TTK Madde 273

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 273. maddesi, İkinci Kitap (Ticaret Şirketleri), İkinci Kısım (Kollektif Şirket), Beşinci Bölüm (Tasfiye) başlığı altında yer almakta olup, kollektif şirketlerde tasfiye memurlarının seçim ve atanma usullerini düzenlemektedir [1, 2]. Bilindiği üzere kollektif şirketler, ortakların şirket alacaklılarına karşı müteselsilen ve bütün malvarlıkları ile sınırsız sorumlu oldukları tipik şahıs şirketleridir [3]. Bu mutlak ve sınırsız sorumluluk rejimi, şirketin sona ermesi ve tasfiyesi sürecinde malvarlığının paraya çevrilmesi, borçların ödenmesi ve bakiye kalırsa dağıtılması işlemlerini yürütecek olan "tasfiye memurlarının" kimler olacağı sorusunu hayati bir hukuki mesele hâline getirmektedir.

Madde 273, tasfiye memurlarının belirlenmesinde üç basamaklı bir hiyerarşik sistem öngörmüştür [2]: Birinci basamakta, irade özerkliği ilkesi gereği şirket sözleşmesi veya ortakların oybirliği ile alacakları karar yer alır. İkinci basamakta, şayet iradi bir belirleme yapılamamışsa, kanuni (doğrudan) tasfiye memurluğu sıfatı devreye girer ve tüm ortaklar tasfiye memuru sayılır. Üçüncü basamakta ise, sistemin kilitlenmesini önlemek amacıyla yargısal müdahale kurumu düzenlenmiş ve mahkemece atama yapılması hüküm altına alınmıştır. Bu düzenleme, tasfiye sürecinin başıboş kalmamasını, hukuki güvenliğin sağlanmasını ve tasfiyenin ivedilikle ve basiretli bir iş adamı özeniyle tamamlanmasını amaçlamaktadır [2, 4]. İlgili madde, TTK m. 328 yollamasıyla komandit şirketlerin tasfiyesinde de uygulama alanı bulmaktadır [5].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Şirket Sözleşmesi veya Oybirliği ile Seçim (İradi Belirleme)

TTK m. 273/1 hükmü uyarınca tasfiye memurları, öncelikle şirket sözleşmesiyle belirlenebilir veya şirketin devamı sırasında yahut sona ermesinden sonra ortakların "oybirliğiyle" seçilebilir [2]. Doktrinde Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu gibi otoritelerin de sıklıkla vurguladığı üzere, şahıs şirketlerinde hâkim olan temel ilke "ortakların birbirine duyduğu mutlak güven" ve "sınırsız sorumluluktur". Bir ortağın veya üçüncü kişinin tasfiye gibi şirketin tüm aktif ve pasifini yönetecek bir sürece tek başına veya heyet hâlinde atanabilmesi, diğer ortakların malvarlıkları üzerinde doğrudan risk yaratır. Bu nedenle kanun koyucu, tasfiye memurunun atanmasında "çoğunluk" ilkesini reddetmiş, emredici olarak "oybirliği" (unanimité) şartını aramıştır. Oybirliğinin sağlanamaması durumunda iradi seçim gerçekleşemez.

2.2. Kanuni (Doğrudan) Tasfiye Memurluğu (Olağan Usul)

Maddenin ikinci fıkrasının ilk cümlesi, "Birinci fıkra hükümlerine uygun olarak bir tasfiye memuru seçilmemişse, tüm ortaklar veya bunların kanuni temsilcileri tasfiyeye memur sayılır" demek suretiyle bir kanuni karine ve zorunluluk ihdas etmiştir [2]. Şahıs şirketlerinde kural olarak her ortağın yönetim ve temsil yetkisi (özden yönetim ilkesi) bulunduğu için, tasfiye aşamasında da bu yetki biçim değiştirerek "tasfiye memurluğu" sıfatına dönüşmektedir. Hükümde yer alan "kanuni temsilcileri" ibaresi son derece önemlidir. Zira ortaklardan birinin kısıtlanması, vesayet altına alınması veya çocuk olması gibi ehliyet eksikliği durumlarında, onun haklarını korumak üzere veli veya vasisi, diğer ortaklarla birlikte tasfiye memuru sıfatını kanunen haiz olacaktır [2].

2.3. Mahkeme Kararıyla Atama (Yargısal Müdahale)

TTK m. 273/2'nin ikinci cümlesi, tasfiye sürecinin ortaklar arasındaki anlaşmazlıklar (deadlock) nedeniyle sekteye uğramasını engellemek için mahkeme müdahalesini düzenlemiştir: "Bununla beraber ortaklardan birinin istemi üzerine şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki ticaret mahkemesi, tasfiye hâlindeki şirket için bir veya birkaç tasfiye memuru atar." [2]. Mahkemenin atama yapabilmesi için tek bir ortağın talebi yeterlidir. Hükmün devamındaki "Mahkeme gerek görürse dilekçeyi tebliğ ederek diğer ortakları dinleyebilir" ifadesi, çekişmesiz yargı işi niteliğindeki bu süreçte mahkemeye geniş bir takdir yetkisi tanımıştır [2]. Mahkeme, tasfiyenin selameti açısından husumetin boyutunu değerlendirmek için hukuki dinlenilme hakkı çerçevesinde diğer ortakların beyanlarına başvurabilecektir.

2.4. Tasfiye Memurunun Niteliği (Ortak veya Üçüncü Kişi)

TTK m. 273/3, tasfiye memurlarının mutlaka şirket ortakları arasından seçilme veya atanma zorunluluğunu ortadan kaldırmıştır: "Gerek ortakların seçecekleri gerek mahkemenin atayacağı tasfiye memurları ortaklardan veya üçüncü kişilerden olabilir." [2]. Ticari hayatın karmaşıklığı, tasfiye sürecinin ciddi bir muhasebe, vergi, iş hukuku ve icra-iflas hukuku uzmanlığı gerektirmesi hususları göz önüne alındığında, bağımsız profesyonellerin (avukatlar, mali müşavirler) tasfiye memuru olarak atanabilmesine olanak tanınması isabetli bir yasal tercihtir. Bu durum, özellikle ortaklar arasında husumet bulunması hâlinde mahkemelerin tarafsız üçüncü kişileri atayarak süreci adil bir şekilde yönetmesinin yasal dayanağıdır.

3. Sistematik İlişkiler

Bu maddenin TTK ve diğer temel kanunlardaki sistematik yansımaları şu şekildedir:

• TTK m. 274, 275 ve 276 (Görevden Alma) — TTK m. 273'e göre atanan tasfiye memurlarının görevden alınması da atanma usullerine göre şekillenir. Sözleşme veya ortakların kararıyla atananlar, yine ortakların oybirliğiyle veya haklı sebeplerin varlığında mahkemece görevden alınabilir [6-8].
• TTK m. 283 (Tescil ve İlan) — TTK m. 273 çerçevesinde seçilen, kanunen bu sıfatı kazanan veya mahkemece atanan tasfiye memurlarının, iyiniyetli üçüncü kişilerin korunması ve ticari güvenliğin tesisi için ticaret siciline tescil ve ilan edilmeleri zorunludur [9].
• TTK m. 285 (Sorumluluk) — TTK m. 273 uyarınca atanan memurlar, görevlerini kanuna ve sözleşmeye aykırı yürütürlerse, ortaklara ve üçüncü kişilere karşı müteselsilen sorumlu olurlar. Bu sorumluluk iki yıllık (her hâlde beş yıllık) nispi zamanaşımına tabidir [10].
• HMK m. 382 (Çekişmesiz Yargı) — Mahkemenin tasfiye memuru ataması kural olarak bir çekişmesiz yargı işidir. Zira ortada bir hakkın tespiti veya edaya mahkûmiyetten ziyade, tüzel kişiliğin organ noksanlığının giderilmesine matuf hukuki bir tedbirin tesisi söz konusudur. Ancak uygulamada ortaklar arası uyuşmazlığın büyüklüğü, işi çekişmeli bir hâle büründürebilmektedir.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, kollektif şirketlerin tasfiyesinde mahkemenin TTK m. 273/2 kapsamındaki müdahalesi özenle sınırlandırılmış ve çerçevelendirilmiştir. Yargıtay kararlarında, tüm ortakların kanunen tasfiye memuru sayıldığı durumlarda (m. 273/2 ilk cümle), sırf bir ortak talep etti diye derhal dışarıdan tasfiye memuru atanması yoluna gidilmemesi gerektiği belirtilmektedir. Ancak mahkeme, ortaklar arasında şiddetli bir geçimsizlik (husumet) tespit ederse, tasfiyenin tüm ortakların katılımıyla sağlıklı yürütülemeyeceğine kanaat getirir. Bu durumda Yargıtay, şirketin pasifinin aktifinden fazla olma ihtimali, malvarlığının şeffaf bir biçimde nakde çevrilmesi gerekliliği ve alacaklıların menfaati gibi kıstasları dikkate alarak, mahkemenin ortaklar dışından tarafsız ve bağımsız bir profesyoneli (üçüncü kişiyi) tasfiye memuru olarak atamasını (m. 273/3) hukuka uygun bulmaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): (A), (B) ve (C)'nin eşit paylarla ortak olduğu bir kollektif şirket, sürenin dolması sebebiyle infisah etmiş ve tasfiye aşamasına girmiştir. (A) ve (B), şirketin mali müşaviri olan (X)'in tasfiye memuru olarak seçilmesi için karar almak istemiş, ancak (C) bu karara ret oyu vermiştir. Bunun üzerine (A) ve (B), çoğunluk oyuyla (X)'i tasfiye memuru olarak atadıklarını iddia etmişlerdir. Hukuki analiz: TTK m. 273/1 hükmü çok açık bir biçimde tasfiye memurlarının seçimini "oybirliği" şartına bağlamıştır [2]. Kollektif şirketlerde çoğunluk kararıyla tasfiye memuru atanamaz. (C)'nin ret oyu vermesi sebebiyle ortada geçerli bir atama kararı yoktur. Bu durumda TTK m. 273/2 gereği, (A), (B) ve (C) kanunen kendiliğinden ve birlikte tasfiye memuru sayılacaktır [2]. Şayet bu durum tasfiyeyi kilitlerse, taraflardan herhangi biri mahkemeye başvurarak dışarıdan bir memur atanmasını talep edebilecektir.

Olay 2 (kurmaca senaryo): (D) ve (E) kollektif şirket ortaklarıdır. Şirket tasfiyeye girmiş, ancak herhangi bir memur seçilmediği için kanun gereği her iki ortak da tasfiye memuru sıfatını kazanmıştır. Süreç devam ederken (E) ağır bir rahatsızlık geçirmiş ve mahkeme kararıyla kendisine vasi atanarak kısıtlanmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 273/2 hükmü uyarınca, "tüm ortaklar veya bunların kanuni temsilcileri tasfiyeye memur sayılır" [2]. (E)'nin fiil ehliyetini yitirerek kısıtlanması durumunda, tasfiye memurluğu görevi sona ermez; aksine yasa gereği (E)'nin atanan kanuni temsilcisi (vasisi), (D) ile birlikte tasfiye memuru sıfatını üstlenerek işlemlere devam edecektir.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat Yükü: Mahkemeden tasfiye memuru atanmasını veya mevcut kanuni tasfiye memurlarının yerine yeni bir memur tayin edilmesini talep eden ortak, ortaklar arasında tasfiyeyi tıkayan bir uyuşmazlık olduğunu veya mevcut durumun şirketin/alacaklıların zararına işlediğini somut delillerle ispat etmelidir.
• Zamanaşımı / Süreler: TTK m. 273 kapsamında mahkemeden tasfiye memuru atanmasını talep etme hakkı herhangi bir hak düşürücü süreye veya zamanaşımına tabi tutulmamıştır; tasfiye süreci tamamlanıp şirket sicilden terkin edilene dek bu talep her zaman ileri sürülebilir.
• Görevli/yetkili mahkeme: Atama yetkisi mutlak olarak "şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesi"ne aittir [2].
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada sıklıkla düşülen hata, tasfiye memuru seçimine dair kararların nisaplarında TTK m. 273/1'de aranan oybirliği kuralının göz ardı edilip, oy çokluğu ile işlem tesis edilmeye çalışılması ve ticaret sicili müdürlüklerinden tescil talep edilmesidir. Sicil müdürlükleri bu tür eksik nisaplı kararları reddetmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde TTK m. 273 bağlamında yapılan başlıca eleştirilerden biri, "oybirliği" kuralının yarattığı katılık ve hantallıktır. Sınırsız sorumluluk rejimi nedeniyle ortakları koruma güdüsüyle getirilen bu mutlak emredici kural, özellikle ortak sayısının nispeten fazla olduğu kollektif şirketlerde veya ortaklar arası iletişimin tamamen koptuğu durumlarda tasfiye sürecini henüz en başından kilitleme potansiyeline sahiptir.

Her ne kadar kanun koyucu TTK m. 273/2 ile mahkeme müdahalesi formülünü getirerek bu kilidi açmayı hedeflemişse de, yargı süreçlerinin uzunluğu dikkate alındığında tasfiyenin gecikmesi şirket varlıklarının değer kaybetmesine ve alacaklıların zarar görmesine yol açabilmektedir. Buna karşın, anonim şirket tasfiyelerinde memurların genel kurul tarafından nispi çoğunlukla seçilebilmesi (TTK m. 536 ve 418) [11, 12] karşısında, şahıs şirketlerindeki bu ağırlaştırılmış kuralın rasyonelliği savunulmakla birlikte, en azından "ağırlaştırılmış çoğunluk" veya "sermayenin 2/3'ünü temsil eden ortakların kararı" gibi esnetilmiş alternatiflerin de Kanun'da (belki emredici olmayan, aksi kararlaştırılabilir bir hüküm olarak) tartışılabileceği doktrinde ifade edilmektedir. Tüm bunlara rağmen, mevcut yasal de lege lata (olan hukuk) düzenlemesi, mutlak bir oybirliği veya yargısal müdahale sistematiğini dayatmaktadır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.