1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 716. maddesi, kambiyo senetleri hukukunun en temel ve şeklî kurumlarından biri olan protestonun zorunlu unsurlarını (içeriğini) düzenlemektedir. Kambiyo senetlerinde müracaat hakkının kullanılabilmesi için asıl borçlunun (muhatabın veya düzenleyenin) ödememe veya kabul etmeme iradesinin resmî bir belge ile tespit edilmesi şarttır [1]. TTK m. 714 ile öngörülen protesto çekme külfetinin usule ve kanuna uygun bir biçimde yerine getirilmiş sayılabilmesi, TTK m. 716'da öngörülen içerik şartlarının eksiksiz olarak belgede yer almasına bağlıdır [2].
Protesto müessesesi, poliçe ve bono ile (ve TTK m. 818 yollamasıyla çekte, her ne kadar muhatap bankanın veya takas odasının ibraz ve ödememe şerhi protesto yerine geçse de) tedavül zincirindeki müracaat borçlularına (cirantalar ve avalistler) gidilebilmesinin maddi ve şeklî temelini oluşturur [3]. TTK m. 716, bir protesto belgesinin salt bir ihtarname olmadığını, aksine kanun koyucu tarafından sıkı şekil kurallarına bağlanmış, ispat gücü yüksek ve resmî niteliği haiz bir kıymetli evrak işlemi olduğunu teyit etmektedir [4, 5].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Tarafların Kimlik ve Unvan Bilgilerinin Gösterilmesi (m. 716/1-a)
Protesto belgesinde protestoyu çeken (hamil) ve kendisine protesto çekilen (muhatap/düzenleyen) kişilerin adlarının veya ticaret unvanlarının açıkça yazılması zorunludur [2, 6]. Bu unsur, protestonun kime karşı çekildiğinin ve kimin talebiyle gerçekleştirildiğinin tespiti açısından elzemdir. Belgede yer alacak hatalı bir unvan veya isim, müracaat haklarının yöneltileceği şahsın ferdîleştirilmesini imkânsız kılabilir veya "haksız protesto" (gerçekte borçlu olmayan bir şahsa karşı çekilen protesto) iddialarına zemin hazırlayabilir [7, 8].
2.2. İfa Daveti ve Sonuçsuz Kalması (m. 716/1-b)
Protestonun temel varlık sebebi, kambiyo taahhüdünün ifa edilmediğinin resmen belgelenmesidir. Bu kapsamda, TTK m. 716/1-b uyarınca, borçlunun poliçeden doğan taahhüdünü yerine getirmeye davet edildiği hâlde ifadan kaçındığı (ödememe veya kabul etmeme), kendisinin bulunamadığı veya ticaret yerinin ya da konutunun belirlenememiş olduğuna dair bir meşruhatın (şerhin) belgede yer alması emredici bir kuraldır [2, 6]. Bu kayıt, senedin ibraz edildiğini ve ifa talebinin neticesiz kaldığını kanıtlayan hukuki dayanaktır [9].
2.3. Davet ve Teşebbüsün Yeri ve Zamanı (m. 716/1-c)
Kambiyo senetlerinde ibrazın ve protestonun süresinde yapılıp yapılmadığı, müracaat haklarının düşmemesi bakımından hayati öneme sahiptir. Bu nedenle m. 716/1-c bendi, söz konusu davetin yapıldığı veya davet teşebbüsünün sonuçsuz kaldığı yer ve güne ait bir şerhin protesto belgesinde bulunmasını zorunlu kılmıştır [2, 10]. Noter, bu şerh ile ibrazın yasal süreler içinde (örneğin vadeyi izleyen iki iş günü içinde) gerçekleştiğini resmen tespit etmiş olur [10, 11].
2.4. Noterin İmzası (m. 716/1-d)
TTK m. 715 gereği protestonun noterlikçe düzenlenmesi şarttır [12]. TTK m. 716/1-d ise protesto belgesinin mutlaka protestoyu düzenleyen noterin imzasını içermesi gerektiğini hükme bağlar [2, 6]. Noterlik Kanunu m. 84 gereğince noterin işlemlerde mühür kullanması kural olsa da, kambiyo hukuku bakımından belgenin geçerliliği için noterin el yazısı ile atılmış imzası yeterli ve zorunludur; protestoyu talep eden hamilin ayrıca belgeyi imzalamasına gerek yoktur [6].
2.5. Kısmi Ödemenin Belirtilmesi (m. 716/2)
TTK m. 709/2 gereğince hamil kısmi ödemeyi reddedemez [13]. Şayet muhatap, senet bedelinin sadece bir kısmını ödemeyi teklif ederse, hamil bu bedeli almalı ve arta kalan (ödenmeyen) kısım için protesto düzenletmelidir. TTK m. 716/2, yapılan bu kısmi ödemenin mutlaka protesto belgesinde gösterilmesini emreder [14, 15]. Bu sayede, müracaat borçlularının sorumluluk tutarı, ödenmeyen bakiye üzerinden kesinleşmiş olur [16].
2.6. İkinci İbraz Talebinin Yazılması (m. 716/3)
Poliçenin kabulü için ibrazında muhatap, düşünmek veya durumu incelemek amacıyla poliçenin ertesi gün tekrar ibrazını talep edebilir. Eğer muhatap bu hakkını kullanmışsa ve buna rağmen poliçe kabul edilmemişse, bu durumun da TTK m. 716/3 uyarınca protesto evrakına yazılması zorunludur [15, 17].
3. Sistematik İlişkiler
- TTK m. 714 ve m. 715 (Protesto Çekme Külfeti ve Merci): Protestonun maddi şartlarını ve süresini m. 714 belirlerken, merciin noterler olduğunu m. 715 ifade eder [12]. m. 716 ise bu kurumun anatomisini (içeriğini) teşkil eder [17].
- TTK m. 721 (Sakat Protesto): Kanun koyucu, TTK m. 721'de, noter tarafından imza edilen protestonun kanuna uygun düzenlenmemiş olması veya içerdiği kayıtların yanlış olması durumunda dahi geçerli sayılacağını belirtmiştir [18]. Doktrinde, m. 716'daki unsurların eksikliğinin "sakat protesto" kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği yoğun olarak tartışılmaktadır [19, 20].
- TTK m. 778 ve m. 818 (Bono ve Çeke Atıf): TTK m. 716 hükümleri, TTK m. 778 atfıyla bonolarda; niteliğine uygun düştüğü ölçüde m. 818 atfıyla çeklerde de kıyasen uygulanır [21, 22].
- Noterlik Kanunu m. 105: Bu madde, kabul etmeme ve ödememe protestolarının Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre yapılacağını emrederek, TTK m. 716'yı noterler için bağlayıcı bir şekil kuralı haline getirir [23].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında, protesto belgesinin TTK m. 716'da sayılan unsurları taşımasının, müracaat hakkının tesisi için elzem olduğu vurgulanmaktadır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, kural olarak protesto dışında müracaat hakkının kullanılmasına ilişkin maddi şartları tespit ve tevsik edecek başka bir vesika kabul edilemez [24].
Ancak Yargıtay, TTK m. 721 hükmünü de dikkate alarak, noterin düzenlediği protestolarda şeklî hatalar bulunsa dahi, eğer belge noterin imzasını taşıyorsa ve kambiyo senedinin ödenmediği gerçeğini tevsik ediyorsa, sırf m. 716'daki tali eksiklikler nedeniyle protestonun geçersiz sayılarak hamilin müracaat hakkının düşürülmesini aşırı şekilcilik olarak değerlendirmekte ve sakat protestoyu geçerli saymaktadır [18, 25]. Buna karşılık, gerçekte borçlu olmayan kişilerin zararına yol açan eksik incelemeli protestolar, "haksız protesto" teşkil edip tazminat yaptırımına (TMK m. 2, TBK m. 49) konu edilmektedir [7, 26].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo):
Lehtar (A) Bankası, keşideci (B) tarafından düzenlenen ve vadesinde ödenmeyen bir bonoyu protesto ettirmek üzere notere başvurmuştur. Noter, protesto belgesine borçlunun ifaya davet edildiği yer ve saati yazmayı unutmuş, ancak belgeyi imzalayarak onaylamıştır. (B) bu eksikliği öne sürerek cirantalara yönelik müracaat hakkının doğmadığını ve takibin iptalini talep etmiştir.
Hukuki Analiz: TTK m. 716/1-c gereği ifa davetinin yeri ve zamanının yazılması zorunlu olmakla birlikte, noter tarafından imzalanmış olan bu belge TTK m. 721 uyarınca "sakat protesto" kabul edilir ve geçerliliğini korur [18, 20]. Hamilin müracaat hakkı düşmez, ancak noterin disiplin veya haksız fiil sorumluluğuna gidilmesi mümkündür [25, 27].
Olay 2 (Kurmaca Senaryo):
(C), poliçenin vadesinde muhatap (D)'ye başvurmuş, (D) poliçe bedelinin (100.000 TL) sadece 40.000 TL'sini ödeyeceğini beyan etmiştir. (C) kısmı ödemeyi reddetmiş ve poliçenin tamamı üzerinden (100.000 TL) protesto düzenletmek istemiş, noter de bu şekilde işlemi tesis etmiştir.
Hukuki Analiz: TTK m. 709/2 gereği hamil kısmi ödemeyi reddedemez [13]. Kısmi ödeme yapıldığında TTK m. 716/2 gereğince protesto evrakında sadece ödenmeyen kısım (60.000 TL) için işlem yapılması ve ödenen miktarın belgede açıkça gösterilmesi gerekirdi [14, 16]. Kısmi ödemeyi reddeden hamil, reddettiği kısım oranında müracaat hakkını kaybeder [16].
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat Yükü: Protesto belgesi resmî bir belge niteliğinde olduğundan (HMK m. 204), içerdiği hususların (özellikle m. 716 kapsamında ifaya davet ve ödememe olgularının) aksi ancak sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil teşkil eder [4].
- Zamanaşımı / Süreler: Süresinde (vadeyi izleyen 2 iş günü içinde) çekilen ve TTK m. 716'ya uygun olarak düzenlenen ödememe protestosunun tarihi, hamilin cirantalara ve düzenleyene karşı açacağı davalardaki 1 yıllık zamanaşımı süresinin başlangıcını oluşturur (TTK m. 749/2) [28].
- Görevli/yetkili mahkeme: Protesto belgesindeki bir eksiklik veya yanlışlık sebebiyle açılacak tazminat davaları (haksız protesto) ticaret mahkemelerinde görülür [26, 29]. İcra takibine yöneltilecek şikayetler ise İcra Mahkemelerinin görev alanındadır.
- Yaygın uygulama hataları: Türkiye'de noterlerin, TTK m. 716/1-b gereği senedi bizzat "borçlunun ticaret yerine veya konutuna" fiziken götürerek ibraz etmek yerine, hamilin beyanına dayanarak ve taahhütlü posta yoluyla protesto göndermeleri, kanunun lafzı ile Türk tatbikatı arasındaki en büyük çelişkidir [10, 30]. Öğretide bu durum "laubali bir uygulama" olarak sertçe eleştirilmektedir [25, 31].
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde (Öztan, Poroy/Tekinalp, Kendigelen) TTK m. 716 hükmünün kanuni ideali yansıttığı ancak Türk hukuk uygulamasının bu maddeden tamamen koptuğu ifade edilmektedir [25]. TTK m. 716, kambiyo senedinin borçluya bizzat ibrazını, borçlunun senet bedelini ödemeye fiziksel olarak davet edilmesini ve ödememenin noter tarafından bizzat müşahede edilmesini emretmektedir [10, 32].
Oysa uygulamada noterler, alacaklının (genellikle bankaların) sunduğu liste üzerinden, borçlunun adresine fiilen gitmeksizin matbu protesto belgelerini düzenlemekte ve bu belgeleri borçluya posta vasıtasıyla tebliğ etmektedirler [10, 33]. Doktrin, noterlerin maddi gerçeği araştırmadan (senedi ibraz etmeden) salt beyan üzerinden protesto düzenlemelerinin TTK m. 716'nın ruhuna aykırı düştüğünü; ancak TTK m. 721 (sakat protesto) hükmünün bu usulsüzlükleri "meşrulaştıran" tehlikeli bir şemsiye vazifesi gördüğünü vurgulamaktadır [20, 32, 34]. Kanunun katı şekil şartları (m. 716) ile bunları tolere eden hoşgörülü düzenlemelerin (m. 721) bir arada bulunması, hukuki güvenlik ve itibar sarsıcı (haksız protesto) vakaların artmasına sebep olmaktadır [7, 19]. Reform niteliğinde bir adım atılarak noterlerin fiili ibraz denetimi yapmasını sağlayacak veya bankalar arası elektronik takas (Karekodlu Çek, TBB Risk Merkezi uygulamaları vb.) sistemlerini tüm kambiyo senetleri protesto rejimine daha yeknesak biçimde entegre edecek kanuni tadilatların yapılması zaruridir [35, 36].
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) 716. maddesi, kambiyo senetleri hukukunun en temel ve şeklî kurumlarından biri olan protestonun zorunlu unsurlarını (içeriğini) düzenlemektedir. Kambiyo senetlerinde müracaat hakkının kullanılabilmesi için asıl borçlunun (muhatabın veya düzenleyenin) ödememe veya kabul etmeme iradesinin resmî bir belge ile tespit edilmesi şarttır [1]. TTK m. 714 ile öngörülen protesto çekme külfetinin usule ve kanuna uygun bir biçimde yerine getirilmiş sayılabilmesi, TTK m. 716'da öngörülen içerik şartlarının eksiksiz olarak belgede yer almasına bağlıdır [2].
Protesto müessesesi, poliçe ve bono ile (ve TTK m. 818 yollamasıyla çekte, her ne kadar muhatap bankanın veya takas odasının ibraz ve ödememe şerhi protesto yerine geçse de) tedavül zincirindeki müracaat borçlularına (cirantalar ve avalistler) gidilebilmesinin maddi ve şeklî temelini oluşturur [3]. TTK m. 716, bir protesto belgesinin salt bir ihtarname olmadığını, aksine kanun koyucu tarafından sıkı şekil kurallarına bağlanmış, ispat gücü yüksek ve resmî niteliği haiz bir kıymetli evrak işlemi olduğunu teyit etmektedir [4, 5].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Tarafların Kimlik ve Unvan Bilgilerinin Gösterilmesi (m. 716/1-a)
Protesto belgesinde protestoyu çeken (hamil) ve kendisine protesto çekilen (muhatap/düzenleyen) kişilerin adlarının veya ticaret unvanlarının açıkça yazılması zorunludur [2, 6]. Bu unsur, protestonun kime karşı çekildiğinin ve kimin talebiyle gerçekleştirildiğinin tespiti açısından elzemdir. Belgede yer alacak hatalı bir unvan veya isim, müracaat haklarının yöneltileceği şahsın ferdîleştirilmesini imkânsız kılabilir veya "haksız protesto" (gerçekte borçlu olmayan bir şahsa karşı çekilen protesto) iddialarına zemin hazırlayabilir [7, 8].
2.2. İfa Daveti ve Sonuçsuz Kalması (m. 716/1-b)
Protestonun temel varlık sebebi, kambiyo taahhüdünün ifa edilmediğinin resmen belgelenmesidir. Bu kapsamda, TTK m. 716/1-b uyarınca, borçlunun poliçeden doğan taahhüdünü yerine getirmeye davet edildiği hâlde ifadan kaçındığı (ödememe veya kabul etmeme), kendisinin bulunamadığı veya ticaret yerinin ya da konutunun belirlenememiş olduğuna dair bir meşruhatın (şerhin) belgede yer alması emredici bir kuraldır [2, 6]. Bu kayıt, senedin ibraz edildiğini ve ifa talebinin neticesiz kaldığını kanıtlayan hukuki dayanaktır [9].
2.3. Davet ve Teşebbüsün Yeri ve Zamanı (m. 716/1-c)
Kambiyo senetlerinde ibrazın ve protestonun süresinde yapılıp yapılmadığı, müracaat haklarının düşmemesi bakımından hayati öneme sahiptir. Bu nedenle m. 716/1-c bendi, söz konusu davetin yapıldığı veya davet teşebbüsünün sonuçsuz kaldığı yer ve güne ait bir şerhin protesto belgesinde bulunmasını zorunlu kılmıştır [2, 10]. Noter, bu şerh ile ibrazın yasal süreler içinde (örneğin vadeyi izleyen iki iş günü içinde) gerçekleştiğini resmen tespit etmiş olur [10, 11].
2.4. Noterin İmzası (m. 716/1-d)
TTK m. 715 gereği protestonun noterlikçe düzenlenmesi şarttır [12]. TTK m. 716/1-d ise protesto belgesinin mutlaka protestoyu düzenleyen noterin imzasını içermesi gerektiğini hükme bağlar [2, 6]. Noterlik Kanunu m. 84 gereğince noterin işlemlerde mühür kullanması kural olsa da, kambiyo hukuku bakımından belgenin geçerliliği için noterin el yazısı ile atılmış imzası yeterli ve zorunludur; protestoyu talep eden hamilin ayrıca belgeyi imzalamasına gerek yoktur [6].
2.5. Kısmi Ödemenin Belirtilmesi (m. 716/2)
TTK m. 709/2 gereğince hamil kısmi ödemeyi reddedemez [13]. Şayet muhatap, senet bedelinin sadece bir kısmını ödemeyi teklif ederse, hamil bu bedeli almalı ve arta kalan (ödenmeyen) kısım için protesto düzenletmelidir. TTK m. 716/2, yapılan bu kısmi ödemenin mutlaka protesto belgesinde gösterilmesini emreder [14, 15]. Bu sayede, müracaat borçlularının sorumluluk tutarı, ödenmeyen bakiye üzerinden kesinleşmiş olur [16].
2.6. İkinci İbraz Talebinin Yazılması (m. 716/3)
Poliçenin kabulü için ibrazında muhatap, düşünmek veya durumu incelemek amacıyla poliçenin ertesi gün tekrar ibrazını talep edebilir. Eğer muhatap bu hakkını kullanmışsa ve buna rağmen poliçe kabul edilmemişse, bu durumun da TTK m. 716/3 uyarınca protesto evrakına yazılması zorunludur [15, 17].
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay kararlarında, protesto belgesinin TTK m. 716'da sayılan unsurları taşımasının, müracaat hakkının tesisi için elzem olduğu vurgulanmaktadır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, kural olarak protesto dışında müracaat hakkının kullanılmasına ilişkin maddi şartları tespit ve tevsik edecek başka bir vesika kabul edilemez [24].
Ancak Yargıtay, TTK m. 721 hükmünü de dikkate alarak, noterin düzenlediği protestolarda şeklî hatalar bulunsa dahi, eğer belge noterin imzasını taşıyorsa ve kambiyo senedinin ödenmediği gerçeğini tevsik ediyorsa, sırf m. 716'daki tali eksiklikler nedeniyle protestonun geçersiz sayılarak hamilin müracaat hakkının düşürülmesini aşırı şekilcilik olarak değerlendirmekte ve sakat protestoyu geçerli saymaktadır [18, 25]. Buna karşılık, gerçekte borçlu olmayan kişilerin zararına yol açan eksik incelemeli protestolar, "haksız protesto" teşkil edip tazminat yaptırımına (TMK m. 2, TBK m. 49) konu edilmektedir [7, 26].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Lehtar (A) Bankası, keşideci (B) tarafından düzenlenen ve vadesinde ödenmeyen bir bonoyu protesto ettirmek üzere notere başvurmuştur. Noter, protesto belgesine borçlunun ifaya davet edildiği yer ve saati yazmayı unutmuş, ancak belgeyi imzalayarak onaylamıştır. (B) bu eksikliği öne sürerek cirantalara yönelik müracaat hakkının doğmadığını ve takibin iptalini talep etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 716/1-c gereği ifa davetinin yeri ve zamanının yazılması zorunlu olmakla birlikte, noter tarafından imzalanmış olan bu belge TTK m. 721 uyarınca "sakat protesto" kabul edilir ve geçerliliğini korur [18, 20]. Hamilin müracaat hakkı düşmez, ancak noterin disiplin veya haksız fiil sorumluluğuna gidilmesi mümkündür [25, 27].
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (C), poliçenin vadesinde muhatap (D)'ye başvurmuş, (D) poliçe bedelinin (100.000 TL) sadece 40.000 TL'sini ödeyeceğini beyan etmiştir. (C) kısmı ödemeyi reddetmiş ve poliçenin tamamı üzerinden (100.000 TL) protesto düzenletmek istemiş, noter de bu şekilde işlemi tesis etmiştir. Hukuki Analiz: TTK m. 709/2 gereği hamil kısmi ödemeyi reddedemez [13]. Kısmi ödeme yapıldığında TTK m. 716/2 gereğince protesto evrakında sadece ödenmeyen kısım (60.000 TL) için işlem yapılması ve ödenen miktarın belgede açıkça gösterilmesi gerekirdi [14, 16]. Kısmi ödemeyi reddeden hamil, reddettiği kısım oranında müracaat hakkını kaybeder [16].
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde (Öztan, Poroy/Tekinalp, Kendigelen) TTK m. 716 hükmünün kanuni ideali yansıttığı ancak Türk hukuk uygulamasının bu maddeden tamamen koptuğu ifade edilmektedir [25]. TTK m. 716, kambiyo senedinin borçluya bizzat ibrazını, borçlunun senet bedelini ödemeye fiziksel olarak davet edilmesini ve ödememenin noter tarafından bizzat müşahede edilmesini emretmektedir [10, 32].
Oysa uygulamada noterler, alacaklının (genellikle bankaların) sunduğu liste üzerinden, borçlunun adresine fiilen gitmeksizin matbu protesto belgelerini düzenlemekte ve bu belgeleri borçluya posta vasıtasıyla tebliğ etmektedirler [10, 33]. Doktrin, noterlerin maddi gerçeği araştırmadan (senedi ibraz etmeden) salt beyan üzerinden protesto düzenlemelerinin TTK m. 716'nın ruhuna aykırı düştüğünü; ancak TTK m. 721 (sakat protesto) hükmünün bu usulsüzlükleri "meşrulaştıran" tehlikeli bir şemsiye vazifesi gördüğünü vurgulamaktadır [20, 32, 34]. Kanunun katı şekil şartları (m. 716) ile bunları tolere eden hoşgörülü düzenlemelerin (m. 721) bir arada bulunması, hukuki güvenlik ve itibar sarsıcı (haksız protesto) vakaların artmasına sebep olmaktadır [7, 19]. Reform niteliğinde bir adım atılarak noterlerin fiili ibraz denetimi yapmasını sağlayacak veya bankalar arası elektronik takas (Karekodlu Çek, TBB Risk Merkezi uygulamaları vb.) sistemlerini tüm kambiyo senetleri protesto rejimine daha yeknesak biçimde entegre edecek kanuni tadilatların yapılması zaruridir [35, 36].
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.