4. Kısmi senet
Madde 837 - (1) Makbuz senedi ve varantın hamili, giderleri kendisine ait olmak üzere önceden tevdi olunan malların kısımlara ayrılmasını ve her kısım için ayrı ayrı senet verilmesini isteyebilir. Bu takdirde eski senet geri verilir ve iptal olunur.
Akademik Değerlendirme
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Dördüncü Kitap (Kıymetli Evrak), Altıncı Kısım (Makbuz Senedi ve Varant), B) Makbuz senedi ve varant, I - Şekil, 4. Kısmi senet başlığında düzenlenen 837. madde, emtia senetleri hukukunda tedavül esnekliğini ve finansman serbestisini zirveye taşıyan çok önemli bir "senet bölünmesi" (tefrik / split) imkanını düzenlemektedir. Bu madde, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 756. maddesinden dilsel sadeleştirmeler yapılarak aynen devralınmıştır.
Ticari hayatta, depolanan malların hacmi ve değeri çok büyük boyutlarda olabilir. Örneğin, bir tacir tek seferde 1000 ton pamuk veya 5000 ton buğdayı umumi mağazaya teslim edip tek bir makbuz senedi ve varant almış olabilir. Ancak daha sonra, bu malların tamamını tek bir kişiye satmak yerine, farklı alıcılara 100'er tonluk partiler halinde satması veya sadece 300 tonunu bankaya rehnederek kredi kullanması gerekebilir.
Eğer senet bölünemez olsaydı, tacir tek bir parça rehin veya satış işlemi için tüm malını bloke etmek zorunda kalacaktı. İşte TTK m. 837, bu ticari tıkanıklığı aşmak amacıyla, çift parçalı senedin hamili olan kişiye, giderleri kendisine ait olmak üzere, malları kısımlara ayırma ve her kısım için ayrı ayrı "kısmi senetler" tanzim ettirme hakkını yasal bir yetki olarak tanımaktadır. Bu hüküm, İsviçre Borçlar Kanunu’nun (OR) 1151. maddesinden dilimize aktarılmış olup, ticari hareketliliği maksimum düzeyde desteklemektedir.
Maddenin getirdiği en temel ön şart, bölünme (kısmi senet) talebinin mutlaka hem makbuz senedinin hem de varantın hamili olan kişi tarafından yapılması zorunluluğudur. Eğer varant senedi daha önce perforeli çizgiden koparılmış ve bir bankaya rehin olarak ciro edilmişse, elinde sadece "makbuz senedi" kalan mülkiyet sahibi (keşideci), rehin alacaklısının (bankanın) rızasını ve senedi iadesini almadan tek başına bölünme talep edemez. Çünkü bölünme, rehin alacaklısının hak iddia ettiği bütüncül teminat yapısını etkiler ve onun muvafakatini zorunlu kılar.
Bölünmeye konu olan malların fiziken veya hukuken "bölünebilir nitelikte" (misli eşya veya standart ambalajlı emtia) olması gerekir. Örneğin hububat, pamuk balyaları, varil zeytinyağı veya standart çelik levhalar bölünmeye elverişlidir. Ancak tek parça halinde olan ve bölünmesi değerini tamamen yok edecek olan bir makine veya sanat eseri gibi gayrimisli mallarda bölünme fiilen imkansız olacağından, m. 837'nin uygulama alanı fiziki imkanlarla sınırlıdır.
Bölünme işlemi nedeniyle umumi mağazanın yapacağı ek tartım, tasnif, yeni senetlerin basılması ve tescil giderlerinin tamamı yasa gereği bölünmeyi talep eden hamil tarafından karşılanır. Mağaza, bu giderler ödenmeden yeni senetleri teslim etmeme hakkına sahiptir.
Mükerrer ve hayali senet ihracını önlemek amacıyla getirilen mutlak güvenlik kuralıdır. Yeni kısmi senetlerin tanzim edilip hamile verilebilmesi için, depolanan malın tamamını gösteren eski ana senedin (hem makbuz senedi hem varant parçalarıyla birlikte) umumi mağazaya fiziken geri verilmesi ve mağaza tarafından iptal edilmesi (örneğin üzerine "iptal edilmiştir" kaşesi basılarak arşive kaldırılması) zorunludur.
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin ve genel olarak ticaret mahkemelerinin yaklaşımlarında, emre yazılı emtia senetlerinin bölünmesi hakkının, umumi mağaza işleticisi tarafından keyfi olarak engellenemeyecek yasal bir hak olduğu kabul edilmektedir.
Yargıtay prensiplerine göre, malın bölünebilir nitelikte olması, hamilin hem makbuz senedini hem de varantı elinde bulundurarak ibraz etmesi ve gerekli masrafları karşılamayı taahhüt etmesi halinde, umumi mağaza kısmi senet düzenlemekten imtina edemez. Aksi takdirde, mağaza işleticisi sözleşmeye ve kanuna aykırılık nedeniyle hamilin bu süreçte uğradığı ticari zararları (örneğin malı bölemediği için kaçırdığı karlı satış fırsatlarından doğan kar mahrumiyetlerini) tazmin etmekle mükelleftir.
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) pamuk tüccarı, (B) lisanslı umumi mağazasına 500 ton pamuk tevdi etmiş ve tek bir makbuz senedi ve varant almıştır. (A), bu pamuğun 200 tonunu satmak için bir alıcıyla anlaşmış; kalan 300 tonunu ise depoda tutmaya devam etmek istemiştir. (A), elindeki makbuz senedini ve varantı (B) mağazasına ibraz ederek, senedin 200 ton ve 300 ton olmak üzere iki ayrı kısmi senede bölünmesini talep etmiştir. (B) mağazası, bölünme işleminin kendileri için ek iş yükü yarattığını belirterek bu talebi reddetmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 837 uyarınca, senedin çift parçalı meşru hamili olan (A), giderleri kendisine ait olmak üzere senedin bölünmesini talep etme hakkına yasal olarak sahiptir. Pamuk bölünebilir bir emtia olduğundan, (B) mağazasının bu talebi reddetmesi yasa dışıdır. (B) mağazası, (A)'nın bölünme talebini yerine getirmek zorundadır; aksi halde doğacak zararlardan şahsen sorumlu olur.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) çiftçisi, 1000 ton mısır karşılığında aldığı senedin varant parçasını kopararak (Z) Bankası'na rehnetmiştir. Daha sonra, elinde sadece "makbuz senedi" kalan (X), depodaki mısırın 500 tonunu satmak amacıyla mağazaya başvurup senedin ikiye bölünmesini talep etmiştir. Mağaza görevlisi, varant senedinin (Z) Bankası'nda olduğunu bilmesine rağmen, (X)'in talebi üzerine senedi ikiye bölmüş ve iki yeni kısmi makbuz senedi tanzim etmiştir. Eski senedin varantı ise bankada kalmaya devam etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 837 uyarınca bölünme talebi ancak "makbuz senedi ve varantın" birlikte hamili olan kişi tarafından yapılabilir ve eski senet tamamen geri verilerek iptal edilmelidir. Varant bankada iken yapılan bu bölünme işlemi yasa dışıdır. Bu usulsüz bölünme nedeniyle bankanın rehin hakkı sakatlanmıştır. Mağaza işleticisi, bankanın uğrayacağı zararlardan ötürü (Z) Bankası'na karşı doğrudan ve sınırsız şekilde sorumlu olacaktır.
Kendigelen, Kıymetli Evrak Hukuku eserinde, kısmi senet müessesesinin kıymetli evrak hukukundaki en pratik ve ticari zekayla kurgulanmış kurallardan biri olduğunu belirtmektedir. Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku çalışmasında, bu kuralın büyük ölçekli emtia ticaretinin finansmanını olağanüstü kolaylaştırdığını ifade eder. Arkan ise Kıymetli Evrak Hukuku — Çek çalışmasında, eski senedin iadesi ve iptali zorunluluğunun çift senet dolandırıcılığını önlemedeki kritik gücünü vurgulamaktadır.
Bununla birlikte, kağıt ortamındaki bölünme işlemlerinin noter, damga vergisi ve fiziki kırtasiye masrafları tacirler için ciddi bir maliyet ve zaman kaybı oluşturmaktadır. Tarım ürünlerinde tamamen başarıyla uygulanan ELÜS ve TÜRİB altyapısının, metal, maden ve sanayi ürünleri gibi tarım dışı emtiaları depolayan genel umumi mağazalar için de zorunlu kılınması gerekmektedir. TTK m. 837’nin tamamen dijital bölünme protokolleriyle güncellenmesi, ticaret hukuku mevzuatımızın lojistik ve finans sektörünün modern ihtiyaçlarına cevap vermesi açısından atılması gereken en önemli adımlardan biridir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.