Türk Ticaret Kanunu (TTK)

TTK Madde 723

← Kıymetli Evrak Hukuku Maddelerine Dön

Resmi Metin

**III

  • İhbar zorunluluğu**

Madde 723 - (1) Hamil, protesto gününü veya poliçede “gi dersiz” kaydı mevcut ise, ibraz gününü izleyen dört iş günü içinde, kabul etmeme veya ödememe hâllerini, kendi cirantasına ve düzenleyene ihbar etmek zorundadır. (2) Her ciranta aldığı ihbarı, bunları aldığı günü izleyen iki iş günü içinde önceki ihbarları yapan kişilerin adlarını ve adreslerini de göstermek suretiyle, kendi cirantasına ihbar eder. Düzenleyene varıncaya kadar bu sıra dâhilinde hareket edilir. Süreler önceki ihbarın alındığı tarihten itibaren işlemeye başlar. (3) Poliçede imzası bulunan bir kişiye ikinci fıkra gereğince ihbarda bulunulduğu takdirde, kendisine aval veren kişiye de aynı süre içinde bu ihbarın yapılması gerekir. (4) Bir ciranta adresini hiç yazmamış veya okunması mümkün olmayacak surette yazmış ise, ihbarın ondan önceki cirantay a yapılması yeterlidir. (5) İhbarı yapacak olan kişi bunu noter aracılığıyla veya sadece poliçenin iadesi yoluyla yapabilir. (6) İhbarı yapmakla yükümlü olan kişi bunu belirli süre içinde yaptığını ispat etmek zorundadır. (7) Birinci ve ikinci fıkralarda g österilen süreler içinde ihbarname göndermeyen kişi başvurma hakkını kaybetmezse de ihmalinden doğan zarardan sorumlu olur. Ancak, bu zarara ilişkin tazminat borcu poliçe bedeliyle sınırlıdır.

FG

Fethi Güzel'in Yorumu ve Analizi

Akademik Değerlendirme

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) üçüncü kitabında, kıymetli evrak hukuku prensipleri ile kambiyo senetlerine ilişkin detaylı düzenlemeler yer almaktadır. Kambiyo senetlerinin (poliçe, bono ve çek) ödenmemesi durumu, silsile halindeki borçlular açısından silsilevi müracaat (başvuru) hakkını tetiklemektedir. Senedin ödenmemesi durumunda hamilin müracaat borçlularına (cirantalar, düzenleyen, avalistler vb.) başvurabilmesi kural olarak senedin vaktinde ibrazına ve ödememe olgusunun protesto ile tespit edilmesine bağlıdır.

Ancak TTK m. 723, protesto şartının dışında, müracaat borçlularının durumdan haberdar edilmesi amacıyla “ihbar zorunluluğu”nu düzenlemektedir. Bu zorunluluğun temel ratio legis’i (kanun koyucunun amacı), senedin ödenmemesi halinde işletilecek temerrüt faizi, protesto masrafları, komisyon ve diğer giderler nedeniyle müracaat alacağının miktarının her geçen gün artmasını engellemektir [1]. Kendisinden talepte bulunulacağını zamanında öğrenen müracaat borçlusu, gecikmeksizin ödeme yaparak borcunu ifa edip senedi geri alabilir ve böylece faiz ile ek masrafların büyümesini durdurabilir [1]. Ayrıca bu ihbar, müracaat borçlusunun ticari itibarının zedelenmesini önlemeye yönelik koruyucu bir işleve de sahiptir [2].

İhbar yükümlülüğünün kambiyo hukukundaki en kritik yönü, bu yükümlülüğe aykırılığın senede dayalı başvuru (müracaat) hakkını düşürmemesidir; zira ihbar, müracaat hakkının maddi veya şekli bir şartı değil, ihlali halinde tazminat sorumluluğu doğuran yasal bir davranış yükümlülüğüdür [3, 4]. Poliçelere ilişkin olarak düzenlenen TTK m. 723 hükmü, yollama maddeleri (TTK m. 778/1-d ve TTK m. 818/1-j) vasıtasıyla bono ve çekler hakkında da aynen uygulanmaktadır [5, 6].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. İhbar Yükümlüsü ve Muhatapları

TTK m. 723/1 uyarınca, poliçenin veya bononun ödenmediğini/kabul edilmediğini ihbar etme yükümlülüğünün ilk muhatabı hamildir. Hamil, doğrudan kendi cirantasına ve senedin düzenleyenine durumu bildirmek zorundadır [7]. İhbarı alan her ciranta da (TTK m. 723/2) aldığı bilgiyi, önceki ihbarları yapan kişilerin ad ve adreslerini de ekleyerek kendi cirantasına ihbar etmelidir [7]. Bu zincirleme ihbar silsilesi, en nihayetinde düzenleyene ulaşana kadar geriye dönük olarak devam eder [1, 7].

Bunun yanı sıra TTK m. 723/3 gereğince, kendisine ihbarda bulunulan kambiyo borçlusunun bir avalisti (kefili) varsa, aval verene de aynı süre içerisinde ihbarda bulunulması emredici bir kuraldır [8, 9]. Avalist, lehine aval verdiği kişiyle aynı oranda sorumlu olacağından, masrafların büyümesini engellemek adına onun da ihbar hakkından yararlanması sağlanmıştır. Bir ciranta senet üzerine adresini hiç yazmamış veya okunaksız yazmışsa, TTK m. 723/4 istisnası devreye girer ve ihbarın o cirantayı atlayarak bir önceki cirantaya yapılması yeterli görülür [9].

2.2. İhbar Süreleri ve Başlangıcı

Kanun koyucu, ticari hayatın sürati ilkesi gereğince ihbar yükümlülüğü için kesin iş günü süreleri belirlemiştir.

  • Hamil açısından: Kural olarak protesto gününü izleyen dört iş günü içindedir [7]. Eğer senet üzerinde "gidersiz" veya "protestosuz" kaydı bulunuyorsa (protesto çekilmesine gerek yoksa), ihbar süresi senedin ödeme için ibraz edildiği günü izleyen dört iş günü içinde yerine getirilmelidir [7].
  • Cirantalar açısından: Kendisine ihbar ulaşan her bir ciranta, ihbarı aldığı tarihi izleyen iki iş günü içinde kendi cirantasına bildirimde bulunmak mecburiyetindedir [7]. Sürelerin hesabında kanuni kural olarak "sürenin başladığı gün sayılmaz" (TTK m. 753) [10].
2.3. İhbarın Şekli ve İspat Külfeti

TTK m. 723/5, ihbarın yapılış şeklini serbest bırakmış olmakla birlikte ispat açısından iki temel yöntemi işaret etmiştir: İhbar, "noter aracılığıyla" yapılabileceği gibi "sadece poliçenin (veya bono/çekin) iadesi" yoluyla da yapılabilir [9]. TTK m. 723/6, ihbarı süresi içinde yaptığını ispat yükünü bütünüyle ihbar yükümlüsüne yüklemiştir [9]. Dolayısıyla senedin salt iadesi hukuken geçerli bir ihbar şekli olsa da, bu iadenin yazılı ve ispatı kabil bir tutanak veya teslim belgesiyle yapılması pratik bir zorunluluktur.

2.4. İhbar Yükümlülüğüne Aykırılığın Müeyyidesi

Protesto çekmemek müracaat hakkını (başvuru hakkını) mutlak surette düşürürken (TTK m. 730) [11, 12], ihbar külfetine uyulmaması müracaat hakkını düşürmez. TTK m. 723/7 açıkça, ihbarname göndermeyen kişinin başvurma hakkını kaybetmeyeceğini, ancak ihmalinden doğan zarardan sorumlu olacağını belirtmektedir [3, 4]. Bu hükümle, ihbar edilmemesi sebebiyle müracaat borçlusunun ödemek zorunda kalacağı artan temerrüt faizi ve diğer fer'i masraflar gibi zararların tazmini öngörülmüştür. Ancak kanun koyucu, tazmin edilecek bu zararı "poliçe bedeliyle sınırlı" tutmuştur [4].

3. Sistematik İlişkiler

  • TTK m. 714 (Protesto Zorunluluğu) ve TTK m. 730 (Başvurma Hakkının Düşmesi): TTK m. 723, protesto işlemi ile yakından bağlantılı ancak sonuçları itibariyle tamamen farklıdır. Müracaat hakkı bakımından TTK m. 714 gereği protesto çekmek kurucu ve asli bir şarttır [13]. Süresi içinde protesto çekilmezse TTK m. 730 gereği müracaat hakkı düşer [12, 14]. Buna mukabil ihbar, sadece ikincil zararların önlenmesi için getirilmiş bir bildirimdir ve TTK 723/7 uyarınca başvuru hakkını ortadan kaldırmaz [3].
  • TTK m. 722 ("Gidersiz" / "Protestosuz" Kaydı): Senede "protestosuz" kaydı konulmuşsa, hamil protesto çekmekten muaf tutulur (TTK m. 722/1) [15]. Bu durumda TTK m. 723/1 uyarınca hamilin dört iş günlük ihbar süresinin başlangıcı, ibraz tarihi olarak kabul edilir [7].
  • TTK m. 731 (Mücbir Sebepler): Hukuken veya fiilen aşılması imkânsız bir mücbir sebep söz konusu olduğunda, hamil bu durumu gecikmeksizin kendi cirantasına ihbar etmek ve bu ihbarı poliçeye (veya alonja) tarih ve imzasıyla dercetmek zorundadır (TTK m. 731/2) [16]. İhbarın bu şekli sonrası TTK m. 723 hükümleri yine uygulanır [17].
  • TBK m. 112 (Borca Aykırılık Nedeniyle Sorumluluk): İhbar yapılmaması sebebiyle doğan tazminat talepleri, genel hükümler çerçevesinde bir kanuni yükümlülüğün ihlali (ihmal) bağlamında kusur sorumluluğuna tabidir ve TBK m. 112 genel prensipleri ile paralellik gösterir.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Hukuk Dairelerinin (özellikle 11., 12. ve 19. Hukuk Daireleri) yerleşik içtihatlarına göre, kambiyo senedine dayalı başvurularda ihbar ile protesto kavramları kati surette birbirine karıştırılmamalıdır. Yargıtay kararlarında açıkça ifade edildiği üzere; müracaat borçlularına (ciranta veya avaliste) gidebilmek için kural olarak protestonun çekilmesi zorunludur. Ancak ödememe halinin TTK m. 723 gereğince ihbar edilmemiş olması, kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla takibin iptaline veya davanın reddine gerekçe yapılamaz.

Yargıtay, TTK m. 723/7 hükmünü sıkı bir şekilde lafzi yorumlayarak, ihbar yükümlülüğünün yerine getirilmemesinin yalnızca "bir tazminat davasının yahut takibe karşı zararın takası/mahsubu iddiasının" konusu olabileceğini içtihat etmektedir. Dolayısıyla, ciranta veya düzenleyen, "Bana ödememe durumu ihbar edilmedi, bu yüzden takip iptal edilmelidir" şeklinde bir şikâyet ile icra mahkemesinden sonuç alamaz.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Protestosuz Senette İhbarın Gecikmesi): X A.Ş., lehtar Y Ltd. Şti. emrine 500.000 TL bedelli, üzerinde "gidersiz" (protestosuz) kaydı bulunan bir bono düzenlemiştir. Bono, C1 ve C2 cirantaları üzerinden nihai hamil H'ye intikal etmiştir. Hamil H, vade gününde bonoyu asıl borçlu X A.Ş.'ye ibraz etmiş ancak ödeme alamamıştır. H, "gidersiz" kaydına güvenerek protesto çekmemiş, ancak durumu C2'ye 15 gün sonra haber vererek icra takibi başlatmıştır. C2, vaktinde ihbar yapılmadığı için yüklü miktarda temerrüt faizi ve takip masrafı ile karşılaştığını belirterek, ihbarın yasal 4 iş günlük sürede yapılmamasını gerekçe gösterip takibin iptalini talep etmiştir. Hukuki analiz: Senedin üzerinde "gidersiz" kaydı bulunduğu için protesto yükümlülüğü yoktur (TTK m. 722) [15]. Hamilin ibraz tarihini izleyen 4 iş günü içinde ihbar yapma yükümlülüğü (TTK m. 723/1) ihlal edilmiştir [7]. Ancak TTK m. 723/7 açık hükmü gereği ihbarın yapılmaması müracaat hakkını (takip hakkını) düşürmez [4]. C2'nin takibin iptali talebi reddedilecektir. Ancak C2, süresinde ihbar yapılmaması sebebiyle ödemek zorunda kaldığı ekstra faiz ve masraf külfetini (poliçe bedelini aşmamak kaydıyla) zararı olarak H'den genel hükümlere göre talep ve dava edebilir [4].

Olay 2 (İhbarın Şekli ve İspat Sorunu): Hamil A, vadesinde ödenmeyen ve noter aracılığıyla protesto ettirdiği bir çekin aslını, protesto gününü izleyen 2. iş günü ciranta B'nin ofisine giderek şifahen durumu izah etmek suretiyle bir tutanak yapmaksızın fiziksel olarak teslim etmiştir (iade etmiştir). Daha sonra B, A'ya ödeme yapmamış, A da icra takibine geçmiş; bunun üzerine B, kendisine TTK m. 723 uyarınca noterden bir ihbarname gelmediğini, zarara uğradığını iddia etmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 723/5 uyarınca ihbar, "sadece poliçenin iadesi yoluyla" da yapılabilir [9]. Noter aracılığı şart değildir. Ancak TTK m. 723/6 uyarınca A, çeki süresi içinde iade ettiğini (ihbarı yaptığını) ispat etmekle yükümlüdür [9]. Eğer A, çeki iade ederken yazılı bir tesellüm belgesi/tutanak almamışsa ispat zorluğu yaşayacaktır. A, ispat külfetini yerine getiremezse B, ihbarın hiç yapılmadığından bahisle doğan zararlarının tazminini talep etme hakkına sahip olacaktır.

6. Pratik Uygulama Notları

  • İspat yükü: TTK m. 723/6 gereğince ispat yükü, ihbarı yapmakla mükellef olan kişidedir [9]. Ticari ispat kuralları gereği yazılı belge veya noter kaydı ispatta kesin delil teşkil eder.
  • Zamanaşımı / Süreler: Süreler son derece keskindir. Hamil, protestoyu izleyen 4 iş günü içinde; ihbarı alan ciranta ise bildirim anını izleyen 2 iş günü içinde ihbarı silsileye iletmelidir [7]. Sürelerin hesabında başladığı gün hesaba katılmaz (TTK m. 753) [10] ve tatil günleri hesaplamada genel mühlet uzatım kurallarına (TTK m. 752) tabidir [18].
  • Görevli/yetkili mahkeme: İhbarın yapılmaması nedeniyle uğranılan zararın tazminine ilişkin davalarda, TTK m. 4 uyarınca Asliye Ticaret Mahkemeleri görevlidir. Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu ile icra takiplerinde ödeme emrinin iptali veya takibin durdurulması şikâyet/itiraz mercii ise İcra Mahkemeleridir (Ancak bu eksiklik icra mahkemesinde takibi durdurucu bir def'i değildir).
  • Yaygın uygulama hataları: Bankaların gönderdikleri bildirim yazılarının veya Merkez Bankası takas odası fişlerinin ihbar ile protesto fonksiyonlarının uygulayıcılar (ve bazen yerel mahkemeler) tarafından birbirine karıştırılmasıdır. İhbar yükümlülüğünün atlanmasının senedin kambiyo vasfını veya takip yeteneğini ortadan kaldıracağının zannedilmesi çok sık rastlanan bir hukuki nitelemedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde TTK m. 723/7 fıkrasındaki tazminat sınırına yönelik ciddi tartışmalar bulunmaktadır. Maddede “bu zarara ilişkin tazminat borcu poliçe bedeliyle sınırlıdır” denilmektedir [4]. Hukuk öğretisinde, özellikle Reha Poroy ve Ünal Tekinalp gibi otoritelerin de vurguladığı üzere, kambiyo senedinin vadesinde ödenmemesi ve bundan haberdar edilmemek ticari hayatta kredi itibarının ağır zedelenmesine yol açabilmektedir [2]. Örneğin, senedin ifa edilmemesi sebebiyle bir tüzel kişi tacirin bankalar nezdindeki kredi notunun (findeks vb.) düşmesi veya bir ticari ihaleyi kaçırması neticesinde doğan dolaylı ve manevi zararlar, poliçe bedelini fersah fersah aşabilir. Kanun koyucunun tazminatı sırf senedin nominal bedeliyle sınırlandırması, haksız fiil sorumluluğu ile tam tazmin prensibine bir istisna getirse de, basiretli bir tacirin katlanmak zorunda kalacağı ağır yıkımları telafi etmekten uzaktır.

Öte yandan m. 723/5’te öngörülen “sadece poliçenin iadesiyle ihbar yapılması” imkânı [9] uygulamada büyük bir ispat problemi yaratmaktadır. Senedin fiziksel iadesi belgelendirilmedikçe TTK m. 723/6’daki kesin ispat külfeti aşılamamaktadır. Dolayısıyla modern ticari dolaşım güvenliği çerçevesinde bu fıkranın, KEP (Kayıtlı Elektronik Posta) veya diğer güvenli e-imzalı bildirim araçlarını spesifik olarak vurgulayacak şekilde revize edilmesi doktriner bir reform önerisi olarak sunulabilir.

Metodolojik Not

[Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.]