Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 199

← Şirketler Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

**V

  • Bağlı ve hâkim şirketlerin raporları**

Madde 199 - (1) Bağlı şirketin yönetim kurulu, faaliyet yılının ilk üç ayı içinde, şirketin hâkim ve bağlı şirketlerle ilişkileri hakkında bir rapor düzenler. Raporda, şirketin geçmiş faaliyet yılında hâkim şirketle, hâkim şirkete bağlı bir şirketle, hâkim şirketin yönlendirmesiyle onun ya da ona bağlı bir şirketin yararına yaptığı tüm hukuki işlemlerin ve geçmiş faaliyet yılında hâkim şirketin ya da o na bağlı bir şirketin yararına alınan veya alınmasından kaçınılan tüm diğer önlemlerin açıklaması yapılır. Hukuki işlemlerde edimler ve karşı edimler, önlemlerde, önlemin sebebi ve şirket yönünden yarar ve zararları belirtilir. Zarar denkleştirilmişse, bun un faaliyet yılı içinde fiilen nasıl gerçekleştiği veya şirketin sağladığı hangi menfaatlere ilişkin olarak bir istem hakkı tanındığı ayrıca bildirilir. (2) Rapor, doğru ve dürüst hesap verme ilkelerine uygun olmalıdır. (3) Yönetim kurulu raporun sonunda şirketin, hukuki işlemin yapıldığı veya önlemin alındığı veya alınmasından kaçınıldığı anda kendilerince bilinen hâl ve şartlara göre, her bir hukuki işlemde uygun bir karşı edim sağlanıp sağlanmadığını ve alınan veya alınmasından kaçınılan önlemin şirketi zarara uğratıp uğratmadığını açıklar. Şirket zarara uğramışsa, yönetim kurulu ayrıca zararın denkleştirilip denkleştirilmediğini de belirtir. Bu açıklama sadece yıllık faaliyet raporunda yer alır. (4) Hâkim şirketin her yönetim kurulu üyesi, yönetim kuru lu başkanından; bağlı şirketlerin finansal ve malvarlığıyla ilgili durumları ile üç aylık hesap sonuçları, hâkim şirketin bağlı şirketlerle, bağlı şirketlerin birbirleriyle, hâkim ve bağlı şirketlerin pay sahipleri ve bunların yakınlarıyla ilişkileri; yapt ıkları işlemler ve bunların sonuç ve etkileri hakkında, özenli, gerçeği aynen ve dürüstçe yansıtan hesap verme ilkelerine göre düzenlenmiş bir rapor hazırlattırıp yönetim kuruluna sunmasını ve bunun sonuç kısmının yıllık rapor ile denetleme raporuna eklenm esini isteyebilir. Bağlı şirketler, red için yoruma yer bırakmayacak açıklıkta bir haklı sebebin varlığını ispat edemedikleri takdirde, bu raporun hazırlanması için gerekli olan bilgi ve belgeleri hâkim şirketin bu işle görevlendirilen uzmanlarına vermekle yükümlüdürler. İstemde bulunan yönetim kurulu üyesi, bunu bir üçüncü kişinin yararlanması amacıyla yapmışsa bunun sonuçlarından sorumlu olur.

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), mülga 6762 sayılı Kanun döneminde bulunmayan "Şirketler Topluluğu" (Konsern) hukukunu mevzuatımıza dâhil etmiştir. TTK m. 199, şirketler topluluğu sistematiği içerisinde (İkinci Kitap, Birinci Kısım, Yedinci Bölüm) "Bağlı ve Hâkim Şirketlerin Raporları" başlığı altında düzenlenmiş olup, topluluk içi ilişkilerde şeffaflığı ve hesap verilebilirliği tesis eden en temel mekanizmalardan biridir.

Şirketler topluluğu yapısında, hâkim şirket, bağlı şirket üzerinde doğrudan veya dolaylı bir kontrol gücüne sahiptir [1, 2]. Bu hâkimiyetin hukuka uygun bir şekilde kullanılması esas olmakla birlikte, hâkim şirketin bağlı şirketi kendi veya topluluğun diğer bir şirketinin menfaati uğruna zarara uğratma tehlikesi her zaman mevcuttur. TTK m. 199 ile öngörülen "bağlılık raporu", hâkim şirketin yönlendirmesiyle bağlı şirketin taraf olduğu tüm hukuki işlemlerin ve alınan önlemlerin dökümünün yapılmasını zorunlu kılan, azınlık pay sahiplerini ve alacaklıları aydınlatmaya yönelik koruyucu bir enstrümandır [3]. Maddenin ratio legis (konuluş amacı), salt bir bilgilendirme yapmaktan öte, ileride açılabilecek sorumluluk veya denkleştirme davalarına (özellikle TTK m. 202) somut bir bilgi temeli ve ispat aracı oluşturmaktır. Bağlı şirket yönetim kuruluna yüklenen bu raporlama yükümlülüğü, bağlı şirketin bağımsız bir tüzel kişilik olarak malvarlığının korunması ilkesinin bir izdüşümüdür.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Bağlı Şirket Yönetim Kurulunun Rapor Yükümlülüğü (Bağlılık Raporu)

TTK m. 199/1 uyarınca, bağlı şirketin yönetim kurulu, her faaliyet yılının ilk üç ayı içerisinde, şirketin hâkim ve bağlı şirketlerle olan ilişkilerini ihtiva eden özel bir rapor düzenlemek zorundadır [3]. Bu raporda, geçmiş faaliyet yılında hâkim şirketle, hâkim şirkete bağlı diğer şirketlerle veya hâkim şirketin yönlendirmesi neticesinde herhangi bir şirket yararına yapılan "tüm hukuki işlemler" ve alınan yahut alınmasından kaçınılan "tüm önlemler" ayrıntılı olarak açıklanmalıdır [3, 4]. Raporda salt işlemlerin listelenmesi yeterli görülmemiş; edimler, karşı edimler, önlemin gerekçesi ve şirket yönünden yarar ve zararlarının da belirtilmesi şart koşulmuştur [4]. Zarar doğmuşsa ve bu zarar denkleştirilmişse, bunun faaliyet yılı içinde fiilen nasıl gerçekleştiği veya hangi istem hakkının tanındığının bildirilmesi de emredici bir yasal zorunluluktur [4].

2.2. Doğru ve Dürüst Hesap Verme İlkeleri

Hukukumuza 6102 sayılı TTK ile giren "dürüst hesap verme ölçüsü ilkeleri", raporun niteliğini belirleyen en kritik standarttır [4, 5]. Nitekim TTK m. 199/2, raporun "doğru ve dürüst hesap verme ilkelerine uygun" olması gerektiğini açıkça emreder [4, 5]. Kanun koyucunun gerekçelerinde de belirtildiği üzere, "özenli, gerçeği aynen ve dürüstçe yansıtan hesap verme ilkeleri", baştan savma olmayan, sorunun karşılığı niteliği taşıyan, aldatıcı olmayan, kapsamlı, içerikli ve belgeli bilgiyi ifade eder [6-8]. Bu bağlamda, raporlama yükümlülüğü; şekli bir evrak tanziminden ziyade, denetlemeye olanak sağlayacak rakamların, olguların ve sonuçların objektif bir şekilde ortaya konmasını icap ettirir [9].

2.3. Yönetim Kurulunun Zarar ve Denkleştirme Beyanı

TTK m. 199/3, raporun sonuç kısmında yönetim kurulunun bir vicdani ve hukuki kanaat bildirmesini şart koşar. Yönetim kurulu, işlemlerin yapıldığı veya önlemlerin alındığı anda kendilerince bilinen şartlara göre, uygun bir karşı edim sağlanıp sağlanmadığını ve şirketin zarara uğrayıp uğramadığını açıkça beyan etmekle mükelleftir [10]. Şirket zarara uğramışsa, bu zararın denkleştirilip denkleştirilmediği hususu da vurgulanmalıdır [10]. Kanun koyucu, bu hassas beyanın şeffaflığını artırmak adına, anılan açıklamanın "yıllık faaliyet raporunda" da yer almasını emretmiştir [10].

2.4. Hâkim Şirket Yönetim Kurulu Üyesinin Bilgi Alma Hakkı

TTK m. 199/4, bilgi akışını çift yönlü güvence altına alır. Hâkim şirketin her yönetim kurulu üyesi, hâkim şirket yönetim kurulu başkanından; bağlı şirketlerin finansal durumları, hesap sonuçları, aralarındaki işlemler ve bunların etkileri hakkında "özenli, gerçeği aynen ve dürüstçe yansıtan hesap verme ilkelerine göre" düzenlenmiş bir rapor isteyebilir [11]. Bağlı şirketler, bu raporun hazırlanması için gereken bilgi ve belgeleri hâkim şirketin uzmanlarına vermekle yükümlüdürler [12]. Bağlı şirketin bu belgeleri vermekten kaçınabilmesi, ancak "red için yoruma yer bırakmayacak açıklıkta bir haklı sebebin varlığını ispat etmesi" ile mümkündür [11, 12].

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 202 (Hâkimiyetin Hukuka Aykırı Kullanılması): TTK m. 199'da düzenlenen bağlılık raporu, TTK m. 202'nin adeta "can damarıdır". Hâkim şirketin, bağlı şirketi kayba uğratacak işlemler yapması (örneğin kârını aktarması, fiktif borçlandırması) TTK m. 202 uyarınca yasaktır [13, 14]. Eğer m. 199/3 uyarınca yönetim kurulu raporunda zararın denkleştirilmediği tespit edilirse, bağlı şirketin pay sahipleri ve alacaklıları TTK m. 202/1-b ve c hükümleri çerçevesinde zararın tazminini veya paylarının satın alınmasını talep edebilirler [15, 16].
  • TTK m. 437 ve m. 200 (Bilgi Alma ve İnceleme Hakkı): TTK m. 199'daki dürüst hesap verme ilkesi, pay sahibinin bilgi alma hakkını düzenleyen m. 437 ve hâkim şirketin pay sahiplerinin bağlı şirketler hakkında bilgi almasını sağlayan m. 200 ile tam bir ahenk içindedir [12, 17, 18]. Bu ilkeler, anonim ortaklıklarda şeffaflığın temel direkleridir.
  • TTK m. 516 (Yıllık Faaliyet Raporu): TTK m. 199/3 uyarınca yapılan zarar ve denkleştirme açıklamasının doğrudan m. 516 uyarınca düzenlenen şirketin yıllık faaliyet raporunda yer alması gerekliliği [10], finansal raporlama hukuku ile şirketler topluluğu hukukunun kesişim noktasını oluşturur.
  • TBK m. 51-52 ve Haksız Fiil / TTK m. 553 Sorumluluk Hukuku: Yönetim kurulu üyelerinin bağlılık raporunu gerçeğe aykırı veya eksik düzenlemeleri, TTK m. 553 bağlamında kanundan doğan yükümlülüklerin kusurla ihlali anlamına gelir ve hukuki sorumluluk doğurur [19].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, anonim şirket yöneticilerinin şirketin ve pay sahiplerinin menfaatlerini dürüstlük kuralı çerçevesinde koruma borcu (sadakat yükümlülüğü) ısrarla vurgulanmaktadır. Şirketler topluluğuna ilişkin ihtilaflarda Yargıtay, özellikle örtülü kazanç aktarımı, emsallerine uygun olmayan bedellerle yapılan devirler ve bağlı şirketin içinin boşaltılması (hortumlama) iddialarında, muhasebe kayıtlarının ve faaliyet raporlarının "doğru ve dürüst hesap verme ilkeleri" standartlarında incelenmesi gerektiğine hükmetmektedir. "Dürüst hesap verme" ölçütünün salt yoruma dayalı yüzeysel bilgilerle sağlanamayacağı, denetime imkân veren somut verilerle ispat edilmesi gerektiği (TTK m. 420 kapsamında finansal tabloların ertelenmesi hakkındaki kararlarda görüldüğü üzere) içtihatların temel prensibidir [6, 7, 20]. Hâkim şirketin azınlık aleyhine tasarrufları, raporlama yükümlülüğünün ihlali ile birleştiğinde doğrudan sorumluluk sebebidir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Transfer Fiyatlandırması ve Kaybın Denkleştirilmemesi): A Hâkim Şirketi, kendisine tam bağlı B A.Ş.'ye, piyasa rayicinin çok altında bir bedelle kendi mülkiyetindeki atıl bir fabrikayı devretmesi hususunda talimat verir. B A.Ş. yönetim kurulu bu işlemi gerçekleştirir. Faaliyet yılının ilk üç ayında tanzim edilen bağlılık raporunda (TTK m. 199/1), bu işlem listelenir ancak piyasa değeri ile devir bedeli arasındaki aleyhe farktan (zarar) bahsedilmez ve denkleştirme sağlandığına dair bir bilgi yer almaz. Hukuki analiz: B A.Ş. yönetim kurulu, TTK m. 199/2'deki "dürüst hesap verme" ve m. 199/3'teki zararın varlığını açıkça beyan etme yükümlülüklerini ihlal etmiştir [4, 10]. Bu durum, salt raporlama ihlali olmayıp, TTK m. 553 uyarınca yönetim kurulu üyelerinin doğrudan sorumluluğunu doğurur [19]. Ayrıca bağlı şirketin azınlık pay sahipleri, saklanan bu zararı öğrendiklerinde TTK m. 202/1 uyarınca zararın hâkim şirketten ve ilgili yönetim kurulu üyelerinden tazminini talep edebilirler [15].

Olay 2 (Bilgi ve Belge Vermekten Kaçınma): X Hâkim Şirketinin yönetim kurulu üyesi Bay (Y), bağlı Z Ltd. Şti.'nin son üç aylık finansal işlemlerini ve bazı aracı firmalarla yaptığı nakit akışını incelemek üzere TTK m. 199/4 kapsamında uzmanlarına belge sunulmasını talep etmiştir. Z Ltd. Şti. yönetimi, "ticari sırlarımız açığa çıkar" genel geçer gerekçesiyle belgeleri sunmayı reddetmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 199/4 uyarınca bağlı şirketin bu bilgi talebini reddedebilmesi için "yoruma yer bırakmayacak açıklıkta bir haklı sebebin varlığını" somut olarak ispatlaması gerekir [11, 12]. Ticari sırların korunması genel geçer bir gerekçe olamaz, zira şirketler topluluğu ekonomik bir bütünlük arz eder. Z Ltd. Şti. açık, kanıtlanmış ve üstün bir menfaat ihlali (haklı sebep) ispatlayamadığı için belgeleri hâkim şirketin uzmanlarına teslim etmek zorundadır.

6. Pratik Uygulama Notları

  • İspat yükü: TTK m. 199/4 bağlamında hâkim şirketin bilgi talebinin reddedilmesinde "haklı sebebin varlığını" ispat yükü, bunu iddia eden bağlı şirket yönetim kurulundadır [11, 12].
  • Zamanaşımı / Süreler: Bağlı şirket yönetim kurulu, bağlılık raporunu faaliyet yılının (hesap döneminin) ilk üç ayı içinde düzenlemek zorundadır (TTK m. 199/1) [3].
  • Görevli/yetkili mahkeme: Şirketler topluluğu içi hukuki ihtilaflarda, raporun içeriğinden kaynaklı tazminat ve denkleştirme davalarında (TTK m. 202 vd.), görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir. Hâkim teşebbüsün merkezinin yurt dışında olması hâlinde tazminat davası bağlı şirketin merkezinin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesinde açılır (TTK m. 202/1-e) [21].
  • Yaygın uygulama hataları: Uygulamada bağlılık raporlarının, işlemlerin nicelik ve nitelik analizi yapılmadan, kopyala-yapıştır matbu evraklar şeklinde tanzim edilmesi TTK m. 199'un ihlalidir. Ayrıca, raporun sonuç kısmındaki TTK m. 199/3 beyanının (zarar doğup doğmadığı) unutulması veya yıllık faaliyet raporuna geçirilmemesi sıklıkla rastlanan majör bir usul hatasıdır [10].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde Ünal Tekinalp başta olmak üzere birçok akademisyen, TTK m. 199 ile hukukumuza dâhil edilen "dürüst hesap verme" (accountability) ve "denkleştirme" kavramlarının, şirketler topluluğu hukukunun temelini oluşturduğunu vurgulamaktadır [6, 7, 22, 23]. Ancak hükmün lafzi ve yapısal değerlendirilmesinde bazı eleştiriler mevcuttur. Bağlı şirket yöneticilerinin büyük ölçüde hâkim şirketin atamasıyla göreve geldiği (bağımlılık ilişkisi) göz önüne alındığında, bu yöneticilerin m. 199 kapsamında kendi hâkim şirketleri aleyhine "şirketimizi zarara uğrattı ve denkleştirme yapmadı" şeklinde bir beyanda bulunmalarını beklemek sosyolojik ve pratik ticari hayat gerçekleriyle çoğu zaman bağdaşmamaktadır.

Bu fiili imkânsızlığı dengelemek adına bağımsız denetim mekanizmalarının ve özel denetçi (TTK m. 406) kurumunun etkin işletilmesi şarttır [24, 25]. Nitekim denetçi, hâkim şirketle ilişkiler bağlamında şirketin kayba uğratıldığına dair olumsuz görüş bildirirse mahkemeden özel denetçi istenebilmektedir. Ancak bağımsız denetim kapsamı dışında kalan on binlerce sermaye şirketi açısından TTK m. 199'un salt yönetim kurulunun insafına terk edilmesi, kanunun getirmek istediği kurumsal yönetim ve şeffaflık vizyonunu kısmen zedelemektedir. Hükmün tam fonksiyon gösterebilmesi için azınlık pay sahiplerinin inceleme ve bilgi alma haklarını (TTK m. 437) bu raporlar üzerinden proaktif biçimde kullanması hayati önem taşımaktadır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.