1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK), ticaret şirketlerinin yeniden yapılandırılmasını birleşme, bölünme ve tür değiştirme olmak üzere üç temel başlık altında ele almaktadır. Tür değiştirme, bir ticaret şirketinin hukuki şeklini değiştirmesi, ancak tasfiye edilmeksizin ekonomik ayniyetini ve hukuki devamlılığını koruyarak başka bir şirket türüne dönüşmesi işlemidir [1, 2]. Külli halefiyet ilkesinin doğal bir uzantısı olarak, yeni türe dönüştürülen şirket eskisinin devamı niteliğindedir (TTK m. 180) [2-4].
TTK m. 185, tür değiştirme sürecinin temel omurgasını oluşturan "Tür Değiştirme Planı"nı düzenlemektedir [5]. Birleşme ve bölünme işlemlerinde kural olarak birden fazla şirket sürece dâhil olduğundan aralarında bir "sözleşme" yapılması söz konusu iken; tür değiştirmede yalnızca tür değiştiren ortaklığın iç yapısına ilişkin bir değişiklik gerçekleştiğinden, başka bir ortaklıkla akdedilen bir sözleşme kavramından bahsedilemez [2, 6]. Bu sebeple kanun koyucu, tek taraflı bir idari ve hazırlık işlemi olan "tür değiştirme planı" kavramını ihdas etmiştir [2, 5]. Bu plan, yönetim organı tarafından hazırlanarak şirketin dönüşeceği yeni formun hukuki haritasını çizer ve genel kurulun onayına sunularak kurucu etkisini gösterir [5, 7].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Yönetim Organının Yetkisi ve Planın Yazılı Şekil Şartı
TTK m. 185/1 uyarınca, tür değiştirme planını hazırlama görev ve yetkisi münhasıran şirketin "yönetim organına" aittir [5]. Anonim şirketlerde yönetim kurulu, limited şirketlerde müdürler kurulu ve şahıs şirketlerinde yöneticiler tarafından hazırlanacak olan bu plan, yönetim organının devredilemez nitelikteki yetkilerindendir. Maddede açıkça belirtildiği üzere, söz konusu planın geçerliliği "yazılı şekil" şartına bağlanmıştır [5]. Sözlü veya yalnızca genel kurul toplantı tutanağına geçirilen beyanlar, tür değiştirme planının şekil şartını yerine getirmeyecektir.
2.2. Şirket Unvanı, Merkezi ve Yeni Türe İlişkin İbarelerin Gösterilmesi (m. 185/1-a)
Planın asgari zorunlu içeriğinin ilk unsuru, şirketin tür değiştirmeden önceki ve sonraki ticaret unvanının, merkezinin ve yeni türe ilişkin ibarenin planda açıkça yer almasıdır [8]. Bu düzenlemenin temel amacı, hukuki devamlılığın ticaret sicili ve üçüncü kişiler nezdinde şüpheye yer bırakmayacak şekilde takip edilebilmesini sağlamaktır. Alacaklılar ve diğer paydaşlar, şirketin hangi unvan ve türe dönüştüğünü bu plan vasıtasıyla denetleme imkânına sahip olurlar.
2.3. Yeni Türün Şirket Sözleşmesi (m. 185/1-b)
Tür değiştirme planının en kritik unsurlarından biri, dönüşülecek yeni şirketin esas sözleşmesinin plana derç edilmesidir [8]. Genel kurul tür değiştirme planını onayladığında, TTK m. 189 uyarınca aslında eş zamanlı olarak yeni türün şirket sözleşmesini de onaylamış olmaktadır [7, 9]. Bu husus, kuruluş işlemlerinin külfetini azaltmakta, ancak ortakların hangi yeni hukuki rejime tabi olacaklarını önceden bilmelerini güvence altına almaktadır.
2.4. Ortaklık Paylarının ve Haklarının Açıklanması (m. 185/1-c)
Külli halefiyet ve pay sahipliğinin devamlılığı ilkelerinin bir gereği olarak planda; ortakların tür değiştirmeden sonra sahip olacakları payların sayısının, cinsinin, tutarının veya tür değiştirmeden sonraki haklarına ilişkin açıklamaların ayrıntılı olarak gösterilmesi zorunludur [8]. Yeni tür, kurucuların veya mevcut ortakların eskiden sahip oldukları hakların aynen sağlanmasına hukuken elverişli olmayabilir [10]. Bu gibi durumlarda, eski türdeki payların yeni türdeki karşılığının hiçbir değer kaybına uğramadan nasıl uyarlanacağı planda şeffaf biçimde ortaya konulmalıdır [11].
3. Sistematik İlişkiler
- TTK m. 180 (Tür Değiştirmenin İlkesi): Yeni şirket eskisinin devamıdır [2, 4]. TTK m. 185'te düzenlenen plan, bu devamlılığın fiiliyata geçirilmesini sağlayan belgedir.
- TTK m. 186 (Tür Değiştirme Raporu): Yönetim organı, planla yetinmeyerek bir de rapor hazırlamakla yükümlüdür [8]. Rapor, planın hukuki ve ekonomik gerekçelerini izah eden tamamlayıcı bir belgedir [12].
- TTK m. 188 (İnceleme Hakkı): Tür değiştirme planı, karar alınacak genel kuruldan en az 30 gün önce ortakların incelemesine sunulmalıdır [13]. Planda yer alan bilgilerin şeffaflığı ancak bu inceleme hakkının kullandırılmasıyla anlam kazanır [6].
- TTK m. 189 (Tür Değiştirme Kararı ve Tescil): Plan kendi başına bir sonuç doğurmaz. Planın ve ekindeki yeni esas sözleşmenin, TTK m. 189'da belirtilen ağırlaştırılmış nisaplarla genel kurul tarafından onaylanması şarttır [7, 9]. Tescil ile işlem hukuki geçerlilik kazanır [14].
- TTK m. 191 ve m. 192 (Denkleştirme ve İptal Davaları): Planda ortaklık haklarının gereğince korunmaması halinde ortaklar iki ay içinde TTK m. 191'e dayanarak denkleştirme davası açabilirler [15]. Ayrıca planın kanuna veya dürüstlük kuralına aykırı olması durumunda m. 192 uyarınca kararın iptali talep edilebilir [16-18].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin tür değiştirme davalarında en çok vurguladığı ilke, tüzel kişiliğin sona ermediği, ancak "don don değiştirdiği" hususudur. Yargıtay, kamu ihale uyuşmazlıkları ve borç sorumlulukları bağlamında dahi tür değiştiren şirketin eskisinin tam bir devamı olduğunu tescil etmektedir [19].
Yargıtay içtihatlarına göre, tür değiştirme planının şekil veya esas unsurlarındaki eksiklikler, TTK m. 192 çerçevesinde bir iptal davasına konu edildiğinde, mahkemenin derhal iptal kararı vermemesi, hukuki sakatlığın giderilmesi için şirkete makul bir süre (mühlet) tanıması esastır [16]. Ancak, pay değişim oranlarının adil belirlenmediği ve planın (m. 185/1-c bendi) ihlal edildiği durumlarda, öncelikle TTK m. 191 kapsamındaki ortaklık haklarının incelenmesi ve saptanması davasına müracaat edilmesi gerektiği ilkesi gözetilmektedir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo):
(X) Limited Şirketi, anonim şirkete dönüşmek üzere bir genel kurul toplar. Toplantıda yeni anonim şirket esas sözleşmesi doğrudan genel kurulda oylanır ve karara bağlanır. Ancak yönetim organı öncesinde yazılı bir tür değiştirme planı düzenlememiş, payların değişimine ilişkin herhangi bir açıklama yapılmamıştır.
Hukuki analiz: TTK m. 185 uyarınca yönetim organının bir "tür değiştirme planı" düzenlemesi emredici ve kurucu bir şekil şartıdır [5]. Planın yokluğu veya m. 185/1'deki zorunlu içeriğin (unvan, yeni sözleşme, pay tutarları) sağlanmamış olması işlemin hukuki geçerliliğini sakatlar. Karara olumsuz oy verip tutanağa geçirten pay sahipleri, kararın ilanından itibaren iki ay içinde TTK m. 192 çerçevesinde iptal davası açabilirler [16].
Olay 2 (kurmaca senaryo):
Bir anonim şirket limitet şirkete tür değiştirmekte olup, hazırlanan tür değiştirme planında intifa senedi sahiplerine yeni türde ne tür bir hak tahsis edileceği açıklanmamış, sadece "Mevcut ortaklık payları oranında geçiş sağlanacaktır" denilmiştir.
Hukuki analiz: TTK m. 185/1-c bendi uyarınca tür değiştirmeden sonra ortakların paylarına ilişkin somut ve belirli açıklamaların planda bulunması şarttır [8]. İntifa senedi sahiplerine (TTK m. 183/3) aynı değerde hakların verilmesi veya gerçek değerin ödenmesi gerekir [11, 20]. Planın bu yönde muğlak olması hak sahiplerinin menfaatini tehlikeye düşürdüğünden, hak sahipleri durumu TTK m. 191 (denkleştirme davası) ile mahkemeye taşıyarak gerçek değerin ödenmesini veya eşdeğer hak tesisi talebinde bulunabilirler [11, 15].
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: Tür değiştirme planının yasal unsurları taşıdığının ve ortakların incelemesine usulüne uygun şekilde (30 gün önce) açıldığının ispat yükü, işlemi gerçekleştiren şirketin yönetim organı üzerindedir.
- Zamanaşımı / Süreler: Planda yer alan hak ihlallerine dayalı olarak açılacak denkleştirme davası (TTK m. 191) ve hukuki sakatlıklara dair genel kurul kararının iptali davası (TTK m. 192), kararın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilanından itibaren iki aylık hak düşürücü süreye tabidir [15-17].
- Görevli/yetkili mahkeme: Şirket merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesidir [15].
- Yargılama Usulü: Bu davalar TTK m. 1521 uyarınca "basit yargılama usulü"ne tabi olarak yürütülür [21].
- Yaygın uygulama hataları: Yönetim organının rapor hazırlamadan sadece genel kurulu toplantıya çağırması; pay değişim oranlarını (nominal değer ve sayısını) planda açıkça göstermeyip, doğrudan eski sermayeyi yeni sermaye oranına kopyalayarak geçiştirmesi; ortaklara kanuni inceleme süresinin (30 gün) tanınmaması uygulamada sıklıkla karşılaşılan ve kararın iptaline neden olan temel hatalardandır.
7. Eleştirel Değerlendirme
Türk Ticaret Kanunu m. 185'in kaleme alınış biçimi ve sistematik düzenlemesi, İsviçre Birleşme Kanunu'ndaki (Fusionsgesetz) esaslardan beslenmiştir [22, 23]. Doktrinde, tür değiştirmenin diğer yapısal değişikliklerden ayrılan saf "içsel" karakterinin (zira iki ayrı tüzel kişi arasında bir sözleşme veya devir yoktur) "sözleşme" yerine "plan" kelimesi ile isabetli bir şekilde kavramlaştırıldığı kabul edilmektedir [2, 6].
Bununla birlikte doktrinde (özellikle Ünal Tekinalp, Ersin Çamoğlu gibi yazarların da vurguladığı üzere) m. 185'teki şekil şartlarının ve buna bağlanan zorunlu usullerin (plan, rapor, inceleme hakkı vs.) bilhassa KOBİ'ler (Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler) açısından oldukça ağır prosedürler yarattığı eleştirisi mevcuttur. Nitekim kanun koyucu bu eleştirileri dikkate alarak TTK m. 186/3 ile küçük ve orta ölçekli şirketlerde tüm ortakların onayı halinde "rapor" düzenlenmesinden vazgeçilebileceği kolaylığını getirmiştir [12]. Ancak, "tür değiştirme planı"ndan vazgeçilebilmesine yönelik kanuni bir istisna getirilmemiştir; zira plan, yeni türün kurulması için bir nevi "kurucu kurumsal anayasa" vazifesi görmektedir. Bu itibarla, rapor hazırlamaktan vazgeçilse dahi, yönetim organınca yazılı bir plan düzenlenmesi hukuki bir zorunluluk olmaya devam etmektedir.
Son olarak, yapısal değişikliklerde kurucu menfaatleri ve intifa senedi gibi özel hakların planda çok net formüle edilmesi zarureti vardır. Doktrindeki eleştiriler, planın eksikliklerinin şirket feshinden ziyade mühlet verilerek tamamlanması (m. 192/3) ilkesinin ticari yaşamın gerçekleriyle son derece uyumlu olduğunu ortaya koymaktadır [16].
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.