3. Başvurma hakkı
Madde 846 - (1) Bir varant hamilinin, sadece sattırdığı tevdi olunan malların alacağına yetmemesi hâlinde, borçlunun veya cirantaların mallarına başvurma hakkı vardır. (2) Protesto çekmemiş veya kan uni süresi içinde tevdi olunan malları sattırmaya teşebbüs etmemiş olan varant hamili, cirantalarına karşı bütün haklarını kaybederse de borçluya karşı başvurma hakkı geçerliliğini sürdürür.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 846. maddesi, emtianın satılmasına rağmen alacağını tamamen tahsil edemeyen varant hamilinin (rehin alacaklısının) sahip olduğu şahsi müracaat (başvurma) haklarını ve bu hakların kullanılmasında ihmalkarlık gösterilmesi halinde doğacak ağır hak kayıplarını düzenlemektedir. Bu hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 765. maddesinden sadeleştirilerek aynen alınmış olup, İsviçre Borçlar Kanunu’nun (OR) 1160. maddesinden hukukumuza kazandırılmıştır.
Varant, hem bir ayni teminatı (rehni) hem de şahsi bir alacağı bünyesinde barındıran karma nitelikli bir kıymetli evraktır. Teminat konusu mallar satıldıktan sonra alacağın açıkta kalan kısmı için alacaklının şahsi sorumlulara (asıl borçluya ve ciro zincirindeki cirantalara) müracaat etmesi ticari güvenliğin bir gereğidir. Ancak kanun koyucu, müracaat haklarının doğmasını ve korunmasını, hamilin depodaki malı paraya çevirmek için yasal süreleri ve protesto şartını titizlikle yerine getirmiş olması koşuluna bağlamıştır.
TTK m. 846/1, çok net bir dogmatik sıra çizmektedir: Varant hamili, alacağını doğrudan doğruya borçlunun veya cirantaların şahsi malvarlığından talep edemez. Depodaki rehinli mallar, asli ve öncelikli ödeme kaynağıdır.
Maddenin ikinci fıkrası, hamilin ticari özen borcuna aykırı davranmasının (ihmalinin) cezalandırılmasını düzenlemektedir. Hamil eğer:
İhmalin Sonuçları:
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, müracaat haklarının korunması için "sürelerin kaçırılmaması" gerekliliği katı bir şekilde uygulanmaktadır. Yargıtay, süresinde protesto çekmeyen veya kanuni süresi içinde depodaki emtiayı sattırmayan varant hamilinin, ciro zincirindeki cirantalar aleyhine başlattığı kambiyo takipleri veya müracaat davalarını "hak düşürücü sürenin geçmesi ve ihmal" nedeniyle derhal reddetmektedir.
Ancak aynı kararlarda, asıl borçlunun temel borç ilişkisinden (örneğin kredi sözleşmesinden) veya doğrudan senedin keşidecisi/asıl borçlusu sıfatından dolayı sorumluluğunun devam ettiği, hamilin ihmalinin asıl borçluyu zenginleştirecek şekilde yorumlanamayacağı kararlılıkla vurgulanmaktadır.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) şirketi, (B) deposundaki buğdaylar için aldığı varantı sırasıyla (C)'ye, (C) de (D)'ye ciro etmiştir. Vadesinde borç ödenmeyince meşru hamil (D), noter kanalıyla protesto çekmiş, ancak depodaki buğdayları sattırmak için hiçbir girişimde bulunmadan doğrudan doğruya (C) cirantası aleyhine ilamsız takip başlatmıştır. (C) cirantası takibe itiraz etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 846/1 uyarınca varant hamili doğrudan şahsi müracaat hakkını kullanamaz. Öncelikle depodaki malları sattırmak zorundadır. Ancak satış bedelinin yetmemesi halinde cirantalara başvurulabilir. (D)'nin doğrudan (C)'ye gitmesi hukuka aykırıdır; (C)'nin itirazı kabul edilmeli ve takip iptal edilmelidir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) firması, aldığı kredi için varantını (Y) bankasına ciro etmiştir. Varant üzerinde sırasıyla (Z) ve (T) cirantalarının imzaları vardır. Borç vadesinde ödenmemiş, ancak (Y) bankası süresinde protesto çekmeyi unutmuştur. Birkaç ay sonra (Y) bankası depodaki malları sattırmış, ancak alacağının sadece yarısını tahsil edebilmiştir. Kalan kısım için asıl borçlu (X) ile cirantalar (Z) ve (T) aleyhine takip başlatmıştır. Hukuki Analiz: TTK m. 846/2 uyarınca protesto çekmemiş olan varant hamili, cirantaları (Z) ve (T)'ye karşı bütün haklarını kaybeder. Ancak asıl borçlu (X)'e karşı başvurma hakkı geçerliliğini sürdürür. (Y) bankası cirantalar hakkındaki takipten vazgeçmek zorundadır, fakat asıl borçlu (X)'e karşı takibe devam edebilir.
Kendigelen, Kıymetli Evrak Hukuku adlı eserinde, varant hamiline tanınan bu şahsi müracaat hakkının ve ihmal halinde cirantaların sorumluluktan kurtulmasının (m. 846/2), kambiyo hukukunun "ağırlaştırılmış özen yükümlülüğü" felsefesiyle mükemmel bir uyum içinde olduğunu ifade etmektedir. Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku çalışmasında, asıl borçlunun sorumluluğunun devam etmesinin (m. 846/2) sebepsiz zenginleşmeyi önleyen adil bir dogmatik kural olduğunu savunur. Arkan ise Kıymetli Evrak Hukuku — Çek kitabında, fiziki takipli sistemlerde rehnin paraya çevrilmesinin aylar sürdüğünü ve bu süreçte açık kalan miktarın netleşmesinin gecikmesinin ticari likiditeyi olumsuz etkilediğini belirtir.
Modern Elektronik Ürün Senedi (ELÜS) sisteminde ise müracaat hakları ve bakiye takipleri dijital entegrasyon sayesinde çok daha pratik çözülmektedir. Borsa üzerinden elektronik satış saniyeler içinde tamamlandığı için, rehnin paraya çevrilmesi sonucunda "alacağın açık kalan kısmı" anında netleşmektedir. Dolayısıyla, hamilin haftalarca satış beklemesi veya ihmalkarlık göstermesi gibi riskler minimize edilmiştir. Ancak yine de, sistem altyapısının borcun ödenmediği gün alacaklıya otomatik olarak "dijital protesto ve satış uyarıları" göndermesi, hak kayıplarının önüne geçilmesi açısından teknolojik bir zorunluluktur. TTK m. 846’nın da gelecekte elektronik ürün senetlerindeki dijital müracaat haklarını ve siber süreleri düzenleyecek şekilde yeniden formüle edilmesi gerekmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.