**II
Madde 842 - (1) Varanttan ayrılmış bir makbuz senedinin hamili, varant ile teminat altına alınmış olan borcun ana parası ile vade gününe kadar olan faizlerini umumi mağazaya ya tırarak, vade gününden önce de malları çekebilir. (2) Yatırılan para varantın geri verilmesi karşılığında hamiline ödenir.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 842. maddesi, yalnız makbuz senedi hamilinin (malikinin), varantla (rehin senediyle) teminat altına alınan borcu vadesinden önce ödeyerek depodaki malları kurtarma ve depodan geri çekme hakkını düzenlemektedir. Bu hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 761. maddesinden sadeleştirilerek aynen alınmış olup, İsviçre Borçlar Kanunu’nun (OR) 1156. maddesinden iktibas edilmiştir.
Maddenin ratio legis'i (sevk amacı), mülkiyet hakkı ile rehin alacaklısının hakları arasında kusursuz bir menfaat dengesi kurmaktır. Varantın ciro edilmesiyle mallar rehnedilmiştir; fakat bu durum malın mülkiyetini elinde bulunduran makbuz senedi hamilinin tasarruf özgürlüğünü tamamen felç etmemelidir. Eğer makbuz senedi hamili, vadeden önce malları satmak veya işlemek amacıyla depodan çekmek isterse, varant hamilini (rehin alacaklısını) aramak veya onun onayını almak zorunda kalmamalıdır. Kanun koyucu, borç miktarının depoya bloke edilmesi yöntemiyle malike erken ifa ve rehnin erken çözülmesi (redemption) hakkı tanımıştır.
TTK m. 839/1-c gereği, yalnız makbuz senedini elinde bulunduran kişi malın mülkiyetini rehinle yüklü olarak devralmıştır. TTK m. 842/1, bu yüklü mülkiyet sahibine, borcun vadesinden önce bile malları depodan çekebilme yetkisi verir. Ancak bu yetkinin kullanılabilmesi son derece sıkı bir finansal şarta bağlanmıştır:
Makbuz senedi hamili gerekli tutarı umumi mağazaya yatırdığında, umumi mağaza (depo işletmesi) mallar üzerindeki rehin şerhini kaldırır ve malları hamile teslim eder. Yatırılan bu para, artık doğrudan varantın (rehin hakkının) ikamesi (yerine geçen değer) haline gelir.
Varantın meşru hamili, vade günü veya sonrasında umumi mağazaya gelerek elindeki fiziksel varant senedini umumi mağazaya iade etmek (geri vermek) şartıyla, depoda bloke edilen anapara ve faiz ödemesini nakden tahsil eder. Umumi mağaza burada adeta bir emanetçi (yediemin) veya ödeme aracısı rolü üstlenmektedir.
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik kararlarında, umumi mağazanın (veya lisanslı deponun) depodaki malları makbuz senedi hamiline teslim edebilmesi için varanttaki borcun ve faizin depoya yatırılmış olmasının "kurucu ve emredici bir yasal yükümlülük" olduğu kabul edilmektedir. Yargıtay, borç ve faiz tutarı umumi mağazaya tamamen bloke edilmeden malları makbuz senedi hamiline teslim eden umumi mağaza işletmecisinin, varant hamiline karşı "doğrudan doğruya ve şahsen" sorumlu olacağını ve varant hamilinin zararını tazmin etmekle yükümlü olduğunu istikrarlı bir şekilde hükme bağlamaktadır.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) şirketi, (B) lisanslı deposuna bıraktığı buğdaylar için aldığı varantı 1.000.000 TL borç, %30 faiz ve 31.12.2026 vadeyle (C) Bankası'na ciro etmiştir. (A), elindeki makbuz senedini (D)'ye satmıştır. (D) gıda şirketi, 01.07.2026 tarihinde (vadeden 6 ay önce) buğdayları çekip fabrikasında işlemek istemiştir. (D), depoya sadece 1.000.000 TL anapara ve 01.07.2026'ya kadar işleyen faizi yatırmak istemiş, ancak depo müdürü bu talebi reddetmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 842/1 uyarınca vadeden önce malın geri alınabilmesi için anapara ile birlikte "vade gününe (31.12.2026) kadar olan faizlerin" tamamının yatırılması şarttır. Depo müdürünün eksik ödemeyi kabul etmeyip buğdayları teslim etmemesi tamamen yasaya uygundur. (D), 31.12.2026'ya kadar olan faizlerin tamamını yatırmak zorundadır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) firması, (Y) bankasına olan borcu için varantını ciro etmiş ve faiziyle birlikte borç miktarı makbuz senedine yazılmıştır. Makbuz senedini elinde bulunduran (Z), borcun tamamını ve vadeye kadar olan faizini (A) umumi mağazasına yatırarak malları vadeden önce çekmiştir. Vade günü geldiğinde (Y) bankası, (Z)'ye giderek borcun ödenmesini talep etmiş, (Z) ise parayı umumi mağazaya yatırdığını söylemiştir. (Y) bankası parayı depodan almak istemiş, ancak elindeki varantı depoya iade etmeyi reddederek paranın kendisine ödenmesini istemiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 842/2 uyarınca depoya yatırılan para, ancak "varantın geri verilmesi (iade edilmesi) karşılığında" hamiline ödenir. (Y) Bankası varant senedini fiziken teslim etmeden parayı alamaz. Deponun bankaya ödemeden kaçınması hukukidir.
Kendigelen, Kıymetli Evrak Hukuku eserinde, makbuz senedi hamiline tanınan bu tek taraflı erken ödeme ve rehnin fekki hakkının, emtia ticaretinin tıkanmasını önleyen olağanüstü esnek ve pratik bir çözüm olduğunu ifade etmektedir. Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku çalışmasında, alacaklının faiz gelirinin vadeye kadar tamamıyla korunmuş olmasının (m. 842/1), mülkiyet ve alacak hakları dengesini koruyan kusursuz bir hakkaniyet örneği olduğunu belirtir. Arkan ise Kıymetli Evrak Hukuku — Çek kitabında, fiziki paranın depoya yatırılması ve fiziki senedin depoya teslim edilmesi işlemlerinin günümüz finans dünyasının hızına uymadığını haklı olarak eleştirmektedir.
Modern Elektronik Ürün Senedi (ELÜS) ve lisanslı depoculuk sisteminde ise bu süreç tamamen dijitalleştirilmiştir. Kaydi sistemde, elektronik makbuz senedini elinde tutan kişi, platform üzerinden rehinli borcun anapara ve faiz tutarını alacaklının (varant hamilinin) banka hesabına veya MKK bloke hesabına EFT/Havale ile transfer ettiğinde, sistem otomatik olarak rehin şerhini kaldırmakta ve senedi serbest bırakmaktadır. Böylece fiziki bir depoya para yatırma veya fiziki bir senedi depoya geri götürme gibi ilkel operasyonel adımlar tamamen ortadan kalkmaktadır. Bu çerçevede, TTK m. 842’nin de modern lisanslı depoculuk mevzuatı ışığında revize edilerek, kaydi sistemdeki dijital virman ve otomatik bloke çözme mekanizmalarıyla senkronize hale getirilmesi ticari hayatın büyük bir gereksinimidir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.