1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 745 hükmü, kambiyo senetleri hukukunda poliçenin "nüshalar (suret değil, asıl nüshalar/duplikasyon)" hâlinde düzenlenmesi kurumunun ayrılmaz bir parçası olarak "kabul şerhi" ve "teslim yükümlülüğünü" düzenlemektedir [1].
Kıymetli evrak hukukunun temel ilkelerinden olan senede bağlılık kuralı gereğince, hakkın senede içkin (mündemiç) olması, senedin devri ve ibrazını zorunlu kılmaktadır [2]. Uluslararası ticari ilişkilerde ve posta sistemlerinin henüz yeterince güvenli olmadığı dönemlerde, poliçenin kaybolma veya gecikme risklerini bertaraf etmek amacıyla poliçelerin birden fazla asıl nüsha (birinci nüsha, ikinci nüsha vb.) hâlinde düzenlenmesi müessesesi ihdas edilmiştir [3, 4]. TTK m. 743 uyarınca poliçe birbirinin aynı olmak üzere birden fazla nüsha olarak düzenlenebilir; ancak bu nüshalara teselsül eden sıra numaralarının senet metnine yazılması zorunludur [5-7].
TTK m. 745 hükmü tam olarak bu noktada, poliçenin birden fazla nüsha olarak düzenlenmesinin temel gayesi olan "bir nüshanın muhataba kabule arz için gönderilirken, diğer nüshanın ciro yoluyla tedavülüne devam etmesi" işlevini güvence altına alır [8]. Maddeye göre, bir nüshayı kabul için muhataba veya üçüncü bir kişiye (yediemine) gönderen kişi, o sırada tedavüle çıkardığı diğer nüshaların üzerine, kabule gönderilen nüshanın kimin elinde bulunduğunu derç etmekle (yazmakla) yükümlüdür [1]. Kanun koyucu, bu düzenleme ile hem senet hamilini korumakta hem de kabul şerhini barındıran nüsha ile tedavül eden nüshanın yollarının nihayetinde yetkili hamilin elinde kesişmesini sağlayacak hukuki altyapıyı ve "teslimden kaçınma hâlinde çekilecek protestoyu" ihdas etmektedir [1, 9].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Poliçe Nüshası (Asıl Nüsha) ve Tedavül İşlevi
Poliçe nüshası, senedin aynı nitelikte birden fazla sayıda düzenlenmiş olmasını ifade eder [5]. Suretten (fotokopi veya kopya) farklı olarak, nüshaların her biri senedin aslıdır ve poliçe üzerinde birinci, ikinci nüsha oldukları açıkça teselsül numaralarıyla gösterilmelidir [5, 10, 11]. TTK m. 745'in varlık sebebi, bir nüsha kabul şerhi almak üzere muhataba gönderildiğinde, hamilin elini bağlamaması ve elinde kalan diğer nüshalar vasıtasıyla ciro zincirini işleterek kredi veya ödeme aracından yararlanmaya devam edebilmesidir [8].
2.2. Nüshayı Elinde Tutanın Teslim Yükümlülüğü ve Yetkili Hamil
TTK m. 745/1 gereği, kabul için gönderilen nüshayı elinde tutan kişi, bu nüshayı diğer nüshanın (ciro zinciri ile senedi devralan) "yetkili hamiline" teslim etmekle yükümlüdür [1]. Yetkili hamil, TTK m. 686'ya göre kendi hakkını müteselsil ve birbirine bağlı cirolarla ispat eden, şeklen hak sahibi konumundaki kişidir [12, 13]. Kanun, yediemin veya muhatap konumundaki elinde bulunduran kişiye, senedi yalnızca meşru ciro zinciriyle hak sahipliğini kanıtlayan kişiye teslim etme emredici yükümlülüğünü yüklemiştir.
2.3. Teslimden Kaçınma Protestosu (Teslimin İmtina ile Reddi)
TTK m. 745/2 hükmünde, senedi elinde tutan kişinin, yetkili hamilin teslim talebini reddetmesi ihtimali düzenlenmiştir. Bu senaryoda hamil, başvuru (müracaat) borçlularına (cirantalara, avalistlere ve düzenleyene) karşı sahip olduğu hakları kaybedebilecektir. Bunu önlemenin yolu, kanunun öngördüğü ikili şartın "teslimden kaçınma protestosu" adı verilen resmi bir noter işlemiyle tespit edilmesidir [1, 9]. Noter aracılığıyla düzenlenecek bu protestoda;
- Kabul için gönderilen nüshanın isteme rağmen teslim edilmediği,
- Diğer (tedavül eden) nüsha üzerinden de kabul veya ödemenin sağlanamadığı,
şeklindeki iki hususun eşzamanlı olarak tespit edilmesi emredilmiştir [1].
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, kambiyo senetleri hukukunun şekli katılığını ve diğer TTK maddeleriyle örülü olan müracaat hakları sistematiğini yansıtmaktadır:
- TTK m. 743 ve m. 744 (Nüshalar Arasındaki İlişki): TTK m. 744 uyarınca nüshalardan biri üzerine yapılan ödeme, bütün nüshalardan doğan hakları düşürür [14]. Ancak kabul kaydını içeren nüsha muhatap tarafından alıkonulur veya geri verilmezse muhatabın bu nüshadan doğan sorumluluğu devam eder [14]. TTK m. 745, işte bu "kabul kaydını içeren nüshanın" meşru hamile ulaşmasını sistemin merkezine oturtur.
- TTK m. 714, m. 715 ve m. 730 (Protesto ve Müracaat Hakkının Düşmesi): TTK m. 730 gereği süresinde gerekli protestoları çekmeyen hamil başvuru hakkını kaybeder [15-17]. TTK m. 745/2 kapsamında düzenlenen teslimden kaçınma hâlinin tespitinin de, TTK m. 715 uyarınca noterlikçe düzenlenecek resmî bir belge niteliğindeki protesto ile yapılması emredici usul kuralıdır [18, 19].
- TTK m. 686 (Şeklen Hak Sahipliği): Teslim yükümlülüğünün muhatabı olan "yetkili hamil", TTK m. 686 çerçevesinde düzgün (muntazam) ciro zinciriyle senedi elinde bulunduran iyiniyetli üçüncü kişidir [13, 20].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında, birden fazla nüsha hâlinde düzenlenen poliçeler ve bu poliçeler üzerindeki işlemler sıkı şekil şartları bağlamında incelenmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11., 12. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre:
- Teselsül Numaralarının Önemi: Nüshalar üzerine, "1. Nüsha, 2. Nüsha" gibi birbiriyle ilişkilendirildiğini gösteren kayıtlar (teselsül numaraları) açıkça yazılmamışsa, her bir senet ayrı ve bağımsız bir poliçe kabul edilir [5, 11]. Bu durum, yetkisiz veya yanlış nüshaya aval/kabul veren muhatap veya bankalar açısından çifte ödeme tehlikesi doğurur [21].
- Protestonun İkame Edilemezliği: TTK m. 714 vd. (ve TTK m. 745) çerçevesinde kanunun aradığı protesto şartının, kural olarak takas odası beyanları istisnası hariç olmak üzere, başka hiçbir ispat aracı ile ikame edilemeyeceği Yargıtay kararlarında vurgulanmaktadır (Örn: Yargıtay 12. HD., E. 2005/8972, K. 2005/12681) [22]. Teslimden kaçınma hâlinde mahkeme tanık dinleyerek veya ihtarname ile müracaat hakkını doğmuş kabul edemez; şekli şart olan noter protestosu aranır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Teslimden Kaçınma Senaryosu):
Düzenleyen (A) A.Ş., Londra'da yerleşik (M) aleyhine üç nüsha poliçe düzenler. Poliçenin birinci nüshasını kabule arz için, o bölgedeki banka (X)'e yediemin sıfatıyla gönderir. Poliçenin ikinci ve üçüncü nüshasını ise alacaklısı olan (L)'ye, "1. nüsha kabul için (X) bankasındadır" derhini düşerek ciro edip teslim eder. (L) bu ikinci nüshayı (C)'ye ciro eder. Vade yaklaşırken (C), Londra'daki (X) bankasına giderek 2. nüshayı gösterir ve "yetkili hamil benim, kabul şerhi vurulan 1. nüshayı bana teslim et" der. (X) bankası, iç işleyişindeki karışıklıklar nedeniyle senedi teslimden kaçınır. (C), elindeki 2. nüshayı muhatap (M)'ye ödeme için ibraz ettiğinde (M), "Kabul şerhim olan 1. nüsha ibraz edilmediğinden ödeme yapmıyorum" diyerek ödemeyi reddeder.
Hukuki analiz: TTK m. 745/2 uyarınca yetkili hamil (C)'nin ciranta (L)'ye ve düzenleyen (A)'ya müracaat hakkını kaybetmemesi için derhal notere başvurarak bir protesto çekmesi şarttır [1]. Bu protestoda hem (X) bankasının birinci nüshayı teslimden imtina ettiği hem de elindeki ikinci nüsha üzerinden (M)'den ödeme alamadığı tespit edilmelidir. Aksi hâlde (C)'nin başvuru hakları tamamen düşer.
Olay 2 (Çifte Ödeme Riski ve Aval Şerhi):
İthalatçı şirket, kendisine gelen "First BoE" ve "Second BoE" (Birinci ve İkinci Nüsha) yazılı iki poliçeyi kabul etmek üzere bankasına götürür. Banka gişe yetkilisi, poliçelerin nüsha teselsülüne dikkat etmeksizin her iki nüshanın da üzerine "aval içindir" yazıp kaşeleyerek imza atar [23].
Hukuki analiz: Poliçe nüshaları üzerine birbirinden bağımsız gibi görünen veya ayrı kişilerin eline geçen aval şerhleri atılması, TTK m. 744 bağlamında bankayı çifte borç altına sokma riski taşır [21]. Yargıtay uygulamasında ve doktrinde altı çizildiği üzere; avalist banka yalnızca tek bir asıl nüsha (genellikle birinci nüsha) üzerine aval şerhi düşmeli ve ödeme sırasında mutlaka aval/kabul imzasını barındıran bu nüshanın bizzat iadesi karşılığında ödeme yapmalıdır [3, 21, 23]. Aksi takdirde iyiniyetli farklı hamiller her iki nüshayı bankaya ibraz ederek bankayı mükerrer ödemeye zorlayabilir.
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: Teslimden kaçınıldığının ve diğer nüshalarla da işlem (kabul/ödeme) yapılamadığının ispat yükü tamamiyle meşru hamile aittir. Bu ispat ancak kanunda nitelikleri belirlenen protesto evrakı ile yapılabilir [1].
- Zamanaşımı / Süreler: Kabul veya ödememe hâlinde çekilecek protestolar için TTK m. 714'te öngörülen (örneğin vadeden sonraki iki işgünü) veya poliçede belirlenmiş kabule arz süreleri dikkate alınmalıdır [24, 25].
- Görevli/yetkili mahkeme: TTK m. 4 uyarınca poliçeden doğan uyuşmazlıklar mutlak ticari dava niteliğindedir [26]. Protestonun usulüne uygun çekilmemesi nedeniyle müracaat hakkının yitirildiği durumlarda menfi tespit veya istirdat davalarında, Asliye Ticaret Mahkemeleri görevlidir.
- Yaygın uygulama hataları: Ticari hayatta özellikle akreditif işlemlerinde bankaların, yabancı poliçelerde yer alan "First" ve "Second" ibarelerini göz ardı etmesi; her iki nüshayı birden kabul edip hamilin farklı kişilere ciro etmesine zemin hazırlaması en yaygın hukuki risklerdendir [21, 27]. Sadece kabul şerhini barındıran asıl nüshanın iadesi aranmalıdır.
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde kıymetli evrak hukuku kürsüleri (Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Fırat Öztan vd.) poliçe nüshaları kurumunun, deniz aşırı ticaretin posta güvercinleri ve gemilerle yapıldığı eski yüzyılların hukuki altyapısını taşıdığını işaret eder [28, 29]. Poliçenin bir nüshasının Londra'ya yelkenliyle giderken yolda batması riskine karşı icat edilen "nüshaların çoğaltılması", günümüzde SWIFT mesajlaşma sistemi, elektronik teyit ve modern dijital bankacılık işlemleri ile fiilen işlevselliğini yitirmeye başlamıştır [29, 30].
Öte yandan TTK m. 745'in öngördüğü ikili protesto sistemi oldukça katı bir şekil şartıdır. Hamilin aynı anda hem senedi elinde bulunduran yediemini tespit edip ona ihtar yöneltmesi, hem de senedin asıl muhatabına giderek "diğer nüsha ile ödeme talep etmesi", akabinde her ikisinden aldığı ret cevabını iki iş günlük kısa süreler dar boğazında tek bir protesto belgesinde birleştirmesi ticari hız ve pratiklikle bağdaşmamaktadır. Kanun koyucunun teslimden kaçınma hâlini tek başına ayrı bir müracaat sebebi sayarak prosedürü hafifletmesi, modern kambiyo hukukunun ruhuna daha uygun olacaktır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 745 hükmü, kambiyo senetleri hukukunda poliçenin "nüshalar (suret değil, asıl nüshalar/duplikasyon)" hâlinde düzenlenmesi kurumunun ayrılmaz bir parçası olarak "kabul şerhi" ve "teslim yükümlülüğünü" düzenlemektedir [1].
Kıymetli evrak hukukunun temel ilkelerinden olan senede bağlılık kuralı gereğince, hakkın senede içkin (mündemiç) olması, senedin devri ve ibrazını zorunlu kılmaktadır [2]. Uluslararası ticari ilişkilerde ve posta sistemlerinin henüz yeterince güvenli olmadığı dönemlerde, poliçenin kaybolma veya gecikme risklerini bertaraf etmek amacıyla poliçelerin birden fazla asıl nüsha (birinci nüsha, ikinci nüsha vb.) hâlinde düzenlenmesi müessesesi ihdas edilmiştir [3, 4]. TTK m. 743 uyarınca poliçe birbirinin aynı olmak üzere birden fazla nüsha olarak düzenlenebilir; ancak bu nüshalara teselsül eden sıra numaralarının senet metnine yazılması zorunludur [5-7].
TTK m. 745 hükmü tam olarak bu noktada, poliçenin birden fazla nüsha olarak düzenlenmesinin temel gayesi olan "bir nüshanın muhataba kabule arz için gönderilirken, diğer nüshanın ciro yoluyla tedavülüne devam etmesi" işlevini güvence altına alır [8]. Maddeye göre, bir nüshayı kabul için muhataba veya üçüncü bir kişiye (yediemine) gönderen kişi, o sırada tedavüle çıkardığı diğer nüshaların üzerine, kabule gönderilen nüshanın kimin elinde bulunduğunu derç etmekle (yazmakla) yükümlüdür [1]. Kanun koyucu, bu düzenleme ile hem senet hamilini korumakta hem de kabul şerhini barındıran nüsha ile tedavül eden nüshanın yollarının nihayetinde yetkili hamilin elinde kesişmesini sağlayacak hukuki altyapıyı ve "teslimden kaçınma hâlinde çekilecek protestoyu" ihdas etmektedir [1, 9].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Poliçe Nüshası (Asıl Nüsha) ve Tedavül İşlevi
Poliçe nüshası, senedin aynı nitelikte birden fazla sayıda düzenlenmiş olmasını ifade eder [5]. Suretten (fotokopi veya kopya) farklı olarak, nüshaların her biri senedin aslıdır ve poliçe üzerinde birinci, ikinci nüsha oldukları açıkça teselsül numaralarıyla gösterilmelidir [5, 10, 11]. TTK m. 745'in varlık sebebi, bir nüsha kabul şerhi almak üzere muhataba gönderildiğinde, hamilin elini bağlamaması ve elinde kalan diğer nüshalar vasıtasıyla ciro zincirini işleterek kredi veya ödeme aracından yararlanmaya devam edebilmesidir [8].
2.2. Nüshayı Elinde Tutanın Teslim Yükümlülüğü ve Yetkili Hamil
TTK m. 745/1 gereği, kabul için gönderilen nüshayı elinde tutan kişi, bu nüshayı diğer nüshanın (ciro zinciri ile senedi devralan) "yetkili hamiline" teslim etmekle yükümlüdür [1]. Yetkili hamil, TTK m. 686'ya göre kendi hakkını müteselsil ve birbirine bağlı cirolarla ispat eden, şeklen hak sahibi konumundaki kişidir [12, 13]. Kanun, yediemin veya muhatap konumundaki elinde bulunduran kişiye, senedi yalnızca meşru ciro zinciriyle hak sahipliğini kanıtlayan kişiye teslim etme emredici yükümlülüğünü yüklemiştir.
2.3. Teslimden Kaçınma Protestosu (Teslimin İmtina ile Reddi)
TTK m. 745/2 hükmünde, senedi elinde tutan kişinin, yetkili hamilin teslim talebini reddetmesi ihtimali düzenlenmiştir. Bu senaryoda hamil, başvuru (müracaat) borçlularına (cirantalara, avalistlere ve düzenleyene) karşı sahip olduğu hakları kaybedebilecektir. Bunu önlemenin yolu, kanunun öngördüğü ikili şartın "teslimden kaçınma protestosu" adı verilen resmi bir noter işlemiyle tespit edilmesidir [1, 9]. Noter aracılığıyla düzenlenecek bu protestoda;
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, kambiyo senetleri hukukunun şekli katılığını ve diğer TTK maddeleriyle örülü olan müracaat hakları sistematiğini yansıtmaktadır:
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında, birden fazla nüsha hâlinde düzenlenen poliçeler ve bu poliçeler üzerindeki işlemler sıkı şekil şartları bağlamında incelenmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 11., 12. Hukuk Dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre:
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Teslimden Kaçınma Senaryosu): Düzenleyen (A) A.Ş., Londra'da yerleşik (M) aleyhine üç nüsha poliçe düzenler. Poliçenin birinci nüshasını kabule arz için, o bölgedeki banka (X)'e yediemin sıfatıyla gönderir. Poliçenin ikinci ve üçüncü nüshasını ise alacaklısı olan (L)'ye, "1. nüsha kabul için (X) bankasındadır" derhini düşerek ciro edip teslim eder. (L) bu ikinci nüshayı (C)'ye ciro eder. Vade yaklaşırken (C), Londra'daki (X) bankasına giderek 2. nüshayı gösterir ve "yetkili hamil benim, kabul şerhi vurulan 1. nüshayı bana teslim et" der. (X) bankası, iç işleyişindeki karışıklıklar nedeniyle senedi teslimden kaçınır. (C), elindeki 2. nüshayı muhatap (M)'ye ödeme için ibraz ettiğinde (M), "Kabul şerhim olan 1. nüsha ibraz edilmediğinden ödeme yapmıyorum" diyerek ödemeyi reddeder. Hukuki analiz: TTK m. 745/2 uyarınca yetkili hamil (C)'nin ciranta (L)'ye ve düzenleyen (A)'ya müracaat hakkını kaybetmemesi için derhal notere başvurarak bir protesto çekmesi şarttır [1]. Bu protestoda hem (X) bankasının birinci nüshayı teslimden imtina ettiği hem de elindeki ikinci nüsha üzerinden (M)'den ödeme alamadığı tespit edilmelidir. Aksi hâlde (C)'nin başvuru hakları tamamen düşer.
Olay 2 (Çifte Ödeme Riski ve Aval Şerhi): İthalatçı şirket, kendisine gelen "First BoE" ve "Second BoE" (Birinci ve İkinci Nüsha) yazılı iki poliçeyi kabul etmek üzere bankasına götürür. Banka gişe yetkilisi, poliçelerin nüsha teselsülüne dikkat etmeksizin her iki nüshanın da üzerine "aval içindir" yazıp kaşeleyerek imza atar [23]. Hukuki analiz: Poliçe nüshaları üzerine birbirinden bağımsız gibi görünen veya ayrı kişilerin eline geçen aval şerhleri atılması, TTK m. 744 bağlamında bankayı çifte borç altına sokma riski taşır [21]. Yargıtay uygulamasında ve doktrinde altı çizildiği üzere; avalist banka yalnızca tek bir asıl nüsha (genellikle birinci nüsha) üzerine aval şerhi düşmeli ve ödeme sırasında mutlaka aval/kabul imzasını barındıran bu nüshanın bizzat iadesi karşılığında ödeme yapmalıdır [3, 21, 23]. Aksi takdirde iyiniyetli farklı hamiller her iki nüshayı bankaya ibraz ederek bankayı mükerrer ödemeye zorlayabilir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde kıymetli evrak hukuku kürsüleri (Reha Poroy, Ünal Tekinalp, Fırat Öztan vd.) poliçe nüshaları kurumunun, deniz aşırı ticaretin posta güvercinleri ve gemilerle yapıldığı eski yüzyılların hukuki altyapısını taşıdığını işaret eder [28, 29]. Poliçenin bir nüshasının Londra'ya yelkenliyle giderken yolda batması riskine karşı icat edilen "nüshaların çoğaltılması", günümüzde SWIFT mesajlaşma sistemi, elektronik teyit ve modern dijital bankacılık işlemleri ile fiilen işlevselliğini yitirmeye başlamıştır [29, 30].
Öte yandan TTK m. 745'in öngördüğü ikili protesto sistemi oldukça katı bir şekil şartıdır. Hamilin aynı anda hem senedi elinde bulunduran yediemini tespit edip ona ihtar yöneltmesi, hem de senedin asıl muhatabına giderek "diğer nüsha ile ödeme talep etmesi", akabinde her ikisinden aldığı ret cevabını iki iş günlük kısa süreler dar boğazında tek bir protesto belgesinde birleştirmesi ticari hız ve pratiklikle bağdaşmamaktadır. Kanun koyucunun teslimden kaçınma hâlini tek başına ayrı bir müracaat sebebi sayarak prosedürü hafifletmesi, modern kambiyo hukukunun ruhuna daha uygun olacaktır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.