**III
Madde 844 - (1) Vade gününde ala cağı ödenmemiş varant hamili, poliçe hamili gibi, protesto çektikten on gün sonra rehin hükümlerine göre tevdi edilen malları sattırabilir. (2) 841 inci maddede yazılı hâller satışa engel değildir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 844. maddesi, borcu vadesinde ödenmeyen varant hamiline (rehin alacaklısına) tanınan en güçlü ve en süratli ayni hakkı: sattırma yetkisini düzenlemektedir. Bu hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 763. maddesinden dilsel olarak sadeleştirilerek aynen alınmış olup, İsviçre Borçlar Kanunu’nun (OR) 1158. maddesinden hukukumuza aktarılmıştır.
Ticari hayatta rehnin amacı alacağın tahsilini güvence altına almaktır. Eğer borçlu temerrüde düştüğünde alacaklı aylarca veya yıllarca sürecek klasik mahkeme yollarıyla uğraşmak zorunda kalsaydı, varantın ticari bir finansman aracı olarak hiçbir değeri kalmazdı. Bu nedenle kanun koyucu, varant hamiline icra dairesi aracılığıyla depodaki malları çok kısa sürede, bürokrasiden uzak ve basitleştirilmiş bir usulle sattırma (rehnin paraya çevrilmesi) hakkı bahşetmiştir.
Varant hamilinin sattırma hakkını kullanabilmesi için iki temel usulü adımı eksiksiz yerine getirmesi gerekir:
On günlük sürenin geçmesinin ardından varant hamili, İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) rehne ilişkin hükümleri (İİK m. 150/h vd.) çerçevesinde umumi mağazadaki malları sattırabilir. Bu satış, sıradan menkul haczi satışlarından çok daha hızlıdır. Satış genellikle umumi mağazanın bulunduğu yerdeki ticaret borsalarında veya borsa yoksa icra müdürlüğü eliyle açık artırma usulüyle ivedilikle gerçekleştirilir.
Maddenin ikinci fıkrası, varant hamilini koruyan son derece sarsıcı ve ayrıcalıklı bir kural içerir. TTK m. 841, umumi mağazadaki mallar üzerinde doğrudan haciz, el koyma veya rehin yapılmasını yasaklarken zıya (kayıp), miras (ölüm) ve iflas durumlarını istisna tutmuştu.
TTK m. 844/2 uyarınca, malikin ölmesi (miras), iflas etmesi veya senetlerin kaybolması (zıya) durumları varant hamilinin malları sattırma hakkını kesinlikle engelleyemez. Borçlu iflas etse dahi, varant hamili iflas masasının tasfiye sürecini beklemeksizin depodaki malları icra yoluyla doğrudan sattırıp parasını alabilir. Kalan tutar olursa iflas masasına devredilir. Bu durum, varant hamiline mutlak bir rüçhan (öncelik) hakkı sağlar.
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, varant senedine dayalı rehnin paraya çevrilmesi takiplerinde "protesto" şartının kurucu nitelikte olduğu kabul edilmektedir. Yargıtay, süresinde ve usulüne uygun olarak çekilmiş bir ödememe protestosu dosyaya sunulmadıkça, icra müdürlüğünün depodaki malların satış işlemlerine başlayamayacağını, aksi yöndeki satış işlemlerinin icra mahkemesince "süresiz şikayet" üzerine iptal edileceğini açıkça karara bağlamaktadır.
Ayrıca, borçlunun iflas etmesi halinde, iflas idaresinin depodaki malları doğrudan masaya dahil ederek satmak istemesine karşılık, varant hamili alacaklının kendi sattırma hakkını (İİK m. 185 anlamında) öncelikle kullanabileceği, iflas masasının bu satışı durdurmaya yetkisinin bulunmadığı da Yargıtay içtihatlarında istikrarlı şekilde teyit edilmektedir.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) gıda fabrikası, (B) lisanslı deposundaki 300 ton şekeri ciro ettiği varantla (C) Bankası'na rehnetmiştir. Borcun vadesi 01.10.2026'dır. Vade gününde borç ödenmemiştir. (C) Bankası, borçluya 02.10.2026 tarihinde noter aracılığıyla "ödememe protestosu" çekmiştir. Banka, 05.10.2026 tarihinde (protestodan 3 gün sonra) icra dairesine başvurarak depodaki şekerlerin derhal satışını talep etmiştir. Borçlu ise sürenin henüz dolmadığını ileri sürerek satışa itiraz etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 844/1 uyarınca varant hamili, protesto çektikten ancak on gün sonra malları sattırabilir. On günlük süre emredici bir bekleme süresidir. Bankanın protestodan 3 gün sonra yaptığı satış talebi kanuna aykırıdır; borçlunun itirazı haklıdır, icra müdürlüğü on günlük sürenin dolmasını beklemek zorundadır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) pamuk üreticisi, varantını ciro ederek (Y) finans kuruluşundan borç almıştır. Borç ödenmeden önce (X) iflas etmiştir. İflas masası memurları, TTK m. 841 uyarınca iflas durumunun mal üzerinde işlem yapma yetkisi verdiğini, bu nedenle depodaki pamukların iflas masası tarafından doğrudan satılacağını, (Y)'nin tek başına satış yaptıramayacağını ileri sürmüştür. Hukuki Analiz: TTK m. 844/2 uyarınca m. 841'deki iflas hali varant hamilinin satış yetkisine engel teşkil etmez. (Y) finans kuruluşu, iflas masasına tabi olmaksızın, protesto çekip 10 gün bekledikten sonra depodaki pamukları doğrudan sattırabilir ve alacağını tahsil edebilir. İflas masasının müdahalesi engellenmelidir.
Kendigelen, Kıymetli Evrak Hukuku adlı başyapıtında, varant hamiline tanınan bu sattırma hakkının ve özellikle iflas/miras gibi durumlardan etkilenmeme imtiyazının (m. 844/2), emtia teminatlı bankacılık kredilerinin en sağlam hukuki dayanağı olduğunu ifade etmektedir. Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku çalışmasında, protesto şartının (m. 844/1) borçluyu ani ve habersiz satışlardan korumak için konulmuş isabetli bir dengeleme mekanizması olduğunu belirtir. Arkan ise Kıymetli Evrak Hukuku — Çek kitabında, fiziki protesto işlemlerinin ve icra satış süreçlerinin modern finansal piyasaların gerektirdiği hızın çok gerisinde kaldığını vurgulamaktadır.
Modern lisanslı depoculuk sisteminde (ELÜS), borç vadesinde ödenmediğinde süreç tamamen elektronik ve otomatize hale getirilmiştir. 5300 sayılı Kanun kapsamındaki Elektronik Ürün Senedi rehinlerinde, vade günü sistemde borç ödenmediği takdirde, alacaklı (banka) sistem üzerinden doğrudan "satış" talimatı vermektedir. Senet, TÜRİB (Türkiye Ürün İhtisas Borsası) platformunda otomatik olarak satışa sunulmakta ve saniyeler içinde piyasa fiyatından nakde çevrilerek alacaklının hesabına aktarılmaktadır. Bu modern borsa otomasyonu karşısında, TTK m. 844’teki "noterden fiziki protesto çekme" ve "10 gün bekleme" gibi geleneksel ve hantal kuralların, en azından lisanslı depolardaki ELÜS rehinleri açısından tamamen ilga edilmesi veya dijital bildirimlerle ikame edilmesi Türk ticaret hukukunun çağdaşlaşması adına zorunludur.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.