**B) Alacaklının hakkını nasıl ispat edeceği I
Madde 655 - (1) Borçlu, ancak senedin hamili bulunan ve senette adı yazılı olan veya onun hukuki halefi olduğunu ispat eden kişilere ödemek zorundadır. (2) Bu husus ispat edilmediği hâlde ödemede bulunan borçlu, senedin gerçe k sahibi olduğunu ispat eden bir üçüncü kişiye karşı borcundan kurtulmuş olmaz.
Akademik Değerlendirme
Kıymetli evrak hukukunun en temel prensiplerinden biri olan alacaklı sıfatının tespiti ve hak sahipliğinin ispatı, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 655 hükmünde "nama yazılı senetler" bakımından özel ve emredici bir şekilde düzenlenmiştir [1]. 6762 sayılı mülga TTK’nın 567. maddesinin dili sadeleştirilerek yeni kanuna aktarılmış olan bu hüküm [2], nama yazılı senetlerin dolaşım hızı (tedavül kabiliyeti) ile borçlunun güvenliği arasındaki hassas dengeyi tesis etmektedir.
Kıymetli evrak teorisinde, senedin türüne göre (nama, emre, hamiline) hak sahipliğinin ispat biçimi farklılık arz eder. Hamiline yazılı senetlerde yalnızca zilyetlik [3, 4], emre yazılı senetlerde ise zilyetlik ile birlikte birbirine bağlı (muntazam) ciro zinciri hak sahipliğini ispata yeterlidir [3, 5]. Ancak TTK m. 655 uyarınca nama yazılı senetlerde, senedi elinde bulundurmak (zilyetlik) alacaklı sıfatının ispatı için tek başına yeterli değildir; hamilin aynı zamanda senette adı yazılı kişi veya onun hukuki halefi olduğunu (örneğin yazılı bir temlik beyanı ile) ispat etmesi kanuni bir zorunluluktur [1, 2, 6].
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), kamu güvenine (hukuki görünüşe) mazhar olmayan nama yazılı senetlerde, senet borçlusunun yalnızca gerçek ve meşru hak sahibine ödeme yapmasını güvence altına almak; yetkisiz kişilere yapılacak ödemeler neticesinde borçlunun mükerrer ödeme riskiyle (ikinci kez ödeme zorunluluğu) karşılaşmasını engellemektir [7].
TTK m. 655/1 uyarınca borçlu, ancak "senedin hamili bulunan" ve "senette adı yazılı olan veya onun hukuki halefi olduğunu ispat eden" kişilere ödemek zorundadır [1]. Burada borçluya yönelik katı bir araştırma (denetim) yükümlülüğü getirilmiştir. Senedin fiziki teslimi alacak hakkının ifası için zorunlu olmakla birlikte, ibraz edilen senedin üzerindeki ismin, ibraz eden kişinin kimliğiyle örtüşmesi şarttır [6, 7]. Borçlu, ödeme için kendisine müracaat eden alacaklının kimliğini ve alacaklılık sıfatını taşıyıp taşımadığını araştırdıktan sonra ödeme yaparsa borcundan usulüne uygun şekilde kurtulur [6].
Madde metnindeki "onun hukuki halefi olduğunu ispat eden" ibaresi, nama yazılı senetlerin devir usulünü doğrudan ilgilendirmektedir. Nama yazılı kıymetli evrak, TTK m. 647/2 uyarınca yazılı bir devir (temlik) beyanı ve senedin zilyetliğinin devri ile el değiştirir [8, 9]. Dolayısıyla, senedi ilk lehtardan devralan kişinin, hukuki halefiyetini borçluya karşı ispat edebilmesi için, senedin arkasına veya ayrı bir alonja yazılmış geçerli bir "alacağın temliki" sözleşmesini (veya beyanını) ibraz etmesi gerekmektedir [10]. Sadece ciro işlemi, nama yazılı senedin devri için yeterli değildir; devir iradesinin temlik hükümlerini taşıması gerekir [9, 11]. Miras veya cebri icra gibi külli veya yasal halefiyet durumlarında da veraset ilamı veya icra dairesi kararı gibi resmi ispat vasıtaları aranır.
Hükmün ikinci fıkrası, ispat mekanizmasının işletilmemesi halindeki maddi hukuk yaptırımını düzenlemektedir: "Bu husus ispat edilmediği hâlde ödemede bulunan borçlu, senedin gerçek sahibi olduğunu ispat eden bir üçüncü kişiye karşı borcundan kurtulmuş olmaz." [1, 12]. Bu kural uyarınca, borçlu kendisine müracaat eden hamilin halefiyetini veya kimliğini araştırmadan (ispatı aramadan) ödeme yaparsa ve daha sonra gerçek hak sahibi ortaya çıkarsa, borçlu gerçek alacaklıya bir kez daha ödeme yapmak zorunda kalacaktır [7]. Doktrinde Bahtiyar ve Ülgen/Helvacı/Kendigelen/Kaya tarafından da açıkça ifade edildiği üzere, anılan durum ispat edilmeden yapılan ödeme, borçluyu ibra etmez [13].
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili ihtisas daireleri (özellikle 11. ve 12. Hukuk Daireleri), nama yazılı senetlerin devri ve ispat yükümlülüğü hususunda TTK m. 655 (ve mülga TTK m. 567) ilkelerini katı bir biçimde uygulamaktadır.
Yargıtay kararlarında istikrarla vurgulandığı üzere, nama yazılı senetlerde (örneğin nama yazılı pay senetlerinde veya nama yazılı poliçelerde), senedi salt ciro yoluyla elinde bulunduran kişi, alacağın temliki (yazılı devir beyanı) olmaksızın meşru hamil sıfatını kazanamaz [9, 11]. Borçlunun, bu kişiye ödeme yapmadan önce hukuki halefiyeti gösteren yazılı devir beyanını araması kanuni bir yükümlülüktür. Yargıtay, "nama yazılı senette hak sahibi olmayan bir kimseden iyiniyetle devir alındığı gerekçesiyle iktisap mümkün değildir" prensibini işletmekte ve borçlunun TTK m. 655/1 uyarınca gerekli vesaik ibraz edilmeden yaptığı ödemelerin onu borçtan ibra etmeyeceğini hüküm altına almaktadır [11].
Olay 1 (Nama Yazılı Çekte Hatalı İfa): Merkezi Ankara'da bulunan (A) Anonim Şirketi, tedarikçisi (B) şahsına olan borcu karşılığında, senedin üzerine "emre değildir" (menfi emre) kaydı koyarak nama yazılı bir çek düzenlemiş ve teslim etmiştir. Çeki alan (B), sadece beyaz ciro (imza) yaparak çeki (C) şahsına devretmiştir. (C), çek bedelini tahsil için muhatap bankaya ibraz etmiş; muhatap banka yetkilisi, temlik sözleşmesini/beyanını aramaksızın salt ciroya güvenerek (C)'ye ödeme yapmıştır. Hukuki analiz: Çek menfi emre kaydı taşıdığından nama yazılı senet hükmündedir (TTK m. 788/2). TTK m. 655/1 uyarınca bankanın (C)'nin hukuki halef olduğunu yazılı temlik beyanı ile ispatlamasını istemesi gerekirdi. Banka bu hususu araştırmadan ödeme yaptığı için TTK m. 655/2 gereği borcundan kurtulmuş sayılmaz. Gerçek alacaklı (B) veya onun usulüne uygun halefi bankaya başvurduğunda banka mükerrer ödeme yapmak zorunda kalacak, (C)'ye ödediği tutarı ancak sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri isteyebilecektir [7, 13, 18].
Olay 2 (Çalınan Senet ve Sahte Temlik): (X) kişisi adına düzenlenmiş nama yazılı bir kıymetli evrak, hırsızlık sonucu (Y)'nin eline geçmiş ve (Y), (X)'in imzasını sahte olarak taklit ederek senedi temlik beyanıyla (Z)'ye devretmiştir. (Z) ödeme için borçlu kuruma başvurmuştur. Borçlu kurum yetkilileri, alacaklı sıfatını ispat külfeti (TTK m. 655/1) çerçevesinde (Z)'den senedi ve kimliğini istemiş, görünüşte düzgün bir temlik beyanı ve kimlik ile ödemeyi (Z)'ye yapmıştır. Hukuki analiz: Borçlu, TTK m. 655 bağlamında senedin hamilini ve halefiyet silsilesini araştırmıştır. Borçlunun, yapılan yazılı devir beyanındaki imzanın sahteliğini çıplak gözle anlayamayacağı olağan bir durumda, ağır kusuru veya hilesi bulunmadığı takdirde yaptığı ifa geçerli sayılabilir. Ancak TTK m. 655'in emredici yapısında, borçlunun hukuki halefiyeti ispat zorunluluğunu "şeklen" de olsa yerine getirmesi, borçluyu sorumluluktan kurtarmanın ilk adımıdır [19, 20].
Doktrinde (Mehmet Bahtiyar, Hüseyin Ülgen, Mehmet Helvacı, Abuzer Kendigelen, Arslan Kaya vb.) TTK m. 655'in (eski m. 567) uygulanmasına dair başlıca eleştiri, nama yazılı senetlerin dolaşım hızının (tedavül kabiliyetinin) bu derece katı ispat yükümlülükleri ile aşırı yavaşlatılmış olmasıdır [13, 14]. Borçlunun, emre veya hamiline yazılı senetlerde olduğu gibi sırf hukuki görünüşe (muntazam ciro silsilesine) güvenerek ifada bulunamaması, her devir işleminin (alacağın temliki prosedürünün) maddi hukuka uygunluğunu incelemek zorunda kalması ticaret hayatının gerektirdiği sürat ile tam olarak örtüşmemektedir.
Öte yandan Reha Poroy ve Ünal Tekinalp gibi müellifler, nama yazılı senetlerin niteliği gereği "illî" bir vasfa daha yakın olduğunu ve zilyetliğin tek başına hak sahipliği karinesi oluşturmamasının kamu güvenini (hukuki işlem güvenliğini) sağlamak adına zorunlu bir koruma kalkanı olduğunu vurgulamaktadır [22, 23]. Nitekim yasa koyucu, TTK m. 656'daki "eksik nama yazılı senetler" formülü ile borçluya "ispatı aramama hakkı" tanıyarak bu katılığı sözleşmesel/iradi yollarla aşma esnekliğini de sisteme dâhil etmiştir [16, 17]. De lege ferenda (olması gereken hukuk) bakımından, elektronik kayıt ve merkezi saklama sistemlerinin (MKK vb.) geliştiği günümüzde, nama yazılı senetlerde hak sahipliğinin fiziki ispat zorunluluklarının dijital sicillerle daha güvenli ve hızlı bir entegrasyona tabi tutulması gerektiği doktrinde tartışılan güncel konulardandır.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.