Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 210

← Şirketler Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

H) Gümrük ve Ticaret Bakanlığının düzenleme ve denetleme yetkisi 38

Madde 210 - (Değişik: 26/6/2012 - 6335/13 md.) (1) Gümrük ve Ticaret Bakanlığı bu Kanunun ticaret şirketlerine ilişkin hükümleri nin uygulamasıyla ilgili tebliğler yayımlamaya yetkilidir. Ticaret sicili müdürlükleri ve şirketler bu tebliğlere uyarlar. Ticaret şirketlerinin, bu Kanun kapsamındaki işlemleri, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı denetim elemanları tarafından denetlenir. Bu dene timin ilkeleri ve usulü ile denetime tabi işlemler Bakanlıkça hazırlanan yönetmelikle düzenlenir. (2) Diğer bakanlık, kurum, kurul ve kuruluşlar, ancak kendilerine kanunla tanınan yetkinin sınırları içinde kalmak şartıyla ve öngörülen amaç, konu ve şekle t abi olarak şirketlere ilişkin düzenlemeler yapabilir. (3) Kamu düzenine veya işletme konusuna aykırı işlemlerde veya bu yönde hazırlıklarda ya da muvazaalı iş ve faaliyetlerde bulunduğu belirlenen ticaret şirketleri hakkında, özel kanunlardaki hükümler sak lı kalmak kaydıyla, Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca, bu tür işlem, hazırlık veya faaliyetlerin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde fesih davası açılabilir. İKİNCİ KISIM Kollektif Şirket BİRİNCİ BÖLÜM Şirketin Niteliği ve Kuruluşu A) Tanım

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Ticaret Şirketleri" başlıklı İkinci Kitabının "Genel Hükümler" kısmında yer alan 210. madde, Gümrük ve Ticaret Bakanlığının (güncel teşkilat yapısı itibarıyla Ticaret Bakanlığı) ticaret şirketleri üzerindeki düzenleme, gözetim ve denetim yetkisini, hukuki sınırları ve yaptırımları ile birlikte ihdas eden temel normdur [1, 2]. Madde, mülga 6762 sayılı Kanun dönemindeki dağınık ve belirsiz denetim yetkilerini sistematik bir bütünlüğe kavuşturarak, Bakanlığın ikincil mevzuat çıkarma yetkisinin sınırlarını çizmiş ve şirketlerin bu düzenlemelere uyma zorunluluğunu mutlak bir dille ifade etmiştir [3, 4].

Söz konusu düzenlemenin ratio legis’i (konuluş amacı), serbest piyasa ekonomisi içerisinde faaliyet gösteren ticaret şirketlerinin, şeffaflık, hesap verebilirlik ve dürüst resim ilkeleri çerçevesinde hareket etmelerini sağlamak; idarenin düzenleyici işlem yetkisi ile özel hukukun sözleşme özgürlüğü arasındaki hassas dengeyi kamu düzeni lehine teminat altına almaktır [3, 5]. Nitekim madde, sadece anonim şirketleri değil, tüm ticaret şirketlerini (kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif) kapsayacak şekilde genel hükümler arasında kaleme alınarak, Bakanlığın denetim ve düzenleme şemsiyesi genişletilmiştir [4]. Makro perspektiften bakıldığında, TTK m. 210, devletin ekonomik hayata müdahale sınırını "hukuka uygunluk ve kamu düzeni" parametreleri ile belirlerken; mikro perspektifte ise şirketlerin günlük işleyişlerinde idarenin tebliğ ve yönetmeliklerine mutlak sadakatini emretmektedir [2, 3].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Bakanlığın Düzenleme ve Tebliğ Çıkarma Yetkisi

Maddenin birinci fıkrası, Bakanlığa TTK'nın ticaret şirketlerine ilişkin hükümlerinin uygulamasıyla ilgili tebliğler yayımlama yetkisi vermektedir [2, 6]. Burada altı çizilmesi gereken husus, Bakanlığın asli ve sınırsız bir kural koyma yetkisine sahip olmadığı; yetkisinin TTK hükümlerinin "uygulamasıyla ilgili" ikincil nitelikte (sekonder) bir yetki olduğudur. Normlar hiyerarşisi gereği, çıkarılacak tebliğler kanunun lafzına ve ruhuna aykırı olamaz [3]. Ticaret sicili müdürlükleri ve şirketlerin bu tebliğlere uyması emredici bir kural olarak sevk edilmiştir [2, 3].

2.2. Denetim Elemanları ve Yönetmelik Sınırı

TTK m. 210/1, ticaret şirketlerinin Kanun kapsamındaki işlemlerinin Bakanlık denetim elemanları tarafından denetleneceğini hükme bağlamıştır [2]. Denetimin usul ve esasları ise idarenin keyfiliğini önlemek amacıyla Bakanlıkça hazırlanacak bir "yönetmelik" ile önceden ve objektif kriterlere bağlanarak düzenlenir [2, 4]. Bu durum, idari işlemlerde belirlilik ve hukuki güvenlik ilkelerinin şirketler hukuku alanındaki izdüşümüdür.

2.3. Diğer İdari Otoritelerin Düzenleme Yetkisi

Maddenin ikinci fıkrası, BDDK, SPK, EPDK gibi diğer bakanlık, kurum ve kurulların şirketlere ilişkin düzenleme yetkilerini sınırlar [2, 3]. Anılan otoriteler ancak kendi özel kanunlarının çizdiği sınırlar içinde, kendi amaç ve konularına uygun düşecek şekilde düzenleme yapabilirler [2, 3]. Öğretide de vurgulandığı üzere, bu fıkra idari kurumlar arası yetki çatışmalarını önlemek ve TTK'nın kurumsal mimarisinin başka idari işlemlerle bozulmasını veya aşınmasını engellemek üzere formüle edilmiştir [7].

2.4. Kamu Düzenine, İşletme Konusuna Aykırılık ve Muvazaa Halinde Fesih Davası

Maddenin üçüncü fıkrası, Bakanlığa tanınan en ağır yaptırım gücüdür. Şirketlerin; kamu düzenine aykırı işlemlerde bulunmaları, işletme konusuna aykırı işlem yapmaları, bu yönde hazırlık içinde olmaları veya muvazaalı (danışıklı) faaliyetlerde bulunmaları hallerinde, Bakanlık bir yıl içinde fesih davası açabilir [8, 9]. "Muvazaa", görünüşteki hukuki yapının arkasında kanuna karşı hile veya hukuka aykırı bir fiili durumun saklanmasıdır. Fesih davasının, bu eylemlerin öğrenilmesinden itibaren bir yıl içinde açılması zorunluluğu, hukuki güvenlik ilkesini tesis etmek için getirilmiş katı bir süre sınırıdır [8, 9].

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 125 ve TBK m. 27 ile İlişkisi (Ultra Vires ve Emredici Hükümler): TTK m. 125/2 ile ticaret şirketlerinin hak ehliyeti bağlamında ultra vires ilkesi kaldırılmıştır; şirketler işletme konusu dışındaki işlemleri de yapabilir ve bu işlemler hukuken geçerlidir [10-12]. Ancak TTK m. 210/3, "işletme konusuna aykırı işlemlerde" bulunulmasını bir fesih sebebi saymaktadır [9]. Bu durum, bir işlemin dış ilişkide geçerli olabileceği, ancak şirketin ısrarla ve sistemli bir biçimde kuruluş amacından saparak tamamen farklı veya yasadışı/gizli bir amaca hizmet etmesinin (iç ilişkide ve idare hukuku nezdinde) fesih yaptırımı ile karşılaşacağı şeklinde sentezlenmelidir [8, 12].
  • TTK m. 353 ile İlişkisi: TTK m. 353, anonim şirketin kuruluşu aşamasında kanuna aykırılık ve kamu menfaatinin ihlali halinde Bakanlığa fesih davası açma hakkı verir [13]. TTK m. 210/3 ise, şirket faaliyete geçtikten sonra, işleyiş sırasındaki sapmaları ve kamu düzeni ihlallerini kapsar [9]. Her iki hüküm dikey bir bütünlük arz eder.
  • TMK m. 2 (Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye Kullanılması): Muvazaalı iş ve işlemler yaparak şirket tüzel kişiliğinin ardına sığınılması, tüzel kişilik perdesinin aralanması kuramının yanı sıra, TMK m. 2 bağlamında hakkın açıkça kötüye kullanılmasıdır ve TTK m. 210/3'ün temel yapıtaşlarındandır [8].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ticaret dairelerinin (özellikle 11. Hukuk Dairesi) yerleşik içtihatlarına göre, haklı sebeple fesih veya kamu düzenine aykırılık dolayısıyla idarenin talebi üzerine verilen fesih kararları, en ağır yaptırım olduğundan her zaman "ultima ratio" (son çare) prensibine tabi tutulmalıdır [14, 15].

Bakanlık tarafından açılan fesih davalarında Yargıtay, iddia edilen kamu düzenine aykırılık veya muvazaanın şirket tüzel kişiliğinin mevcudiyetini çekilmez ve toplum için zararlı hale getirip getirmediğini katı bir ispata bağlamaktadır. Sadece münferit bir işletme konusu dışı işlem veya sıradan bir hukuka aykırılık fesih için yeterli görülmemektedir [14, 15]. Eylem, sürekli, sistematik ve gerçekten muvazaalı olmalıdır. Yargıtay, fesih kararı verilebilmesi için şirket malvarlığının veya faaliyetlerinin tamamen yasa dışı bir organizasyona özgülenmiş olmasını aramaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Türkiye sicilinde kayıtlı bir anonim şirket, esas sözleşmesinde işletme konusunu "gayrimenkul değerleme ve danışmanlık" olarak tescil ettirmiştir. Ancak Bakanlık denetim elemanlarının yaptığı inceleme neticesinde, şirketin hiçbir emlak veya değerleme faaliyeti yürütmediği, bankacılık mevzuatını dolanarak yasadışı yüksek faizli borç verme (tefecilik) ve kara para aklama işleri için paravan (muvazaalı) olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Hukuki Analiz: Ortada mutlak bir muvazaa ve kamu düzenine ağır bir aykırılık bulunmaktadır [8]. TTK m. 125 uyarınca ultra vires kalkmış olsa da, şirketin sistematik tefecilik faaliyetleri TTK m. 210/3 kapsamındadır [9, 12]. Bakanlık, durumu öğrenmesinden itibaren bir yıl içinde ilgili Asliye Ticaret Mahkemesinde şirketin feshini talep etmelidir [8, 9].

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), kendi görev alanına girmemesine rağmen, anonim şirketlerde yönetim kurulu üyelerinin şahsi sorumluluklarına dair TTK hükümlerini (m. 553 vd.) daraltan ve TTK sistematiğine taban tabana zıt olan bir tebliğ taslağı yayımlamıştır. Hukuki Analiz: TTK m. 210/2 son derece açıktır; diğer kurum ve kurullar ancak kendilerine tanınan yetki sınırları içinde kalmak ve öngörülen amaçla sınırlı olmak kaydıyla düzenleme yapabilirler [2, 3]. İdari bir kurum, genel kanun olan TTK'nın emredici sorumluluk sistematiğini ikincil bir düzenleme ile ortadan kaldıramaz. Bu tür bir tebliğ, normlar hiyerarşisine ve m. 210/2'ye açıkça aykırıdır [3].

6. Pratik Uygulama Notları

  • İspat Yükü: TTK m. 210/3 kapsamında açılan fesih davasında, şirketin kamu düzenine aykırı hareket ettiğini veya muvazaalı işlemlerde bulunduğunu ispat yükü davacı sıfatıyla Gümrük ve Ticaret Bakanlığına aittir [8].
  • Zamanaşımı / Süreler: Bakanlığın fesih davası açma hakkı, ihlalin veya hazırlığın "öğrenilmesinden itibaren bir yıl" ile sınırlandırılmıştır [8, 9]. Bu bir yıllık süre, bir zamanaşımı değil, "hak düşürücü süre" niteliğindedir. Mahkemece re'sen dikkate alınır.
  • Görevli/yetkili mahkeme: Uyuşmazlığın çözümünde görevli mahkeme, Asliye Ticaret Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise, husumetin yöneltildiği ilgili ticaret şirketinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir [16].
  • Yaygın uygulama hataları: Doktrin ve uygulamada ultra vires ilkesinin kaldırılmış olması (TTK m. 125/2) sebebiyle, TTK m. 210/3'teki "işletme konusuna aykırı işlemlerde bulunma" ibaresinin artık ölü bir norm olduğu yanılgısına düşülmektedir [10, 12]. Oysa bu fıkra, özel hukuk işlemlerinin dış ilişkideki geçerliliğini değil, idarenin piyasa düzenini sağlama amacına yönelik kamu hukuku kaynaklı bir müdahale aracıdır [9].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde (Kendigelen, Pulaşlı, Çamoğlu gibi otoritelerin çeşitli bağlamlarda işaret ettiği üzere), TTK m. 210/3 hükmünde yer alan "işletme konusuna aykırı işlemlerde bulunma" ifadesi, TTK m. 125 hükmü ile kural olarak çelişmektedir [10-12]. Nitekim mülga Kanun döneminde katı bir şekilde uygulanan ultra vires kuralı terkedilmiş ve şirketin işletme konusu dışında yaptığı işlemlerin de geçerli olduğu kabul edilmiştir [10, 12]. Hal böyleyken, geçerli olan bir işlem silsilesinin Bakanlık eliyle bir "fesih sebebi" sayılması dogmatik bir kırılma yaratmaktadır [9, 12].

Bununla birlikte, kanun koyucunun burada hedeflediği husus, basit bir yetki aşımı değildir. Hedeflenen; ticari hayatta güveni sarsacak derecede şirketin kuruluş amacını, idari lisans ve izin rejimlerini (örneğin BDDK veya SPK iznine tabi bir işi, izinsiz bir tekstil şirketinin yapması) dolanarak fiili bir sektör değişikliği yapması ve bunu muvazaalı yollarla gizlemesidir [8]. Ancak yine de kanunun lafzı, Bakanlığa oldukça sübjektif ve geniş yorumlanabilecek bir takdir alanı sunmaktadır. Bu takdir yetkisinin, Anayasa ile teminat altına alınmış olan teşebbüs hürriyetini (AY m. 48) zedelememesi için, yargı organlarının (Asliye Ticaret Mahkemeleri ve Yargıtay'ın) denetiminde, feshin "ultima ratio" olma ilkesine katı bir şekilde bağlı kalınması elzemdir [14, 15].

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.