TTK Madde 670

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Üçüncü Kitabı (Kıymetli Evrak), Dördüncü Kısmında "Kambiyo Senetleri" üst başlığı yer almakta olup, bu kısmın ilk maddesi TTK m. 670'tir [1]. Hüküm, “Sözleşme ile borçlanmaya ehil olan kişi, kambiyo senetleri ile borçlanmaya da ehildir.” şeklindeki lafzıyla, kambiyo senetleri hukuku bakımından borçlanma ehliyetinin genel sınırlarını tayin eden bir atıf normu niteliğindedir [1, 2].

Kambiyo senetleri (poliçe, bono ve çek), tedavül kabiliyetleri yüksek, soyut (mücerret) borç ikrarı veya havale niteliği taşıyan kıymetli evraklardır. Bu senetlerin düzenlenmesi, ciro edilmesi, kabul edilmesi veya aval verilmesi suretiyle altına girilen kambiyo taahhüdü, ağır hukuki sonuçlar doğurur. Kanun koyucu, böylesine ağır sonuçları olan bir hukuki işlem türü için yepyeni veya özel bir ehliyet rejimi ihdas etmemiş; bunun yerine Türk Medeni Kanunu (TMK) ve Türk Borçlar Kanunu (TBK) sistematiğindeki "fiil ehliyeti" kurallarına yollama yapmayı tercih etmiştir [2, 3].

Dolayısıyla, TTK m. 670, kambiyo hukuku ile medeni hukuk arasındaki illiyet bağını kuran temel kapı niteliğindedir. Bir kişinin poliçe, bono veya çek tanzim edebilmesi, ciro edebilmesi veya aval verebilmesi için TMK anlamında tam fiil ehliyetine sahip olması (veya ilgili yasal istisnaların mevcudiyeti) şarttır [2, 4]. Bu ehliyetin bulunmaması halinde gerçekleştirilen kambiyo taahhüdü, işlemi yapan kişi açısından mutlak butlan (hükümsüzlük) yaptırımı ile karşılaşır ve bu sakatlık "mutlak def'i" olarak iyiniyetli üçüncü kişilere (hamillere) dahi ileri sürülebilir [5, 6].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Sözleşme ile Borçlanmaya Ehil Olma (Fiil Ehliyeti)

Hükmün kalbinde yer alan "sözleşme ile borçlanmaya ehil olma" ifadesi, doğrudan doğruya TMK'nın fiil ehliyetine ilişkin m. 9, 10, 13 ve 14 hükümlerine dayanmaktadır [4].

• Tam Ehliyetliler: TMK m. 10 uyarınca ergin olan, ayırt etme gücüne sahip bulunan ve kısıtlı olmayan her gerçek kişi, sözleşme ile borçlanmaya, dolayısıyla TTK m. 670 uyarınca kambiyo senedi düzenlemeye tam ehliyetlidir [2, 4].
• Tam Ehliyetsizler: Ayırt etme gücünden yoksun olan gerçek kişilerin (akıl hastalığı, yaş küçüklüğü vb.) hiçbir hukuki işlemi sonuç doğurmaz. Bu kişilerin imzaladıkları kambiyo senetleri, kendileri açısından kesin olarak hükümsüzdür [7].
• Sınırlı Ehliyetsizler: Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar, kural olarak yasal temsilcilerinin (veli veya vasi) rızası ile borç altına girebilirler. Ancak kambiyo taahhüdünde bulunmak onlar için önemli sonuçlar doğuracağından bu işlemler vasinin ya da velinin onayı ile hukuki sonuç doğurabilir [7].
• Tüzel Kişiler: Ticaret şirketleri ve diğer tüzel kişiler, TMK m. 49 uyarınca kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla fiil ehliyetini kazanırlar. Tüzel kişilerin kambiyo senetleri ile borçlanabilmesi, şirketi temsile yetkili organlarının usulüne uygun imzası ile mümkündür [2, 8].

2.2. Kambiyo Senetleri ile Borçlanma (Kambiyo Taahhüdü)

Kambiyo senedi ile borçlanma (kambiyo taahhüdü), poliçe, bono veya çekin ön veya arka yüzüne imza atılması suretiyle kişinin asıl borçlu, ciranta veya avalist sıfatıyla müteselsil sorumluluk zincirine dâhil olmasıdır [9]. Doktrinde, kambiyo taahhüdünün doğumu anı bakımından sözleşme ve yaratma (kreasyon) teorileri tartışılsa da; hâkim görüşe göre kambiyo taahhüdü ehliyetinin, senedin düzenlenip (imzalanıp) karşı tarafa (lehtara) teslim edildiği anda mevcut olması zorunludur [5, 10]. Senedin imzalandığı anda ehliyetli olup teslim anında ehliyetin kaybedilmesi veya tam tersi durumlar, kambiyo taahhüdünün geçerliliğini bu tespite göre etkileyecektir [5].

3. Sistematik İlişkiler

Bu maddenin Türk hukuk sistemindeki diğer temel normlar ile somut bağlantıları şu şekildedir:

• TTK m. 677, m. 778/2-d, m. 818/1-c (İmzaların Bağımsızlığı İlkesi): TTK m. 670 uyarınca ehliyetsiz bir kişinin kambiyo senedini imzalaması, o kişiyi bağlamaz. Ancak TTK m. 677 gereğince, senedin üzerinde ehliyetsiz, sahte veya hayali kişilerin imzalarının bulunması, ehliyetli ve gerçek olan diğer imza sahiplerinin (örneğin diğer cirantaların) kambiyo sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Buna "imzaların istiklali (bağımsızlığı) ilkesi" denir [11, 12].
• TMK m. 449 (Yasak İşlemler): Vasi veya veli, vesayet veya velayet altındaki kişi adına kefil olamaz. Doktrindeki tartışmalar ışığında, bu yasağın kambiyo hukukundaki "aval" (kambiyo kefaleti) bakımından da kıyasen uygulanacağı ve sınırlı ehliyetsizler adına yasal temsilcilerin aval veremeyeceği kabul edilmektedir [7].
• TBK m. 15 (İmza Atma İktidarı): Okuma yazma bilmeyenler, görme engelliler veya bedeni engeli nedeniyle imza atamayanların durumu, ehliyetten ziyade imza iktidarı sorunudur. Parmak izi veya mühürle kambiyo senedi düzenlenemez; zira TTK'da imzanın el yazısı ile atılması veya güvenli elektronik imza kısıtlamaları mevcuttur [13-15].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ihtisas daireleri (özellikle Yargıtay 11., 12. ve 19. Hukuk Daireleri), TTK m. 670 merkezinde "ehliyetsizlik" iddiasını mutlak bir def'i olarak nitelendirmektedir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre; kambiyo senedi tanzim edildiği sırada keşidecinin (veya cirantanın) TMK m. 13 vd. anlamında fiil ehliyetinden (ayırt etme gücünden) yoksun olması halinde, senet hükümsüzdür. Bu hükümsüzlük, senedin bir "bedelsizlik" iddiası gibi nispi def'i olarak değil; "mutlak def'i" (senedin geçersizliğine ilişkin def'i) olarak herkese karşı ileri sürülebileceği anlamına gelir [5, 6]. Yargıtay, ehliyetsizlik iddiasının ileri sürüldüğü hallerde, senedi sonradan ciro yoluyla iktisap eden ve görünüşte tamamen iyiniyetli olan bir hamilin dahi bu durumdan etkileneceğini ve kendisine karşı bu defi'nin başarıyla ileri sürülebileceğini açıkça hükme bağlamıştır [5]. Ayrıca, ehliyetsizliğin senedin verildiği (teslim edildiği) tarih itibarıyla saptanması gerektiği içtihatlarda vurgulanmaktadır [5].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Ağır bir demans (Alzheimer) hastası olan ve ayırt etme gücünü tamamen yitirmiş (tam ehliyetsiz) bulunan (A), tedavisi için kendisinden faydalanmaya çalışan (B)’nin yönlendirmesiyle 500.000 TL bedelli bir bono imzalamış ve (B)’ye teslim etmiştir. (B), bu bonoyu ticari ilişkisi bulunan tedarikçisi (C)’ye (iyiniyetli) ciro etmiştir. Vade geldiğinde (C), bonoyu tahsil etmek için (A)'nın yasal temsilcisine başvurmuştur. Hukuki analiz: TTK m. 670 uyarınca, sözleşme yapma ehliyeti olmayan (A)'nın kambiyo taahhüdünde bulunma ehliyeti de yoktur [2, 4]. Ayırt etme gücü bulunmayan (A)'nın fiilleri hukuki sonuç doğurmaz (mutlak butlan) [7]. Bu ehliyetsizlik durumu bir "mutlak def'i" olup, senedi ciro yoluyla iktisap eden iyiniyetli üçüncü kişi (C)'ye karşı da ileri sürülebilir [5, 6]. Dolayısıyla (C), (A)'dan talepte bulunamaz; ancak (C), müracaat hakkı kapsamında kendisine senedi ciro eden (B)'ye başvurabilir (TTK m. 677 imzaların bağımsızlığı ilkesi) [11, 12].

Olay 2: (X) Anonim Şirketi'ni tek başına temsile yetkili yönetim kurulu üyesi (Y), şirketin ticari faaliyeti kapsamında 1.000.000 TL'lik bir çek keşide etmiştir. Ancak aynı çekin arka yüzüne, 16 yaşındaki lise öğrencisi oğlu (Z)'ye ciro (aval/ciro) imzasını attırmıştır. Çek karşılıksız çıkınca hamil, hem (X) A.Ş.'ye hem de (Z)'ye takip başlatmıştır. Hukuki analiz: (X) A.Ş. tüzel kişi olarak TTK m. 670 ve TMK m. 49 kapsamında kambiyo borçlanma ehliyetine sahip olup şirketi bağlayan imza geçerlidir [2, 8]. Ancak 16 yaşındaki (Z), sınırlı ehliyetsizdir ve velisinin izni/onayı olmadan yaptığı kambiyo taahhüdü onu bağlamaz [7]. (Z)'nin kambiyo ehliyetsizliği, TTK m. 677 uyarınca senedin bütününe halel getirmez, (X) A.Ş.'nin sorumluluğu devam eder; fakat hamil (Z)'den talepte bulunamaz [11, 16].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Kambiyo senedinde imza sahibinin ehliyetsiz olduğunu (örneğin imza anında ayırt etme gücünün bulunmadığını veya yaş küçüklüğünü) iddia eden taraf, bu iddiasını kanıtlamakla (nüfus kayıtları, Adli Tıp / resmi sağlık kurulu raporları vb. ile) yükümlüdür [5, 17].
• Zamanaşımı / Süreler: Ehliyetsizlik mutlak butlan yaptırımına tâbi olduğundan, bu def'inin ileri sürülmesi kural olarak herhangi bir hak düşürücü süre veya zamanaşımına tâbi değildir. Kambiyo taahhüdü baştan itibaren hükümsüzdür [6].
• Görevli/yetkili mahkeme: Borçlunun ehliyetsizliğine dayalı olarak senedin iptali veya borçlu olunmadığının tespiti istemiyle açılacak menfi tespit davalarında görevli mahkeme, tarafların sıfatına (tacir/tüketici) göre Asliye Ticaret veya Asliye Hukuk (veya Tüketici) mahkemeleridir. İcra mahkemeleri, dar yetkili olduklarından salt tıbbi rapora dayalı "ayırt etme gücü yokluğu" incelemesini kural olarak yapamazlar; uyuşmazlığın genel mahkemelerde çözümlenmesi gerekir.
• Yaygın uygulama hataları: Uygulamada sıklıkla düşülen en büyük hata, kambiyo senedinde yer alan bir imzanın ehliyetsizlik nedeniyle geçersiz olmasının, senedin tamamını veya diğer imza sahiplerinin taahhütlerini de (müteselsil sorumluluğu) ortadan kaldıracağının zannedilmesidir. TTK m. 677'deki imzaların bağımsızlığı ilkesi bu noktada çoğu zaman göz ardı edilmektedir [11, 12].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde Prof. Dr. Reha Poroy, Prof. Dr. Ünal Tekinalp ve Prof. Dr. Mehmet Bahtiyar gibi otoriteler, TTK m. 670 (eski TTK m. 582) hükmünün varlığının kanun sistematiği açısından son derece isabetli olduğunu vurgulamaktadır. Kambiyo hukuku gibi aşırı şekilci ve soyut (mücerret) bir sistemin, ehliyet gibi kamu düzenine ilişkin bir konuda kendi kapalı sistemini yaratmak yerine Medeni Hukuk'un süzgeçten geçmiş, oturmuş müesseselerine (TMK m. 9 vd.) atıf yapması, normatif birliğin sağlanması açısından büyük bir avantajdır [4, 5].

Ancak doktrinde eleştirilen ve tartışma yaratan hususlardan biri, özellikle sınırlı ehliyetsizlerin aval (kambiyo kefaleti) vermesi meselesidir. TMK m. 449'da veli ve vasiye "kefil olma" yasağı getirilmiştir [7]. Ticari hayatta, TTK m. 670'in bu genel atfı nedeniyle, vesayet altındakiler namına verilen avallerin TMK m. 449 yasağına takılıp takılmayacağı uzun süre tartışılmıştır. Hâkim doktriner görüş (Öztan, Pulaşlı vb.), avalin de maddi hukuktaki kefalete benzer bir kişisel teminat olması sebebiyle, kanun koyucunun koruma amacından hareketle yasal temsilcinin dahi küçük/kısıtlı adına aval veremeyeceğini (verirse geçersiz olacağını) kabul etmektedir [7, 18]. Bu bağlamda, TTK m. 670 hükmünün lafzi sadeliğinin, kambiyo taahhütlerinin spesifik türlerinde (özellikle aval) medeni hukukun koruyucu sınırlarıyla çatıştığı gri alanlar yarattığı doktrince tespit edilen yegâne yapısal noksanlıktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.