1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 499. maddesi, anonim ortaklıklarda "Pay Defteri" müessesesini, bu deftere yapılacak kayıtların usulünü, kapsamını ve şirkete karşı ileri sürülebilecek hakların maddi hukuk ve şeklî hukuk bakımından sonuçlarını düzenlemektedir [1]. TTK’nın "Pay ve Sermaye Koyma Borcu" başlıklı altıncı bölümü altında yer alan bu madde, senede bağlanmamış paylar (çıplak paylar), nama yazılı pay senetleri ve bu paylar üzerinde kurulan intifa haklarının ortaklık nezdindeki hukuki durumunu aydınlatmayı amaçlamaktadır [1].
Kıymetli evrak ve şirketler hukuku doktrini açısından maddenin en temel işlevi, "şirkete karşı pay sahibi sıfatının" tespit edilmesidir. Mülkiyetin geçişi anı ile şirkete karşı hakların kullanılmaya başlanacağı an arasındaki ayrım, işbu maddenin 4. fıkrasıyla kesin bir çizgiye kavuşturulmuştur [2, 3]. Pay senetlerinin serbestçe devredilebilirliği kuralı (TTK m. 490) ile şirketin kendi iç işleyişindeki belirlilik (hukuki güvenlik) ihtiyacı arasındaki denge, pay defterine kayıt mekanizması ile sağlanmaktadır [4]. Madde, hamiline yazılı pay senetlerini kural olarak kapsam dışı bırakmış; ancak Sermaye Piyasası Kanunu (SerPK) ve Merkezî Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdindeki kaydî sistemin kendine has yapısını saklı tutmuştur [3].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Pay Defterine Kaydedilecek Kişiler ve Haklar
TTK m. 499/1 uyarınca, şirket; senede bağlanmamış pay (çıplak pay) sahiplerini, nama yazılı pay senedi sahiplerini ve bu paylar üzerinde intifa hakkı bulunan kişileri pay defterine kaydetmekle yükümlüdür [1]. Kayıt işlemi; ad, soyad, unvan ve adres bilgilerini içermelidir [1]. Hamiline yazılı pay senetleri, kural olarak zilyetliğin devri ile el değiştirdiğinden ve (MKK'ya bildirim yükümlülüğü saklı kalmak kaydıyla) mülkiyeti anonim şirket tarafından tutulan defterde izlenmediğinden, bu fıkra kapsamı dışındadır [5]. İntifa hakkı sahiplerinin de pay defterine yazılması, intifa hakkından doğan özellikle oy hakkı, kâr payı gibi hakların anonim ortaklığa karşı ileri sürülebilmesinin mutlak bir ön şartı olarak konumlandırılmıştır [1, 6].
2.2. Kaydın Şartı: Usulüne Uygun Devir ve İspat Yükümlülüğü
Maddenin ikinci fıkrası uyarınca, "payın usulüne uygun olarak devredildiği veya üzerinde intifa hakkı kurulduğu ispat edilmediği sürece, devralan ve intifa hakkı sahibi pay defterine yazılamaz" [1]. Senede bağlanmamış (çıplak) payların devri, Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 183 vd. uyarınca "alacağın temliki" hükümlerine tabidir ve yazılı bir devir sözleşmesi ile gerçekleşir [7-9]. Nama yazılı pay senetlerinde ise TTK m. 490/2 gereği "ciro ve zilyetliğin geçirilmesi" gerekmektedir [4, 8]. Pay defterine kayıt işlemini yapacak olan anonim şirket yönetim kurulu, ibraz edilen devir zincirinin (ciroların birbirine bağlılığının) şeklen düzgün olup olmadığını incelemekle yükümlüdür [10]. Şirketin, ciroların maddi gerçekliğini ve sahtelik içerip içermediğini araştırma yükümlülüğü bulunmamakta; düzgün bir ciro zinciri ile senedi elinde bulunduran kişinin kaydını, ağır kusur veya kötüniyeti bulunmadıkça gerçekleştirmesi gerekmektedir [10, 11].
2.3. Kaydın Yapıldığının Pay Senedine İşaret Edilmesi
Maddenin üçüncü fıkrası, "Şirket, kaydın yapıldığını pay senedine işaret eder" şeklindedir [3]. Bu düzenleme, hukuki işlem güvenliğini sağlamak amacıyla getirilmiş bir şekil şartıdır. Pay defterine yazılan nama yazılı pay sahibinin senedi üzerinde şirketin yetkili organları (yönetim kurulu) tarafından gerekli derkenarın düşülmesi, hem ispat kolaylığı sağlar hem de senedin sonraki devirlerinde silsilenin sıhhatini dış dünyaya yansıtır.
2.4. Kaydın Hukuki Niteliği: Kurucu Etki mi Açıklayıcı Etki mi?
TTK m. 499/4 hükmüne göre, "Şirketle ilişkilerde, sadece pay defterinde kayıtlı bulunan kimse pay sahibi ve intifa hakkı sahibi olarak kabul edilir" [3]. Doktrinde Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu gibi yazarlar tarafından da vurgulandığı üzere, nama yazılı pay senetlerinin devrinde pay defterine kayıt işlemi, "mülkiyetin geçişi" bakımından kurucu (inşai) değil; açıklayıcı (bildirici) bir etkiye sahiptir [12, 13]. Zira, ciro ve zilyetliğin devri ile pay senedinin mülkiyeti zaten devralana geçmiştir [8, 13]. Ancak, mülkiyetin kazanılmış olması, şirkete karşı pay sahipliği haklarının (örneğin kâr payı isteme, genel kurula katılma, oy kullanma, özel denetçi isteme) kullanılabilmesi için tek başına yeterli değildir; bu hakların "şirkete karşı" ileri sürülebilmesi bakımından pay defterine kayıt, kurucu nitelik taşır [2, 12].
2.5. Kaydî Sistem ve Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK)
Maddenin 5. fıkrası, "Merkezî Kayıt Kuruluşu tarafından kayden takibi yapılan nama yazılı paylara ilişkin Sermaye Piyasası Kanunu hükümleri ile ilgili diğer düzenlemeler saklıdır" diyerek [3], payları borsada işlem gören veya kote edilen anonim ortaklıklar ile Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemelerine tabi şirketler bakımından ikili bir rejimin varlığını teyit etmektedir. Kaydileştirilmiş paylarda, devir ve hakların kullanımı MKK kayıtları üzerinden izlendiğinden fiziki bir pay defterine kayıt ve ciro işleminin yerini, MKK nezdindeki elektronik kayıtlar almıştır [14, 15].
3. Sistematik İlişkiler
Bu maddenin TTK, TBK ve TMK içerisindeki diğer düzenlemelerle sıkı bir yapısal bağı bulunmaktadır:
- TTK m. 426 (Genel Kurula Katılma Hakkı): TTK m. 426/1 uyarınca nama yazılı pay senedi sahiplerinden doğan pay sahipliği hakları, pay defterinde kayıtlı bulunan pay sahibi tarafından kullanılır [16]. TTK m. 499/4'ün doğal bir yansıması olarak, genel kurul hazırlıklarında yönetim kurulunun hazırlayacağı hazır bulunanlar listesinde, pay defterindeki kayıtlar temel alınır [17, 18].
- TTK m. 491-495 (Bağlam Hükümleri): Nama yazılı payların devrinin kanun veya esas sözleşme ile sınırlandırıldığı hallerde, şirketin devre onay vermesi ile pay defterine kayıt birbirinden ayrılmaz bir bütündür [19-21]. Borsaya kote edilmemiş nama yazılı paylarda devir için onay verilmediği sürece, mülkiyet ve paya bağlı haklar devredende kalır (TTK m. 494/1); onay verildiğinde şirket m. 499 uyarınca kaydı gerçekleştirir [19, 22].
- TMK m. 795 vd. (İntifa Hakkı): TMK bağlamında kurulan intifa hakkı, anonim ortaklıkta pay senedi üzerinde kurulduğunda, bu ayni hakkın şirkete karşı oy kullanma hakkı gibi yetkiler sağlaması TTK m. 499/4 uyarınca pay defterine işlenmesine bağlıdır [6, 23, 24].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, anonim şirketlerde nama yazılı pay senetlerinin devri zilyetliğin geçirilmesi ve ciro ile tamamlanmakla birlikte, bu devrin şirkete karşı hüküm ifade etmesi TTK m. 499 (eski TTK m. 416) gereğince pay defterine kayıt koşuluna bağlıdır [2, 25].
Yargıtay uygulaması bağlamında şu hususlar sabittir:
- Dava Şartı Olarak Pay Defterine Kayıt: Bir kimsenin anonim şirket genel kurul kararlarının iptali davası açabilmesi, özel denetçi tayini isteyebilmesi veya kâr payı alacağı iddiasıyla dava açabilmesi için pay defterinde "pay sahibi" olarak kayıtlı olması şarttır [26].
- Kayıt Talebinin Reddi ve Tespit Davası: Şirket yönetim kurulu, usulüne uygun ciro zinciri ile kendisine başvuran gerçek hak sahibini haksız yere pay defterine kaydetmekten imtina ederse, devralan kişi şirkete karşı bir "kayıt (tespit) davası" ve mülkiyetinin aidiyetinin tespiti davası açmalıdır [12]. Mahkeme kararıyla bu tespit sağlandığı takdirde şirket kaydı gerçekleştirmek zorundadır.
- Mülkiyet Uyuşmazlıkları: Pay defterindeki kayıt mülkiyeti belirleyen yegane delil değildir [12]. Pay senedinin rızası dışında elinden çıktığını (zayi olduğunu) iddia eden kişi, pay defterinde kayıtlı yeni ciro lehdarına karşı mülkiyetin tespiti ve senedin iadesi davası açabilir [27].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Nama Yazılı Pay Senedinin Kaydedilmemesi ve Kâr Dağıtımı):
A, X A.Ş.’deki 100 adet nama yazılı pay senedini B’ye usulüne uygun ciro ve senedin teslimi ile devretmiştir. B, ciro edilmiş senetleri kasasına kaldırmış ve X A.Ş. yönetim kuruluna başvurarak durumu bildirmemiş, dolayısıyla pay defterine kayıt yapılmamıştır. İki ay sonra gerçekleşen X A.Ş. genel kurulunda kâr dağıtımı kararı alınmış ve kâr payları pay defterinde halen kayıtlı gözüken A’nın hesabına yatırılmıştır. B, kâr payının kendisine ödenmediği gerekçesiyle X A.Ş.'ye dava açmıştır.
Hukuki analiz: TTK m. 499/4 amir hükmü gereğince, şirketle ilişkilerde yalnızca pay defterinde kayıtlı bulunan kişi pay sahibi kabul edilir [2, 3]. B, mülkiyeti iktisap etmiş olsa dahi pay defterine kayıt için şirkete başvurmadığından, şirketin kâr payını pay defterindeki son kayıtlı kişi olan A’ya ödemesi hukuka uygundur. B'nin şirkete karşı bir talep hakkı bulunmamakta olup, haksız zenginleşme bağlamında ancak A’ya rücu edebilir [2].
Olay 2 (İntifa Hakkının Şirkete İleri Sürülememesi):
K, sahip olduğu nama yazılı paylar üzerinde L lehine bir sözleşme ile intifa hakkı kurmuştur. Taraflar, oy kullanma hakkının L'ye ait olacağını kararlaştırmıştır. Ancak bu intifa hakkı kurulumu şirkete tebliğ edilerek pay defterine işlenmemiştir. L, gerçekleştirilecek olağan genel kurul toplantısına katılmak ve oy kullanmak istemiş, yönetim kurulu L'yi "hazır bulunanlar listesine" yazmayı reddetmiştir.
Hukuki analiz: TTK m. 499/2 ve 4 uyarınca intifa hakkı sahiplerinin şirket nezdinde haklarını kullanabilmesi, bu hakkın pay defterine yazılması koşuluna tabidir [1, 6]. L'nin oy hakkını kullanmasına izin verilmemesi TTK m. 426/1 ve m. 499 hükümlerine uygun olup, yönetim kurulunun eylemi yasaldır. L'nin, durumu ispat eden belgelerle ortaklığa önceden başvurmuş ve kaydını sağlamış olması gerekmektedir [6].
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat Yükü: Nama yazılı payların devrinde senede sahip olma ve ciro zincirinin tam olduğunu kanıtlama yükü, pay defterine kaydını talep eden "devralan" kişiye aittir (TTK m. 499/2) [1, 2]. Çıplak paylarda ise temlik sözleşmesinin mevcudiyeti ispatlanmalıdır [9].
- Zamanaşımı / Süreler: Pay defterine kayıt için kanunda öngörülen hak düşürücü bir süre bulunmamaktadır. Ancak, pay sahipliğinden doğan mali (kâr payı) ve idari (genel kurul) hakların zayi olmaması adına devir işleminin ivedilikle yapılması şarttır. Esas sözleşmeyle bağlam getirilmişse, devrin şirkete bildirilmesinden itibaren belirli sürelerde (örneğin TTK m. 498 uyarınca borsaya kote nama yazılı paylarda yirmi gün içinde) red kararı verilmezse devre onay verilmiş sayılır [1].
- Görevli/Yetkili Mahkeme: Şirketin haksız olarak pay defterine kayıt yapmaktan imtina etmesi veya yanlış kayıt yapılması durumunda (TTK m. 500 kapsamında kaydın iptali/tespiti), görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir; yetkili mahkeme ise şirketin merkezinin bulunduğu yer mahkemesidir.
- Yaygın Uygulama Hataları: Yönetim kurullarının, devralan tarafından ibraz edilen nama yazılı pay senetlerinde salt ciro imzasının noter tasdikli olmamasını gerekçe göstererek kayıttan kaçınmaları sıklıkla yapılan bir hatadır. Cironun noter tasdikli olması kanuni bir zorunluluk değildir (TTK m. 490). Diğer yaygın hata, deftere yazım işleminin akabinde TTK m. 499/3 uyarınca şirket yetkililerinin fiziki senet üzerine "kaydın yapıldığına dair şerhi" düşmeyi unutmasıdır [3].
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde TTK m. 499 ve selefi olan ETKK m. 416 hükmü yoğun olarak "maddi hak" ile "şeklî hak" arasındaki yarılma (kopukluk) bağlamında tartışılmıştır. Pay senetlerini usulüne uygun ciro ile devralan kişi, eşya hukuku anlamında malik olmasına rağmen, anonim şirketle olan ilişkilerinde pay defterine kayıtlı olmadığı süre zarfında tüm idari ve mali haklardan yoksun kalmaktadır [2, 12].
Bu durum özellikle şirket yönetim kurulunun, muhalif bir grubu temsil eden veya istenmeyen bir devralanı oyalayarak, yaklaşan genel kurul toplantısında oy kullanmasını engellemesi amacıyla pay defterine kayıt işlemini kasten savsaklaması hallerinde ciddi mağduriyetlere yol açmaktadır. TTK sistematiği, devralanın haklı bir sebep olmadan kaydının yapılmamasını, yönetim kurulunun hukuki ve cezai sorumluluğunu doğuran bir eylem (TTK m. 553) olarak görse de, genel kurul kararının iptali davalarında "kayıtlı olmama" hali katı bir dava şartı olarak işlediğinden adaletsiz sonuçlar ortaya çıkabilmektedir [26]. Nitekim doktrinde, TMK m. 2 (dürüstlük kuralı) uyarınca sırf hakkın engellenmesi amacıyla kaydın yapılmadığı durumlarda devralana, pay defterine kayıtlı olmasa dahi oy hakkı ve dava ehliyeti tanınması gerektiği haklı olarak ileri sürülmektedir [28, 29]. Merkezi Kayıt Kuruluşu bünyesindeki kaydî sistemde bu tür fiziki kısıtlamaların aşıldığı görülmekle birlikte (TTK m. 499/5), kapalı anonim ortaklıklarda nama yazılı pay senetleri açısından söz konusu zafiyet mevcudiyetini sürdürmektedir [14, 15].
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 499. maddesi, anonim ortaklıklarda "Pay Defteri" müessesesini, bu deftere yapılacak kayıtların usulünü, kapsamını ve şirkete karşı ileri sürülebilecek hakların maddi hukuk ve şeklî hukuk bakımından sonuçlarını düzenlemektedir [1]. TTK’nın "Pay ve Sermaye Koyma Borcu" başlıklı altıncı bölümü altında yer alan bu madde, senede bağlanmamış paylar (çıplak paylar), nama yazılı pay senetleri ve bu paylar üzerinde kurulan intifa haklarının ortaklık nezdindeki hukuki durumunu aydınlatmayı amaçlamaktadır [1].
Kıymetli evrak ve şirketler hukuku doktrini açısından maddenin en temel işlevi, "şirkete karşı pay sahibi sıfatının" tespit edilmesidir. Mülkiyetin geçişi anı ile şirkete karşı hakların kullanılmaya başlanacağı an arasındaki ayrım, işbu maddenin 4. fıkrasıyla kesin bir çizgiye kavuşturulmuştur [2, 3]. Pay senetlerinin serbestçe devredilebilirliği kuralı (TTK m. 490) ile şirketin kendi iç işleyişindeki belirlilik (hukuki güvenlik) ihtiyacı arasındaki denge, pay defterine kayıt mekanizması ile sağlanmaktadır [4]. Madde, hamiline yazılı pay senetlerini kural olarak kapsam dışı bırakmış; ancak Sermaye Piyasası Kanunu (SerPK) ve Merkezî Kayıt Kuruluşu (MKK) nezdindeki kaydî sistemin kendine has yapısını saklı tutmuştur [3].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Pay Defterine Kaydedilecek Kişiler ve Haklar
TTK m. 499/1 uyarınca, şirket; senede bağlanmamış pay (çıplak pay) sahiplerini, nama yazılı pay senedi sahiplerini ve bu paylar üzerinde intifa hakkı bulunan kişileri pay defterine kaydetmekle yükümlüdür [1]. Kayıt işlemi; ad, soyad, unvan ve adres bilgilerini içermelidir [1]. Hamiline yazılı pay senetleri, kural olarak zilyetliğin devri ile el değiştirdiğinden ve (MKK'ya bildirim yükümlülüğü saklı kalmak kaydıyla) mülkiyeti anonim şirket tarafından tutulan defterde izlenmediğinden, bu fıkra kapsamı dışındadır [5]. İntifa hakkı sahiplerinin de pay defterine yazılması, intifa hakkından doğan özellikle oy hakkı, kâr payı gibi hakların anonim ortaklığa karşı ileri sürülebilmesinin mutlak bir ön şartı olarak konumlandırılmıştır [1, 6].
2.2. Kaydın Şartı: Usulüne Uygun Devir ve İspat Yükümlülüğü
Maddenin ikinci fıkrası uyarınca, "payın usulüne uygun olarak devredildiği veya üzerinde intifa hakkı kurulduğu ispat edilmediği sürece, devralan ve intifa hakkı sahibi pay defterine yazılamaz" [1]. Senede bağlanmamış (çıplak) payların devri, Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 183 vd. uyarınca "alacağın temliki" hükümlerine tabidir ve yazılı bir devir sözleşmesi ile gerçekleşir [7-9]. Nama yazılı pay senetlerinde ise TTK m. 490/2 gereği "ciro ve zilyetliğin geçirilmesi" gerekmektedir [4, 8]. Pay defterine kayıt işlemini yapacak olan anonim şirket yönetim kurulu, ibraz edilen devir zincirinin (ciroların birbirine bağlılığının) şeklen düzgün olup olmadığını incelemekle yükümlüdür [10]. Şirketin, ciroların maddi gerçekliğini ve sahtelik içerip içermediğini araştırma yükümlülüğü bulunmamakta; düzgün bir ciro zinciri ile senedi elinde bulunduran kişinin kaydını, ağır kusur veya kötüniyeti bulunmadıkça gerçekleştirmesi gerekmektedir [10, 11].
2.3. Kaydın Yapıldığının Pay Senedine İşaret Edilmesi
Maddenin üçüncü fıkrası, "Şirket, kaydın yapıldığını pay senedine işaret eder" şeklindedir [3]. Bu düzenleme, hukuki işlem güvenliğini sağlamak amacıyla getirilmiş bir şekil şartıdır. Pay defterine yazılan nama yazılı pay sahibinin senedi üzerinde şirketin yetkili organları (yönetim kurulu) tarafından gerekli derkenarın düşülmesi, hem ispat kolaylığı sağlar hem de senedin sonraki devirlerinde silsilenin sıhhatini dış dünyaya yansıtır.
2.4. Kaydın Hukuki Niteliği: Kurucu Etki mi Açıklayıcı Etki mi?
TTK m. 499/4 hükmüne göre, "Şirketle ilişkilerde, sadece pay defterinde kayıtlı bulunan kimse pay sahibi ve intifa hakkı sahibi olarak kabul edilir" [3]. Doktrinde Reha Poroy, Ünal Tekinalp ve Ersin Çamoğlu gibi yazarlar tarafından da vurgulandığı üzere, nama yazılı pay senetlerinin devrinde pay defterine kayıt işlemi, "mülkiyetin geçişi" bakımından kurucu (inşai) değil; açıklayıcı (bildirici) bir etkiye sahiptir [12, 13]. Zira, ciro ve zilyetliğin devri ile pay senedinin mülkiyeti zaten devralana geçmiştir [8, 13]. Ancak, mülkiyetin kazanılmış olması, şirkete karşı pay sahipliği haklarının (örneğin kâr payı isteme, genel kurula katılma, oy kullanma, özel denetçi isteme) kullanılabilmesi için tek başına yeterli değildir; bu hakların "şirkete karşı" ileri sürülebilmesi bakımından pay defterine kayıt, kurucu nitelik taşır [2, 12].
2.5. Kaydî Sistem ve Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK)
Maddenin 5. fıkrası, "Merkezî Kayıt Kuruluşu tarafından kayden takibi yapılan nama yazılı paylara ilişkin Sermaye Piyasası Kanunu hükümleri ile ilgili diğer düzenlemeler saklıdır" diyerek [3], payları borsada işlem gören veya kote edilen anonim ortaklıklar ile Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) düzenlemelerine tabi şirketler bakımından ikili bir rejimin varlığını teyit etmektedir. Kaydileştirilmiş paylarda, devir ve hakların kullanımı MKK kayıtları üzerinden izlendiğinden fiziki bir pay defterine kayıt ve ciro işleminin yerini, MKK nezdindeki elektronik kayıtlar almıştır [14, 15].
3. Sistematik İlişkiler
Bu maddenin TTK, TBK ve TMK içerisindeki diğer düzenlemelerle sıkı bir yapısal bağı bulunmaktadır:
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, anonim şirketlerde nama yazılı pay senetlerinin devri zilyetliğin geçirilmesi ve ciro ile tamamlanmakla birlikte, bu devrin şirkete karşı hüküm ifade etmesi TTK m. 499 (eski TTK m. 416) gereğince pay defterine kayıt koşuluna bağlıdır [2, 25].
Yargıtay uygulaması bağlamında şu hususlar sabittir:
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Nama Yazılı Pay Senedinin Kaydedilmemesi ve Kâr Dağıtımı): A, X A.Ş.’deki 100 adet nama yazılı pay senedini B’ye usulüne uygun ciro ve senedin teslimi ile devretmiştir. B, ciro edilmiş senetleri kasasına kaldırmış ve X A.Ş. yönetim kuruluna başvurarak durumu bildirmemiş, dolayısıyla pay defterine kayıt yapılmamıştır. İki ay sonra gerçekleşen X A.Ş. genel kurulunda kâr dağıtımı kararı alınmış ve kâr payları pay defterinde halen kayıtlı gözüken A’nın hesabına yatırılmıştır. B, kâr payının kendisine ödenmediği gerekçesiyle X A.Ş.'ye dava açmıştır. Hukuki analiz: TTK m. 499/4 amir hükmü gereğince, şirketle ilişkilerde yalnızca pay defterinde kayıtlı bulunan kişi pay sahibi kabul edilir [2, 3]. B, mülkiyeti iktisap etmiş olsa dahi pay defterine kayıt için şirkete başvurmadığından, şirketin kâr payını pay defterindeki son kayıtlı kişi olan A’ya ödemesi hukuka uygundur. B'nin şirkete karşı bir talep hakkı bulunmamakta olup, haksız zenginleşme bağlamında ancak A’ya rücu edebilir [2].
Olay 2 (İntifa Hakkının Şirkete İleri Sürülememesi): K, sahip olduğu nama yazılı paylar üzerinde L lehine bir sözleşme ile intifa hakkı kurmuştur. Taraflar, oy kullanma hakkının L'ye ait olacağını kararlaştırmıştır. Ancak bu intifa hakkı kurulumu şirkete tebliğ edilerek pay defterine işlenmemiştir. L, gerçekleştirilecek olağan genel kurul toplantısına katılmak ve oy kullanmak istemiş, yönetim kurulu L'yi "hazır bulunanlar listesine" yazmayı reddetmiştir. Hukuki analiz: TTK m. 499/2 ve 4 uyarınca intifa hakkı sahiplerinin şirket nezdinde haklarını kullanabilmesi, bu hakkın pay defterine yazılması koşuluna tabidir [1, 6]. L'nin oy hakkını kullanmasına izin verilmemesi TTK m. 426/1 ve m. 499 hükümlerine uygun olup, yönetim kurulunun eylemi yasaldır. L'nin, durumu ispat eden belgelerle ortaklığa önceden başvurmuş ve kaydını sağlamış olması gerekmektedir [6].
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde TTK m. 499 ve selefi olan ETKK m. 416 hükmü yoğun olarak "maddi hak" ile "şeklî hak" arasındaki yarılma (kopukluk) bağlamında tartışılmıştır. Pay senetlerini usulüne uygun ciro ile devralan kişi, eşya hukuku anlamında malik olmasına rağmen, anonim şirketle olan ilişkilerinde pay defterine kayıtlı olmadığı süre zarfında tüm idari ve mali haklardan yoksun kalmaktadır [2, 12].
Bu durum özellikle şirket yönetim kurulunun, muhalif bir grubu temsil eden veya istenmeyen bir devralanı oyalayarak, yaklaşan genel kurul toplantısında oy kullanmasını engellemesi amacıyla pay defterine kayıt işlemini kasten savsaklaması hallerinde ciddi mağduriyetlere yol açmaktadır. TTK sistematiği, devralanın haklı bir sebep olmadan kaydının yapılmamasını, yönetim kurulunun hukuki ve cezai sorumluluğunu doğuran bir eylem (TTK m. 553) olarak görse de, genel kurul kararının iptali davalarında "kayıtlı olmama" hali katı bir dava şartı olarak işlediğinden adaletsiz sonuçlar ortaya çıkabilmektedir [26]. Nitekim doktrinde, TMK m. 2 (dürüstlük kuralı) uyarınca sırf hakkın engellenmesi amacıyla kaydın yapılmadığı durumlarda devralana, pay defterine kayıtlı olmasa dahi oy hakkı ve dava ehliyeti tanınması gerektiği haklı olarak ileri sürülmektedir [28, 29]. Merkezi Kayıt Kuruluşu bünyesindeki kaydî sistemde bu tür fiziki kısıtlamaların aşıldığı görülmekle birlikte (TTK m. 499/5), kapalı anonim ortaklıklarda nama yazılı pay senetleri açısından söz konusu zafiyet mevcudiyetini sürdürmektedir [14, 15].
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.