şudur: Kâr dağıtımına dayanak teşkil eden genel kurul (veya ortaklar kurulu) kararı iptal edilmedikçe veya bilançonun sahteliği kesinleşmedikçe, bu belgelere dayanarak yapılan ödemeler kural olarak hukuka uygundur.
Haksız kâr payının istirdadı davalarında Yargıtay, ispat yükünü kesin olarak davacı şirkete veya iflas idaresine yüklemektedir. Şirket veya iflas idaresi; (i) Dağıtılan kârın fiktif/usulsüz olduğunu, (ii) Davalı ortağın bu usulsüzlüğü bildiğini veya şirketin iç organlarında (örneğin TTK m. 321/5 kapsamında ticari mümessil vb. bir görevde) yer alması dolayısıyla bilmesi gerektiğini somut delillerle kanıtlamalıdır [13, 14]. Şayet davalı komanditer, şirketin yönetiminden tamamen yalıtılmış, salt sermaye koyan bir yatırımcı profilindeyse, Yargıtay bu kişinin iyiniyetli olduğu karinesini güçlü bir biçimde uygulamakta ve iade davalarını reddetmektedir.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): X Komandit Şirketi'nde A ve B komandite (yönetici), C ise komanditer ortaktır. A ve B, şirketin bankalardan daha kolay kredi bulabilmesi adına bilançoda amortismanları düşük göstererek ve stokları fiktif şekilde şişirerek şirketi yüksek kârlı göstermiş ve alınan kararla C'ye 500.000 TL kâr payı ödemişlerdir. C, doktor olarak mesleğini icra etmekte olup şirket işlerine hiç karışmamaktadır. Bir yıl sonra şirket iflas eder. İflas idaresi, TTK m. 314'e dayanarak, usulsüz tahakkuk ettirilen 500.000 TL'nin C'den istirdadı için dava açar. Hukuki Analiz: Somut olayda bilanço şeklen düzenlenmiş ancak maddi olarak usulsüz tahakkuk içermektedir. C'nin şirket hesaplarını teknik olarak bilmesi veya denetlemesi (TTK m. 309 uyarınca) mümkün/gerekli değildir [3]. C, kendisine sunulan bilançoya güvenerek ödemeyi iyiniyetle kabul etmiştir. TTK m. 314 gereğince, iyiniyetli komanditer C, usulsüz tahakkuk ettirilmiş olsa dahi bu kâr payını iadeye zorlanamaz [2]. İflas idaresinin davası reddedilmelidir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Y Komandit Şirketi'nde K komanditer ortaktır. K, şirketin yönetim kurulu toplantılarına katılmamakla birlikte, şirketin gayriresmi finans danışmanlığını yapmakta ve muhasebe kayıtlarının kendi talimatlarıyla tutulmasını sağlamaktadır (TTK m. 321/5 kapsamında denetleme/öğüt sınırını aşan müdahale) [5]. Şirket sermayesi kaybolmuş olmasına rağmen, K'nın yönlendirmesiyle aktifleştirilmemesi gereken bazı giderler aktifleştirilerek kâr çıkartılmış ve K'ya faiz ve kâr payı ödenmiştir. Şirket alacaklıları zarara uğramıştır. Hukuki Analiz: K, komanditer sıfatını taşısa da, şirketin finansal tablolarının hazırlanmasına müdahil olması ve gerçek durumu bilmesi nedeniyle "iyiniyetli" sayılamaz. TTK m. 314'ün sağladığı koruma kalkanı K için ortadan kalkar [2]. K, usulsüz aldığı kâr payı ve faizleri iade etmekle yükümlüdür. Ayrıca TTK m. 322/1 hükmü kıyasen devreye girebilir ve alacaklılara karşı sorumluluğu doğabilir [9].
Türk Ticaret Kanunu m. 314 hükmü, doktrinde (Tekinalp, Poroy, Çamoğlu, Bahtiyar, Arkan) sıklıkla sermayenin korunması ilkesi ile pay sahibinin haklı beklentisi bağlamında tartışılmıştır. Bir tarafta anonim şirket (TTK m. 512) ve komandit şirkette (TTK m. 314) tamamen iyiniyetin korunması esası benimsenmişken; limited şirketlerde (TTK m. 611) alacaklıların korunması uğruna iyiniyetli ortağın dahi iadeye mecbur tutulabilmesi yapısal bir çelişki olarak eleştirilmektedir [11, 14, 15].
Bazı yazarlarca, komandit şirketlerde komanditer ortağın sorumluluğunun zaten taahhüt ettiği sermaye ile sınırlı olduğu göz önüne alındığında, usulsüz kâr paylarının iade edilmemesinin şirket alacaklıları aleyhine haksız bir malvarlığı eksilmesine ve "sermayenin içinin boşaltılmasına" yol açtığı ileri sürülmektedir. Olması gereken hukuk (de lege ferenda) bakımından, limited şirketlere ilişkin TTK m. 611/2'ye benzer bir şekilde, "şirket alacaklılarının haklarını ödemek için zorunlu olan tutar" kadar iyiniyetli komanditerin de iade ile yükümlü tutulmasının, sermayenin korunması ilkesine daha sadık bir yaklaşım olacağı savunulabilir. Ancak mevcut (de lege lata) lafzi düzenleme, komanditeri kesin bir hukuki zırh ile korumaya devam etmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.