c) Protesto belgesi
Madde 717 - (1) Protesto ayrı bir belge hâlinde düzenlenerek poliçeye bağlanır. (2) Protesto, aynı poliçenin çeşitli nüshaları veya poliçenin aslı ile bir sureti ibraz edilerek düzenlenmiş ise protestoyu bu nüshalardan b irine veya asıl senede bağlamak yeterlidir. (3) Diğer nüshalara veya surete, protestonun, kalan nüshalarından birine veya poliçenin aslına bağlanmış bulunduğu kaydolunur.
Akademik Değerlendirme
Kambiyo senetleri hukuku, ticari hayatın güvenli, hızlı ve öngörülebilir şekilde akışını sağlamak amacıyla son derece sıkı şekil şartlarına bağlanmış bir sistemdir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) "Poliçe" başlığını taşıyan Birinci Bölümü içerisinde, Beşinci Ayırımda yer alan müracaat (başvurma) haklarının kullanılabilmesi için öngörülen en temel maddi şart, ödememe veya kabul etmeme olgusunun resmi bir belge ile tespit edilmesidir. Bu resmi tespite "protesto" adı verilmektedir [1].
TTK m. 717, protestonun "Protesto belgesi" kenar başlığı altında, senedin maddi mevcudiyetiyle nasıl bir ilişki kuracağını, fiziki olarak nasıl cisimleşeceğini ve bilhassa senet nüshaları ile suretleri karşısındaki durumunu düzenlemektedir [2]. İlgili madde, protestonun yalnızca bir hukuki işlem olmakla kalmayıp, senedin devir ve ibraz silsilesine fiziki bir ekleme suretiyle nasıl entegre edileceğini kurala bağlamaktadır. Protesto, niteliği gereği noterlik makamınca icra edilen tek taraflı ve resmi bir belgelendirme işlemi olduğundan, bu işlemin bizatihi poliçenin ana metnine bir şerh olarak değil, başlı başına ayrı bir belge (varaka) olarak doğması TTK m. 717/1 hükmüyle zaruri kılınmıştır [2]. Aynı maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları ise, kambiyo senedinin uluslararası tedavül yeteneğini yansıtan nüsha (TTK m. 743 vd.) ve suret (TTK m. 746 vd.) düzenlenmesi hallerinde [3], [4], protesto belgesinin bu çoklu senet yapısına nasıl ekleneceğini gösteren, mükerrer işlemleri ve muhtemel hileleri önleyici bir emniyet sübabı niteliğindedir [2].
Maddenin ihdası, poliçeden doğan müracaat borçlularına (cirantalar, düzenleyen ve avalistler) gidilebilmesi için senedin akıbetinin tüm ilgili taraflarca tereddütsüz bir biçimde, senedin kendisi veya ona ayrılmaz bir şekilde bağlı resmi belge üzerinden görülebilmesini temin etme felsefesine dayanır. TTK m. 778/1-d atfıyla bonolarda [5] ve TTK m. 818/1-ı atfıyla çeklerde [6] de uygulama alanı bulan bu hüküm, kambiyo hukuku yeknesaklığının yapıtaşlarından biridir.
Maddenin fıkraları, uygulamada doğabilecek karmaşaları engellemek adına son derece spesifik kıstaslar ihtiva etmektedir.
TTK m. 717/1 uyarınca; "Protesto ayrı bir belge hâlinde düzenlenerek poliçeye bağlanır." [2]. Kambiyo senetlerinde kabul veya aval gibi beyanlar poliçenin yüzüne veya arkasına yazılmak (veya alonja kaydedilmek) suretiyle gerçekleştirilebilirken (TTK m. 695/1, TTK m. 701/1), protesto işlemi bizzat noter tarafından oluşturulan, TTK m. 716'daki şekli unsurları (noter imzası, davet şerhi, şahıs adları vb.) barındıran ayrı ve resmi bir varakadır [7], [8]. Kanun koyucu, bu belgenin kıymetli evraka fiziken ayrılmaz bir biçimde (zımba, tel vb. araçlarla) "bağlanmasını" emretmiştir. Buradaki gaye, senedin ciro yoluyla tedavülü sürdüğünde veya müracaat borçlularına ibraz edildiğinde, senedin hamili olan kişinin yetkisini ve başvurma hakkının maddi şartını (protestonun süresinde çekildiğini) senedin bütünlüğü içerisinde tek seferde tevsik edebilmesidir [9], [10].
TTK m. 717/2'de; poliçenin birden fazla nüshası veya aslı ile birlikte suretinin ibraz edilerek protesto düzenlenmesi halinde, noterin düzenlediği tek bir protesto belgesinin bu parçalardan yalnızca birine (nüshalardan birine veya senedin aslına) bağlanmasının yeterli olduğu hükme bağlanmıştır [2]. Poliçe, birbirinin aynı olmak şartıyla birden fazla nüsha halinde (First/Second Bill of Exchange) düzenlenebilir ve her bir nüshaya teselsül eden sıra numaraları konulur [3], [11]. Bir poliçenin aynı alacak hakkını temsil eden çeşitli nüshaları yahut senedin ciroları da gösteren suretleri aynı anda ibraz edildiğinde, fiziki olarak tek bir protesto belgesinin her bir kâğıda ayrı ayrı eklenmesi fiilen külfetli olacağından, kanun koyucu protesto evrakının asıl senede veya nüshalardan yalnızca birine tutturulmasını hukuken kâfi görmüştür [2].
TTK m. 717/3 uyarınca; protesto belgesinin hangi nüshaya veya asıl senede bağlandığı, protesto işlemine konu diğer nüshalara veya surete şerh (kayıt) düşülmek zorundadır [2]. Bu kural, iyi niyetli üçüncü kişilerin korunması ve mükerrer tahsilatın önüne geçilmesi bakımından kritik bir öneme sahiptir. Zira nüshalardan biri protesto edilmiş ve müracaat hakkı için kullanılıyor iken, protesto edildiğinden habersiz şekilde diğer nüshanın tedavül etmesi piyasada güvensizlik yaratır. Üzerinde protestonun başka bir nüshaya bağlandığı kayıtlı olan bir sureti veya nüshayı devralan kişi, senedin ödenmediğini ve kambiyo ilişkisinin patolojik bir evreye girdiğini bilebilecek durumdadır.
Bu madde, salt bağımsız bir kural olmayıp kambiyo hukuku ve usul hukukunun diğer emredici normlarıyla sıkı bir illiyet bağı içerisindedir:
Yargıtay kararlarında, müracaat haklarının kullanılabilmesi için TTK m. 717 vd. uyarınca protesto belgesinin varlığı ve hukuka uygunluğu katı bir şart olarak aranmaktadır. Doktrinde Prof. Dr. Reha Poroy, Prof. Dr. Ünal Tekinalp, Prof. Dr. Fırat Öztan ve Prof. Dr. Abuzer Kendigelen gibi otoritelerin vurguladığı kambiyo senedinde "şekli sıkılık" ilkesi Yargıtay içtihatlarına da aynen yansımıştır.
Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre (örneğin; 13.06.2005 T., E. 2005/8972, K. 2005/12681 sayılı kararı): "Kural olarak poliçede protesto dışında müracaat hakkının kullanılmasına ilişkin maddi şartları tespit ve tevsik başka herhangi bir vesika ile sağlanamaz... Gerçekten de protesto varakasının tanzimi, poliçede müracaat hakların kullanılması konusunda tek yoldur." [10]. Yüksek Mahkeme, noterce düzenlenen bu belgenin ibraz edilen senede eklenmesini müracaat alacaklısı sıfatının ispatı için şart koşar. Eğer protesto belgesi usulünce düzenlenmemiş veya senede bağlanmamışsa yahut noter yerine hukuken yetkisiz mercilerce bir belge sunulmuşsa, hamilin cirantalara müracaat hakkı (TTK m. 730) düşmüş kabul edilir [9]. Senet aslına veya suretlerine TTK m. 717 ihlal edilerek usulüne aykırı işlem yapılması, sakat protesto (TTK m. 721) kapsamında değerlendirilir; protesto geçerliliğini korusa da noterin sorumluluğunu doğurabilir [19], [20].
Olay 1: Bursa'da yerleşik keşideci A'nın, İstanbul'daki muhatap B üzerine düzenlediği ve lehtar C'ye teslim ettiği poliçe, bir ticari mal satımına istinaden C tarafından D'ye, D tarafından E'ye cirolanmıştır. Vadesinde muhatap B'ye ödeme için başvuran hamil E, muhatabın ödemeden kaçınması üzerine yasal süresi içinde Beşiktaş 3. Noterliği'ne başvurmuştur. Noter, ödememe protestosu tanzim etmiş, ancak protesto belgesini poliçenin aslına fiziken bağlamamış (zımbalamamış); poliçeyi ve ayrı durumdaki protesto kağıdını hamile teslim etmiştir. Hamil E, C ve D'ye karşı müracaat hakkını kullanarak ihtiyati haciz talep etmiştir. Hukuki analiz: İcra Mahkemesi ve Asliye Ticaret Mahkemesi nezdindeki yargılamada ciranta D, protestonun senede bağlanmadığını, bu sebeple TTK m. 717/1 hükmünün ihlal edildiğini ve protestonun geçersiz olduğunu iddia edebilir. Ancak TTK m. 721 uyarınca, noter tarafından imza edilen protesto kanuna uygun düzenlenmese dahi geçerlidir (Sakat protesto müessesesi) [21], [20]. Protesto ayrı bir kağıtta yer alsa da, senede olan aidiyeti tespit edilebiliyorsa müracaat hakkı düşmez; lakin E, belgelerin kopuk olmasından doğacak ispat ve tedavül güçlüğü tehlikesi altındadır ve Noterlik Kanunu m. 162 çerçevesinde kusurlu eyleminden ötürü noterin disiplin veya hukuki sorumluluğuna (zarar doğmuşsa) gidilebilir [21], [22].
Olay 2: İthalatçı F firması lehine uluslararası mal alımına istinaden 3 nüsha (First, Second, Third Bill of Exchange) olarak poliçe düzenlenmiştir [11]. İhracatçı konumundaki lehtar G, bu üç nüshayı tahsil maksadıyla bankasına verir. Vade geldiğinde, muhatap poliçeyi kabul etmez. İlgili yetkili noter, kendisine ibraz edilen bu 3 nüsha üzerinden kabul etmeme protestosu düzenler. Protesto varakasını 1. nüshaya bağlar ve diğer 2. ve 3. nüshalara müdahale etmeden senetleri bankaya iade eder. Hukuki analiz: Noterin işlemi, TTK m. 717/2'ye uygun olarak protestoyu nüshalardan birine (1. nüsha) bağlaması yönüyle doğru olmakla birlikte; TTK m. 717/3 hükmünü açıkça ihlal etmiştir [2]. Zira noter, protestonun 1. nüshaya bağlandığını 2. ve 3. nüshalara şerh düşmek zorundaydı [2]. Bu eksiklik, diğer nüshaların protesto edilmemiş gibi uluslararası veya ulusal dolaşıma girmesi ve üçüncü kişilerin zarara uğraması riskini doğurur.
Öğretideki saygın isimler, kambiyo senetlerinde müracaat hakkının korunmasında protestonun fonksiyonunun yalnızca muhatabın temerrüdünü saptamak değil, aynı zamanda senedin tedavül seyrini resmi sicil üzerinden mühürlemek olduğunu savunur [10]. TTK m. 717 lafzı, senedin ve belgenin fiziki-kâğıt formatında var olduğu klasik ticaret dönemi felsefesi ile inşa edilmiştir. Günümüzde dijitalleşme ve E-Noterlik/Elektronik İmza Kanunu bağlamında, elektronik ortamda doğan e-poliçeler (karekodlu senetler) veya elektronik ortamda tebliğ edilen ihbarnamelerin "ayrı bir belge olarak senede bağlanması" ibaresinin nasıl anlaşılacağı doktrinde güncel bir sorundur. Şekli sıkılık ilkesi bakımından bu kurallar, sahteciliği önlemek adına halen büyük önem taşısa da; elektronik protesto kayıtlarının Merkezi Sicil veya Bankalararası Takas Odası veritabanları ile entegrasyonuna dair kanuni reformlara ve TTK m. 717'ye bu minvalde yeni bir fıkra ilavesine ihtiyaç duyulmaktadır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.