1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Dördüncü Kitap (Kıymetli Evrak), Altıncı Kısım (Makbuz Senedi ve Varant), B) Makbuz senedi ve varant, I - Şekil, 2. Varant başlığı altında yer alan 835. madde, emtia senetleri hukukumuzun en özgün mekanizmalarından biri olan çift parçalı "ikiz senet" (duplikat-kombinasyon) sistemini şekilsel olarak tamamlamaktadır. Bu hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 754. maddesinden dilsel sadeleştirmeler yapılarak aynen devralınmıştır.
Umumi mağazacılık sisteminde, depoya bırakılan malları temsil etmek üzere tek bir belge yerine, birbirine bağlı iki parçadan oluşan ikiz senetler ihraç edilir. Bu senetlerin ilk parçası mülkiyeti temsil eden "makbuz senedi", ikinci parçası ise rehin hakkını temsil eden "varant"tır.
TTK m. 835, bu ikiz yapının hukuki ve fiziki bütünlüğünü korumak amacıyla iki temel kurucu şart öngörmektedir: Varantın, makbuz senedi için m. 834'te sayılan tüm zorunlu kurucu şekil şartlarını "aynen" içermesi ve yasal olarak "makbuz senedine bağlı" olması gerekliliği. Bu bütünlük, senetlerin tedavül sırasında ayrılması durumunda bile, her iki senedin de aynı malvarlığını temsil ettiğinin açıkça anlaşılmasını sağlar. Hüküm, İsviçre Borçlar Kanunu’nun (OR) 1150 ve 1151. maddelerinden hukukumuza aktarılmıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. 834'üncü Maddedeki Kayıtları Aynen İçermek
Varant, makbuz senedinden ayrılarak tek başına ciro edildiğinde müstakil bir rehin senedi (kıymetli evrak) haline gelir. Bu nedenle, varantın üzerinde de m. 834'te makbuz senedi için aranan tüm şekil şartları eksiksiz yer almalıdır. Bunlar; tevdi edenin bilgileri, umumi mağazanın unvanı, malların cinsi, miktarı, kalitesi, değeri, gümrük/vergi durumları, sigorta kaydı, ardiye ücretleri, emre düzenlendiğine dair ibare ve mağaza sahibinin imzasıdır.
Varant üzerinde bu unsurlardan birinin eksik olması, senedin m. 833/2 uyarınca kıymetli evrak vasfını yitirmesine ve geçersiz bir rehin ilişkisi doğmasına yol açar.
2.2. Makbuz Senedine Bağlı Olmak (İkiz Senet Sistemi)
"Makbuz senedine bağlı olmak" kavramı, hem fiziki hem de yasal bir bağlantıyı ifade eder. Geleneksel uygulamada makbuz senedi ve varant, aynı kağıt tabakası üzerinde, ortalarında perforeli (kesikli) bir yırtma çizgisi bulunacak şekilde yan yana veya alt alta basılır. Her iki parçanın üzerinde de aynı seri numarası ve aynı mal bilgileri yer alır.
Tevdi eden kişi, malı satmak istediğinde iki parçayı birden ciro eder. Malı rehnedip kredi almak istediğinde ise, varantı yırtarak alacaklıya (örneğin bankaya) ciro ve teslim eder. Kendisinde kalan makbuz senedi ise, artık "üzerinde varant payı kadar rehin bulunan bir mülkiyet hakkını" temsil eder. Bu fiziki ve yasal bağlantı, mülkiyet hamili ile rehin hamilinin haklarının çelişmesini önler.
3. Sistematik İlişkiler
- TTK m. 834 (Makbuz Senedinin Şekli) ile İlişkisi: TTK m. 835, varantın şekil şartlarını doğrudan m. 834'e atıf yaparak belirlemiştir. Bu nedenle m. 834'teki 7 zorunlu unsur varant için de aynen kurucu şekil şartıdır.
- TTK m. 833/2 (Geçersizlik Yaptırımı) ile İlişkisi: Varantın m. 835'teki şartları taşımaması durumunda uygulanacak yaptırım m. 833/2'dir. Şekli eksik varant kıymetli evrak rehnine elverişli değildir.
- TTK m. 836 (Senetlerin Birlikte veya Ayrı Verilmesi) ile İlişkisi: Sistematikte bir sonraki adım olan m. 836, m. 835'teki bağlılık unsurunun tedavüldeki yansımasını (senetlerin ciro ile ayrılma usullerini) düzenlemektedir.
- 5300 Sayılı Kanun (ELÜS ve Rehin Tescili): Tarım ürünleri lisanslı depoculuğunda ELÜS sistemi kullanılır. Fiziksel olarak yırtılan bir varant yoktur; ancak mülkiyet kaydı ile rehin kaydı MKK veri tabanında birbirine yasal olarak "bağlı" şekilde tutulur ve m. 835'teki bağlılık ilkesi dijital ortamda korunur.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, varantın şekilsel geçerliliği ve makbuz senediyle olan uyumu çok sıkı bir denetime tabi tutulmaktadır. Yargıtay, bankaların rehin takipleri sırasında sundukları varantların üzerindeki mal miktarı veya değerinin, umumi mağaza defterlerindeki makbuz senedi kayıtlarıyla birebir uyuşmak zorunda olduğunu kabul etmektedir.
Her iki belge arasında (örneğin malın miktarı veya cinsi hususunda) çelişki bulunması durumunda, varantın tedavül gücünün ve temsil gücünün sakatlanacağına, iyiniyetli hamillerin korunmasında makbuz senedi üzerindeki kayıtların esas alınacağına hükmedilmektedir. Bu yaklaşım, m. 835'teki "bağlılık" unsurunun yargısal alandaki yansımasıdır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo):
(A) firması, (B) umumi mağazasına 100 ton pamuk tevdi etmiş ve ikiz senet (makbuz senedi ve varant) almıştır. (A), pamukları (C) Bankası'na rehnederek kredi kullanmak istemiştir. Bu amaçla varantı perforeli çizgiden yırtarak ayırmış ve arkasını imzalayıp (C) Bankası'na teslim etmiştir. Ancak varant parçası üzerinde, mağaza görevlisinin imzası ve sigorta bilgileri yer almamaktadır (bu bilgiler sadece makbuz senedi üzerinde yazılı kalmıştır). (A) borcunu ödemeyince (C) Bankası rehin takibi başlatmıştır.
Hukuki Analiz: TTK m. 835 uyarınca, varantın da m. 834'teki kayıtları (mağaza sahibinin imzası ve sigorta bilgileri dahil) "aynen" içermesi kurucu şekil şartıdır. Varant parçasının bu unsurları taşımaması nedeniyle kıymetli evrak vasfı yoktur (TTK m. 833/2). (C) Bankası lehine geçerli bir kıymetli evrak rehni kurulmamıştır; icra mahkemesi takibin iptaline karar vermelidir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo):
(X) şirketi, (Y) umumi mağazasına bıraktığı 50 ton zeytinyağı için makbuz senedi ve varant almıştır. Mağaza görevlisi, hata yaparak makbuz senedinin seri numarasını "101", varantın seri numarasını ise "102" olarak basmış ve aralarında hiçbir çapraz referans kurmamıştır. (X), varantı (Z) Bankası'na rehnetmiş; makbuz senedini ise (W)'ye ciro ederek satmıştır. (W) depoya giderek malın mülkiyetini talep etmiş; (Z) Bankası ise malın kendisinde rehinli olduğunu iddia etmiştir.
Hukuki Analiz: TTK m. 835 uyarınca varantın makbuz senedine yasal ve fiziki olarak "bağlı" olması şarttır. Farklı seri numaralarıyla basılan ve aralarında hiçbir bağlantı bulunmayan varant, makbuz senedine bağlılık şartını ihlal etmiştir. (W), makbuz senedini devralırken üzerinde bir rehin (varant) kaydı görmediği için iyiniyetli üçüncü kişi olarak korunur ve malı rehnetsiz olarak teslim alır. (Z) Bankası'nın geçersiz bağlantılı varanta dayalı rehin iddiası dinlenmez.
6. Pratik Uygulama Notları
- Seri No ve Bütünlük Kontrolü: Kredi teminatı olarak varant kabul edecek olan bankacılar, varant üzerindeki seri numarasının, makbuz senedi parçası üzerindeki numarayla birebir eşleştiğini ve belgede "makbuz senedine bağlıdır" şerhinin yer aldığını fiziken kontrol etmelidir.
- Detached (Ayrılmış) Varant Takibi: Makbuz senedini devralarak depodaki malı satın alacak olan tacirler, senedin yanındaki "varant" kuponunun yırtılıp yırtılmadığını kontrol etmelidir. Eğer varant yırtılmışsa, malın üzerinde bir rehin hakkı olduğu ve malı rehinli olarak devraldıkları bilinmelidir.
- Görevli Mahkeme: Varantın geçerliliği ve rehin haklarına ilişkin uyuşmazlıklarda Asliye Ticaret Mahkemeleri mutlak görevlidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde Kendigelen, Kıymetli Evrak Hukuku eserinde, fiziki olarak kağıtların yırtılmasına ve ikiz senet olarak basılmasına dayanan m. 835 sisteminin modern ticaret hızına ayak uyduramadığını; bu nedenle varant rehinlerinin ticari bankacılıkta fiziki olarak neredeyse hiç kullanılmadığını ifade etmektedir. Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku çalışmasında, bu yasal zorluğa rağmen, ikiz senet mantığının rehin hakkı ile mülkiyet hakkını ayırmadaki teorik dehasını övmektedir. Arkan ise Kıymetli Evrak Hukuku — Çek çalışmasında, bu sistemin tarım borsalarının kurulmasında tarihsel bir basamak olduğunu belirtmektedir.
Bununla birlikte, günümüz finansal teknolojileri göz önüne alındığında, fiziki varantların tedavülü tamamen arkaik kalmıştır. 5300 sayılı kanun kapsamındaki lisanslı depoculuk (ELÜS) ve TÜRİB platformlarında rehin işlemleri, fiziki bir senedin yırtılmasıyla değil, MKK sisteminde mülkiyet senedi üzerine elektronik bir "rehin şerhi" düşülmesiyle saniyeler içinde tamamlanmaktadır. Kanun koyucunun, TTK m. 835’teki "makbuz senedine bağlı fiziki varant" konseptini tamamen tasfiye ederek, sistemi bütünüyle merkezi kaydi sisteme entegre etmesi ve elektronik rehin belgelerini yasal statüye kavuşturması, emtia finansmanının pratikleşmesi açısından kaçınılmaz bir reform ihtiyacıdır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
- Doktrin:
- Abuzer Kendigelen, Kıymetli Evrak Hukuku
- Fırat Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku
- Sabih Arkan, Kıymetli Evrak Hukuku — Çek
- Yargıtay kararları: Yargıtay Bilgi İşlem Merkezi üzerinden yapılan araştırmalar ve doktrindeki yerleşik içtihat analizleri.
- Kapsam: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 27.05.2026 tarihi itibariyle yürürlükte olan güncel metni.
Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) Dördüncü Kitap (Kıymetli Evrak), Altıncı Kısım (Makbuz Senedi ve Varant), B) Makbuz senedi ve varant, I - Şekil, 2. Varant başlığı altında yer alan 835. madde, emtia senetleri hukukumuzun en özgün mekanizmalarından biri olan çift parçalı "ikiz senet" (duplikat-kombinasyon) sistemini şekilsel olarak tamamlamaktadır. Bu hüküm, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 754. maddesinden dilsel sadeleştirmeler yapılarak aynen devralınmıştır.
Umumi mağazacılık sisteminde, depoya bırakılan malları temsil etmek üzere tek bir belge yerine, birbirine bağlı iki parçadan oluşan ikiz senetler ihraç edilir. Bu senetlerin ilk parçası mülkiyeti temsil eden "makbuz senedi", ikinci parçası ise rehin hakkını temsil eden "varant"tır.
TTK m. 835, bu ikiz yapının hukuki ve fiziki bütünlüğünü korumak amacıyla iki temel kurucu şart öngörmektedir: Varantın, makbuz senedi için m. 834'te sayılan tüm zorunlu kurucu şekil şartlarını "aynen" içermesi ve yasal olarak "makbuz senedine bağlı" olması gerekliliği. Bu bütünlük, senetlerin tedavül sırasında ayrılması durumunda bile, her iki senedin de aynı malvarlığını temsil ettiğinin açıkça anlaşılmasını sağlar. Hüküm, İsviçre Borçlar Kanunu’nun (OR) 1150 ve 1151. maddelerinden hukukumuza aktarılmıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. 834'üncü Maddedeki Kayıtları Aynen İçermek
Varant, makbuz senedinden ayrılarak tek başına ciro edildiğinde müstakil bir rehin senedi (kıymetli evrak) haline gelir. Bu nedenle, varantın üzerinde de m. 834'te makbuz senedi için aranan tüm şekil şartları eksiksiz yer almalıdır. Bunlar; tevdi edenin bilgileri, umumi mağazanın unvanı, malların cinsi, miktarı, kalitesi, değeri, gümrük/vergi durumları, sigorta kaydı, ardiye ücretleri, emre düzenlendiğine dair ibare ve mağaza sahibinin imzasıdır.
Varant üzerinde bu unsurlardan birinin eksik olması, senedin m. 833/2 uyarınca kıymetli evrak vasfını yitirmesine ve geçersiz bir rehin ilişkisi doğmasına yol açar.
2.2. Makbuz Senedine Bağlı Olmak (İkiz Senet Sistemi)
"Makbuz senedine bağlı olmak" kavramı, hem fiziki hem de yasal bir bağlantıyı ifade eder. Geleneksel uygulamada makbuz senedi ve varant, aynı kağıt tabakası üzerinde, ortalarında perforeli (kesikli) bir yırtma çizgisi bulunacak şekilde yan yana veya alt alta basılır. Her iki parçanın üzerinde de aynı seri numarası ve aynı mal bilgileri yer alır.
Tevdi eden kişi, malı satmak istediğinde iki parçayı birden ciro eder. Malı rehnedip kredi almak istediğinde ise, varantı yırtarak alacaklıya (örneğin bankaya) ciro ve teslim eder. Kendisinde kalan makbuz senedi ise, artık "üzerinde varant payı kadar rehin bulunan bir mülkiyet hakkını" temsil eder. Bu fiziki ve yasal bağlantı, mülkiyet hamili ile rehin hamilinin haklarının çelişmesini önler.
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, varantın şekilsel geçerliliği ve makbuz senediyle olan uyumu çok sıkı bir denetime tabi tutulmaktadır. Yargıtay, bankaların rehin takipleri sırasında sundukları varantların üzerindeki mal miktarı veya değerinin, umumi mağaza defterlerindeki makbuz senedi kayıtlarıyla birebir uyuşmak zorunda olduğunu kabul etmektedir.
Her iki belge arasında (örneğin malın miktarı veya cinsi hususunda) çelişki bulunması durumunda, varantın tedavül gücünün ve temsil gücünün sakatlanacağına, iyiniyetli hamillerin korunmasında makbuz senedi üzerindeki kayıtların esas alınacağına hükmedilmektedir. Bu yaklaşım, m. 835'teki "bağlılık" unsurunun yargısal alandaki yansımasıdır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) firması, (B) umumi mağazasına 100 ton pamuk tevdi etmiş ve ikiz senet (makbuz senedi ve varant) almıştır. (A), pamukları (C) Bankası'na rehnederek kredi kullanmak istemiştir. Bu amaçla varantı perforeli çizgiden yırtarak ayırmış ve arkasını imzalayıp (C) Bankası'na teslim etmiştir. Ancak varant parçası üzerinde, mağaza görevlisinin imzası ve sigorta bilgileri yer almamaktadır (bu bilgiler sadece makbuz senedi üzerinde yazılı kalmıştır). (A) borcunu ödemeyince (C) Bankası rehin takibi başlatmıştır. Hukuki Analiz: TTK m. 835 uyarınca, varantın da m. 834'teki kayıtları (mağaza sahibinin imzası ve sigorta bilgileri dahil) "aynen" içermesi kurucu şekil şartıdır. Varant parçasının bu unsurları taşımaması nedeniyle kıymetli evrak vasfı yoktur (TTK m. 833/2). (C) Bankası lehine geçerli bir kıymetli evrak rehni kurulmamıştır; icra mahkemesi takibin iptaline karar vermelidir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (X) şirketi, (Y) umumi mağazasına bıraktığı 50 ton zeytinyağı için makbuz senedi ve varant almıştır. Mağaza görevlisi, hata yaparak makbuz senedinin seri numarasını "101", varantın seri numarasını ise "102" olarak basmış ve aralarında hiçbir çapraz referans kurmamıştır. (X), varantı (Z) Bankası'na rehnetmiş; makbuz senedini ise (W)'ye ciro ederek satmıştır. (W) depoya giderek malın mülkiyetini talep etmiş; (Z) Bankası ise malın kendisinde rehinli olduğunu iddia etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 835 uyarınca varantın makbuz senedine yasal ve fiziki olarak "bağlı" olması şarttır. Farklı seri numaralarıyla basılan ve aralarında hiçbir bağlantı bulunmayan varant, makbuz senedine bağlılık şartını ihlal etmiştir. (W), makbuz senedini devralırken üzerinde bir rehin (varant) kaydı görmediği için iyiniyetli üçüncü kişi olarak korunur ve malı rehnetsiz olarak teslim alır. (Z) Bankası'nın geçersiz bağlantılı varanta dayalı rehin iddiası dinlenmez.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde Kendigelen, Kıymetli Evrak Hukuku eserinde, fiziki olarak kağıtların yırtılmasına ve ikiz senet olarak basılmasına dayanan m. 835 sisteminin modern ticaret hızına ayak uyduramadığını; bu nedenle varant rehinlerinin ticari bankacılıkta fiziki olarak neredeyse hiç kullanılmadığını ifade etmektedir. Öztan, Kıymetli Evrak Hukuku çalışmasında, bu yasal zorluğa rağmen, ikiz senet mantığının rehin hakkı ile mülkiyet hakkını ayırmadaki teorik dehasını övmektedir. Arkan ise Kıymetli Evrak Hukuku — Çek çalışmasında, bu sistemin tarım borsalarının kurulmasında tarihsel bir basamak olduğunu belirtmektedir.
Bununla birlikte, günümüz finansal teknolojileri göz önüne alındığında, fiziki varantların tedavülü tamamen arkaik kalmıştır. 5300 sayılı kanun kapsamındaki lisanslı depoculuk (ELÜS) ve TÜRİB platformlarında rehin işlemleri, fiziki bir senedin yırtılmasıyla değil, MKK sisteminde mülkiyet senedi üzerine elektronik bir "rehin şerhi" düşülmesiyle saniyeler içinde tamamlanmaktadır. Kanun koyucunun, TTK m. 835’teki "makbuz senedine bağlı fiziki varant" konseptini tamamen tasfiye ederek, sistemi bütünüyle merkezi kaydi sisteme entegre etmesi ve elektronik rehin belgelerini yasal statüye kavuşturması, emtia finansmanının pratikleşmesi açısından kaçınılmaz bir reform ihtiyacıdır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Güncellik: 27.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Kanun değişiklikleri veya yeni İçtihadı Birleştirme Kararları ışığında revize edilebilir.