← Önceki Madde [28]
[30] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Türk vatandaşlığını kaybettirme

MADDE 29 – (1) Aşağıda belirtilen eylemlerde bulundukları resmi makamlarca tespit edilen kişilerin Türk vatandaşlığı Cumhurbaşkanı kararı ile kaybettirilebilir. a) Yabancı bir devletin, Türkiye'nin menfaatlerine uymayan herhangi bir hizmetinde bulunup da bu görevi bırakmaları kendilerine yurt dışında dış temsilcilikler, yurt içinde ise mülki idare amirleri tarafından bildirilmesine rağmen, üç aydan az olmamak üzere verilecek uygun bir süre içerisinde kendi istekleri ile bu görevi bırakmayanlar. b) Türkiye ile savaş halinde bulunan bir devletin her türlü hizmetinde Cumhurbaşkanının izni olmaksızın kendi istekleriyle çalışmaya devam edenler. c) İzin almaksızın yabancı bir devlet hizmetinde gönüllü olarak askerlik yapanlar.

(2) (Ek: 2/1/2017 - KHK-680/75 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/73 md.) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 302 nci, 309 uncu, 310 uncu, 311 inci, 312 nci, 313 üncü, 314 üncü ve 315 inci maddelerinde yazılı suçlar nedeniyle hakkında soruşturma veya kovuşturma yürütülen ve yabancı ülkede bulunması nedeniyle kendisine ulaşılamayan vatandaşlar, bu durumun soruşturma aşamasında Cumhuriyet savcısı veya kovuşturma aşamasında mahkeme tarafından öğrenilmesinden itibaren bir ay içinde vatandaşlıklarının kaybettirilmesi amacıyla Bakanlığa bildirilir. Bakanlıkça Resmî Gazetede yapılan yurda dön ilanına rağmen üç ay içinde yurda dönmemeleri halinde, bu kişilerin Türk vatandaşlıkları Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

I. Maddenin Genel Niteliği: Devletin Cebri Vatandaşlık Sona Erdirme Yetkisi

TVK m.29, Türk vatandaşlık hukukunun en ağır müdahale aracını düzenlemektedir: kaybettirme (denaturalizasyon). Bu işlem, devletin egemenlik yetkisini tek taraflı olarak kullanan, kişinin rızasına ve talebine bağlı olmayan bir cebri tasarruftur.

Kaybettirme, çıkmadan (m.25-27) özünde farklıdır: Çıkmada vatandaş talep eder; kaybettirmede devlet karar verir.

II. Birinci Fıkra: Üç Kaybettirme Hali

Bent a — Türkiye'nin Menfaatine Aykırı Yabancı Hizmet

Kaybettirme için üç koşulun bir arada bulunması gerekir:

  1. Türkiye'nin menfaatlerine aykırı bir yabancı devlet hizmetinde bulunmak.
  2. Bu durumun resmi makamlarca (temsilcilik veya mülki amir) bildirilmesi.
  3. Verilen süre içinde (en az üç ay) hizmetin bırakılmaması.

"Türkiye'nin menfaatlerine uymayan" ifadesi belirsiz bir hukuki kavramdır. Pratikte bu değerlendirme Dışişleri Bakanlığı ve MİT koordinasyonunda yapılmaktadır.

Bent b — Savaş Halindeki Düşman Devlet Hizmetinde Çalışmak

Türkiye'nin savaş halinde bulunduğu bir devletin hizmetinde Cumhurbaşkanı izni olmaksızın çalışmaya devam etmek. Bu bent, teorik ağırlıklı olup pratikte uygulanması sınırlıdır; ancak tarihsel kökleri Birinci Dünya Savaşı dönemine uzanmaktadır.

Bent c — İzinsiz Gönüllü Yabancı Askerlik

Türk devletinin izni olmaksızın yabancı devlet silahlı kuvvetlerinde gönüllü olarak askerlik yapmak. Bu bent, özellikle paralı asker veya yabancı ülke milis kuvvetlerine katılan kişiler bakımından uygulama alanı bulmaktadır.

III. İkinci Fıkra: TCK Suçları ve "Yurda Dön" Süreci

2016 yılında OHAL KHK'sıyla eklenen bu fıkra, terör ve devlete karşı suçlar bakımından özel bir kaybettirme prosedürü getirmiştir:

Kapsam: TCK'nın şu maddeleri kapsamındaki suçlar:

  • M.302: Devletin birliğini bozma
  • M.309: Anayasal düzeni değiştirmeye teşebbüs
  • M.310-315: Devlet organlarına karşı suçlar ve terör örgütü üyeliği

Prosedür:

  1. Soruşturma/kovuşturma başlatılır.
  2. Yurt dışında bulunduğu tespit edilir.
  3. Bir ay içinde Bakanlığa bildirilir.
  4. Bakanlık Resmî Gazete'de "yurda dön" ilanı yayımlar.
  5. İlan tarihinden itibaren üç ay içinde dönülmezse, Cumhurbaşkanı kararıyla vatandaşlık kaybettirilebilir.

"Kaybettirilebilir" ifadesinin takdir boyutu: Hem m.29/1 hem de m.29/2'de "kaybettirilebilir" ifadesi kullanılmaktadır. Bu, Cumhurbaşkanlığının zorunlu değil takdiri bir yetkiye sahip olduğunu göstermektedir.

IV. Anayasal ve Uluslararası Hukuk Boyutu

Anayasa m.66/son: "Vatandaşlıktan çıkarılma, ancak kanunda belirtilen hallerde söz konusu olabilir. Vatandaşlıktan çıkarılan kişinin kamu hizmetlerinde istihdam ve siyasi hakları kullanma ile ilgili olanlar dışında diğer temel hak ve özgürlükleri devam eder."

Bu hüküm, kaybettirme kararlarının anayasal sınırını çizmektedir.

AİHM boyutu: AİHM, 4 No'lu Protokol m.3 kapsamında kendi ülkesinden sürgün edilme yasağını değerlendirmektedir. Vatandaşlığın kaybettirilmesinin fiilen sürgüne yol açıp açmadığı AİHM içtihadında tartışma konusu olmaya devam etmektedir.

V. Kaybettirme Kararının Usuli Güvenceleri

Uluslararası hukuk standartlarına göre kaybettirme kararlarında:

  1. Tebliğ yükümlülüğü: Mümkün olduğunda ilgili kişiye bildirim yapılmalıdır.
  2. Gerekçe: Karar gerekçeli olmalıdır.
  3. İtiraz hakkı: Etkin bir hukuki itiraz yolu sağlanmalıdır.

Türk uygulamasında bu güvencelerin yeterliliği, özellikle m.29/2 kapsamındaki masaya in absentia alınan kararlar bakımından tartışmalıdır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel'in vatandaşlık hukuku, ceza hukuku ve insan hakları hukuku alanlarındaki çok boyutlu uzmanlık birikimi esas alınarak hazırlanmıştır. M.29 yorumu; üç kaybettirme halinin unsurları, 2017 sonrası eklenen terör suçu kapsamı, Cumhurbaşkanlığının takdir yetkisi ve anayasal/uluslararası hukuki sınırlar kapsamlı biçimde incelenmiştir.

← Önceki Madde [28]
[30] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.