1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 445, anonim ortaklıklarda genel kurul kararlarının iptali kurumunu düzenleyen temel ve yapıtaşı niteliğinde bir hükümdür. Bu madde, şirket içi demokrasinin temel aracı olan çoğunluk ilkesinin sınırlarını çizen ve bu sınırların aşılması durumunda azınlığın veya münferit pay sahiplerinin başvurabileceği en önemli hukuki koruma mekanizmasını tesis etmektedir [1, 2].
Hukukumuzda genel kurul kararlarının hükümsüzlüğüne yol açan sakatlıklar; yokluk, butlan ve iptal edilebilirlik olarak sınıflandırılmaktadır [3, 4]. TTK m. 445, kararın kurucu unsurlarında bir eksiklik (yokluk) bulunmayan ve kararın konusunun emredici hukuk kurallarına, kamu düzenine veya ahlaka aykırılık gibi en ağır sakatlıkları (butlan) içermediği, ancak kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eden nispi sakatlık hallerini düzenlemektedir [5-7]. İptal davası, bozucu yenilik doğuran (inşai) bir davadır; mahkeme kararı ile genel kurul kararı geçmişe etkili (ex tunc) olarak ortadan kalkar [8-10]. İptal edilebilirlik durumunda, karar mahkemece iptal edilinceye kadar geçerli bir kararın tüm hüküm ve sonuçlarını doğurmaya devam eder [6, 11].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Kanuna Aykırılık
Madde metninde geçen "kanuna aykırılık" kavramı, dar anlamda yalnızca Türk Ticaret Kanunu hükümlerini değil, yürürlükteki tüm emredici, yedek veya yorumlayıcı nitelikteki mevzuat hükümlerini ve objektif nitelikteki örf ve adet kuralları ile genel hukuk prensiplerini kapsamaktadır [12, 13]. Kanuna aykırılığın tespiti hususunda doktrinde derin tartışmalar mevcuttur. Zira TTK m. 447 ve TBK m. 27 uyarınca emredici kanun hükümlerine aykırılık "butlan" yaptırımına tabi tutulurken, TTK m. 445 hiçbir ayrım yapmaksızın kanuna aykırılığı iptal sebebi saymıştır [14-16]. İhlal edilen hükmün niteliğine bakılmaksızın (emredici veya yedek), TTK m. 447'de sayılan sınırlı istisnai ağırlıktaki ihlaller dışındaki tüm kanuna aykırılıklar bu madde kapsamında iptal davasına konu edilir [17].
2.2. Esas Sözleşmeye Aykırılık
Anonim şirketin anayasası niteliğinde olan esas sözleşme, şirketin iç işleyişini ve ortaklık yapısını düzenleyen organizasyonel bir sözleşmedir [18, 19]. Esas sözleşme hükümlerine aykırı alınan genel kurul kararları TTK m. 445 kapsamında doğrudan iptal edilebilir [19, 20]. Ancak, esas sözleşmede yer alan bir hükmün kendisi kanunun emredici kurallarına aykırı ise, bu düzenlemeye aykırı hareket edilmesi bir iptal sebebi teşkil etmez, zira batıl bir esas sözleşme hükmüne aykırılıktan söz edilemez [21]. Eğer esas sözleşme, kanunun öngördüğü asgari şartları ağırlaştırarak (örneğin daha ağır toplantı ve karar nisapları öngörerek) bir kural koymuşsa ve genel kurul bu ağırlaştırılmış kurala uymadan karar almışsa, bu karar esas sözleşmeye aykırılık teşkil eder ve iptale tabi olur [22].
2.3. Dürüstlük Kuralına Aykırılık
Kanun koyucu, çoğunluk gücünü elinde bulunduran pay sahiplerinin, bu güçlerini azınlığı veya şirketi zarara uğratacak şekilde kullanmalarını engellemek amacıyla Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 2'de yer alan dürüstlük kuralını TTK m. 445'te açıkça ve "özellikle" ibaresiyle zikretmiştir [21, 23]. Çoğunluk diktatoryasını önlemek için getirilen bu kural uyarınca, genel kurul kararı alınırken pay sahipleri kendi çıkarları ile şirket çıkarlarını adil bir şekilde dengelemek (ölçülülük ilkesi) zorundadır [24]. Eğer bir genel kurul kararı, haklı bir ekonomik sebep bulunmaksızın salt azınlığı yıpratmak, kâr payından mahrum bırakmak veya şirketten uzaklaştırmak maksadıyla alınmışsa dürüstlük kuralına aykırılık nedeniyle iptal edilebilir [23, 25].
2.4. Karar ile Aykırılık Arasında Nedensellik (İlliyet) Bağı
TTK m. 445'te düzenlenen genel iptal sebeplerinde (kanuna, esas sözleşmeye, dürüstlük kuralına aykırılık), aykırılık ile kararın alınması arasında bir nedensellik (illiyet) bağının bulunması kanun tarafından şart koşulmamıştır [26]. Davacının yalnızca aykırılığın varlığını ispat etmesi yeterlidir [26]. Ancak, bu genel kuralın istisnası TTK m. 446/1-b bendinde düzenlenen ve çağrının usulüne göre yapılmaması, gündemin gereği gibi ilan edilmemesi, yetkisiz kişilerin oy kullanması gibi usuli eksikliklere dayalı "etki kuralı"dır [27-29]. Bu usuli eksikliklerde iptal davası açılabilmesi için, söz konusu hukuka aykırılığın genel kurul kararının alınmasında "etkili olduğunun" (illiyet bağının) davacı tarafından ispatlanması zorunludur [28, 30, 31].
3. Sistematik İlişkiler
- TTK m. 446 (İptal Davası Açabilecek Kişiler): TTK m. 445, dava hakkını doğrudan m. 446'da sınırlı (numerus clausus) olarak sayılan kişilere hasretmiştir [1, 32]. Davacı sıfatı, toplantıda hazır bulunup muhalefet şerhi düşen pay sahiplerine, usuli eksiklikleri (etki kuralı kapsamında) iddia eden pay sahiplerine, yönetim kuruluna ve kişisel sorumluluğu doğacak olan yönetim kurulu üyelerine aittir [33-36].
- TTK m. 447 ve TBK m. 27 (Butlan): Genel kurul kararlarının geçersizlik hallerinden butlan, TTK m. 445'teki iptal davasından kesin sınırlarla ayrılır [5, 6]. Pay sahiplerinin vazgeçilmez haklarını ortadan kaldıran veya şirketin temel yapısını bozan kararlar TTK m. 447 uyarınca, içeriği ahlaka veya emredici kamu düzeni normlarına aykırı kararlar ise TBK m. 27 uyarınca butlana tabidir ve süre sınırı olmaksızın tespiti istenebilir [37-39].
- TMK m. 2 (Dürüstlük Kuralı): TTK m. 445'in ruhunu oluşturan "dürüstlük kuralına aykırılık" kriteri, TMK m. 2'nin doğrudan şirketler hukukuna bir yansımasıdır ve hakkın kötüye kullanılması yasağını şirket içi ilişkilere tatbik eder [21, 23].
- TTK m. 340 (Emredici Hükümler İlkesi): Anonim şirketler hukukunda esas sözleşmenin kanundan sapabileceği halleri sınırlayan TTK m. 340 ile bağlantılı olarak, m. 340'a aykırı şekilde sözleşmeye konulan hükümlere dayanılarak alınan genel kurul kararları TTK m. 445 kapsamında kanuna aykırılık teşkil eder [40].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay içtihatlarında TTK m. 445 ve genel kurul kararlarının sakatlığı hususu son derece köklü bir geçmişe sahiptir.
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu (E. 2013/11-1048, K. 2014/430): Bu emsal kararda Yargıtay, iptal edilebilir kararlar ile batıl kararlar arasındaki ayrımı netleştirmiştir. Mahkeme, "hükümsüzlük" (yokluk ve butlan) hallerinin re'sen gözetilmesi gerektiğini, iptali gereken kararların ise baştan itibaren geçersiz olmadıklarını ve üç aylık hak düşürücü süre içerisinde muhalefet şerhi koşulu ile iptal edilebileceklerini belirtmiştir [6, 41-43]. Kararda ayrıca, iptal davası olarak açılan bir davada eğer butlan veya yokluk şartları varsa, hakimin HMK m. 33 gereği hukuki nitelendirmeyi kendisi yaparak butlan/yokluk tespiti kararı verebileceği kabul edilmiştir [41, 44].
- Peşin Muhalefet Sorunu (Yargıtay 11. HD, E. 2014/18887, K. 2015/1312): Yargıtay, iptal davasının ön şartı olan muhalefet şerhinin (TTK m. 446/1-a) karar alındıktan sonra tutanağa geçirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Gündem maddesi oylanmadan önce veya toplantının en başında "tüm kararlara peşin olarak" konulan muhalefet şerhlerini (peşin muhalefet) geçersiz saymakta ve aktif husumet yokluğundan davaları usulden reddetmektedir [45, 46].
- Toplantı Nisapları ve Yokluk Ayrımı: Yargıtay 11. Hukuk Dairesinin yerleşik içtihatlarına göre, kanunda veya esas sözleşmede öngörülen asgari toplantı ve karar nisapları sağlanmadan alınan kararlar iptale değil, "yokluk" yaptırımına tabidir [47-50]. Ancak, usulsüz çağrı ile toplanan bir genel kurulda nisaplar mevcutsa, bu durum TTK m. 445 ve 446/1-b kapsamında iptal edilebilir bir sakatlık olarak değerlendirilmektedir [51].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo):
X Anonim Şirketi'nin 15.04.2023 tarihli olağan genel kurul toplantısında, şirketin o yıl elde ettiği yüksek kâra rağmen, kârın dağıtılmayarak tamamının fevkalade yedek akçeye ayrılması yönünde %60 oy çokluğu ile karar alınmıştır. Bu kararın alınmasında hâkim ortaklar, şirketin nakit akışında veya yatırım planlarında herhangi bir somut ihtiyaç bulunmamasına rağmen, %40 paya sahip azınlık grubu hissedarı (A)'yı ekonomik olarak zor durumda bırakarak paylarını ucuz fiyattan devretmeye zorlamak gayesini gütmüşlerdir. (A), genel kurulda karara olumsuz oy vermiş ve muhalefet şerhini tutanağa yazdırmıştır.
Hukuki analiz: Somut olayda TTK m. 445 uyarınca "dürüstlük kuralına aykırılık" durumu vücut bulmuştur. Çoğunluğun kâr dağıtmama yönündeki iradesi, şirketin nesnel yararları ile bağdaşmayan ve salt azınlığı yıpratmayı hedefleyen hakkın kötüye kullanımı niteliğindedir [23, 24]. Davacı (A), toplantıda hazır bulunup muhalefet şerhi düşmekle TTK m. 446/1-a uyarınca aktif dava ehliyetine haizdir [33]. Karar tarihinden itibaren 3 ay içinde açılacak iptal davasında, kararın dürüstlük kuralına aykırılık nedeniyle mahkemece iptaline karar verilmesi gerekecektir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo):
Y Anonim Şirketi'nin olağanüstü genel kurulunda, gündemde hiç yer almamasına rağmen (ve çağrısız genel kurul da olmamasına rağmen), toplantı esnasında çoğunluk hissedarlarının bir önergesi ile mevcut yönetim kurulu üyelerinin ibrası ve yeni üyelerin seçimi maddesi gündeme eklenmiş ve %70 oyla karar alınmıştır. Toplantıda hazır bulunan pay sahibi (B), bu karara karşı çıkmış ancak usulüne uygun şekilde muhalefet şerhini tutanağa yazdırmamıştır.
Hukuki analiz: Kural olarak TTK m. 413/2 gereğince gündemde bulunmayan konular genel kurulda karara bağlanamaz [52, 53]. Bu durum kanuna (emredici kurala) aykırılık teşkil eder. Ancak, TTK m. 446/1-a gereğince iptal davası açılabilmesinin aktif dava şartı olan "olumsuz oy kullanıp muhalefetini tutanağa geçirtme" koşulu, pay sahibi (B) tarafından yerine getirilmemiştir [33, 54]. Eğer (B), TTK m. 446/1-b kapsamında "gündemin gereği gibi ilan edilmediği" argümanına dayansaydı muhalefet şartı aranmayabilirdi; ancak toplantıya katıldığı ve etki kuralını aşacak pozisyonda olduğu için muhalefet şerhi yokluğu nedeniyle açacağı iptal davası usulden reddedilecektir [55, 56]. Fakat "gündeme bağlılık ilkesi"ne böylesine ağır bir aykırılığın öğretide bazı yazarlarca (Örn: Çamoğlu) butlan (TTK 447/1-a) yaptırımına tabi olması gerektiği savunulmaktadır [57]. Eğer mahkeme butlan tespitine giderse, muhalefet şerhi yokluğu sonuca etki etmez.
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat Yükü: Kural olarak iptal sebeplerinin (kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırılığın) varlığını ispat yükü, davacı pay sahibine (veya yönetim kuruluna) aittir [26, 58]. TTK m. 446/1-b'de sayılan usuli sakatlıklar (örneğin çağrı merasimine uyulmaması) ileri sürülüyorsa, davacı yalnızca bu aykırılığı değil, aynı zamanda bu aykırılığın "kararın alınmasında etkili olduğunu" da ispat etmekle yükümlüdür (Etki kuralı) [28, 30, 31].
- Zamanaşımı / Süreler: İptal davası, genel kurul kararının alındığı tarihten itibaren üç (3) ay içinde açılmalıdır (TTK m. 445) [20, 33, 59]. Bu süre bir zamanaşımı değil, "hak düşürücü süre"dir ve hâkim tarafından davanın her aşamasında re'sen gözetilir [58, 59]. TTK m. 192 kapsamında yapısal değişikliklere (birleşme, bölünme, tür değiştirme) ilişkin açılacak iptal davalarında ise süre, tescil ve ilandan itibaren iki (2) aydır [60, 61].
- Görevli/yetkili mahkeme: Dava, şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde açılır (TTK m. 445) [20, 38, 62]. Bu yetki kuralı, mutlak (kesin) yetki niteliğindedir; aksine esas sözleşme hükmü veya yetki sözleşmesi yapılamaz [62, 63]. İptal davaları basit yargılama usulüne tabidir (TTK m. 1521) [63-65].
- Yaygın uygulama hataları:
- Peşin Muhalefet: Pay sahiplerinin karar alınmadan, toplantı başında gündem maddelerine genel bir muhalefet şerhi yazdırmaları Yargıtay tarafından kabul edilmemektedir; muhalefet karar oylandıktan sonra tutanağa geçirilmelidir [46].
- Butlan ile İptal'in Karıştırılması: Üç aylık süreyi kaçıran davacıların, sırf süre engelini aşmak için aslında sadece iptal edilebilir (nispi sakatlık) nitelikteki kararlara karşı zorlama yorumlarla "butlanın tespiti" (TTK m. 447) davası açmaları uygulamada çok sık rastlanan ve genellikle reddedilen bir hukuki strateji hatasıdır [66].
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde TTK m. 445 hükmü, bilhassa "kanuna aykırılık" kavramının genişliği ve TTK m. 447 (butlan) / TBK m. 27 ile kesişim noktaları bakımından son derece çetin tartışmalara sahne olmaktadır.
Prof. Dr. Erdoğan Moroğlu, emredici kurallara aykırılığın mutlak surette butlan sonucunu doğurması gerektiğini (mutlak emredici hükümler), bunun dışında kalan ve ortakların bireysel haklarını koruyan nispi emredici hükümlere aykırılıkların iptal yaptırımına tabi olması gerektiğini savunmaktadır [67, 68]. Buna karşın, Prof. Dr. Ersin Çamoğlu ve Prof. Dr. Hasan Pulaşlı gibi yazarlar, anonim ortaklıklar hukukunda işlem güvenliği ve ticari hayatın istikrarı ilkelerini ön plana alarak; TTK m. 447'de sayılan katı istisnalar dışında kalan tüm kanun ve emredici hüküm ihlallerinin TTK m. 445 uyarınca "iptal edilebilir" kabul edilmesi gerektiğini, butlanın ikincilliği (tali niteliği) ilkesinin hakim olması gerektiğini savunmaktadırlar [17, 66, 69, 70].
Bununla beraber, TTK m. 446/1-b bendinde yer alan "etki kuralı", azınlığın hak aramasına getirilen ağır bir hukuki eşik olarak doktrinde şiddetle eleştirilmektedir. Salt çağrı merasimine uyulmaması veya toplantıya yetkisiz kişilerin sokulması gibi ağır usul hatalarının, davacıya bir de "bu hata olmasaydı karar farklı çıkardı" ispat külfetini yüklemesi (illiyet bağı araması), azınlık pay sahiplerinin, çoğunluk hissedarlarına karşı korunmasını fiilen anlamsız kılabilmektedir [71, 72]. Kanun koyucunun burada "yargıyı gereksiz davalarla meşgul etmemek" şeklindeki yasa yapma iradesi [72], azınlığın şirket yönetimi karşısındaki denetim ve şeffaflık haklarını zedeler boyuta ulaşmıştır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 445, anonim ortaklıklarda genel kurul kararlarının iptali kurumunu düzenleyen temel ve yapıtaşı niteliğinde bir hükümdür. Bu madde, şirket içi demokrasinin temel aracı olan çoğunluk ilkesinin sınırlarını çizen ve bu sınırların aşılması durumunda azınlığın veya münferit pay sahiplerinin başvurabileceği en önemli hukuki koruma mekanizmasını tesis etmektedir [1, 2].
Hukukumuzda genel kurul kararlarının hükümsüzlüğüne yol açan sakatlıklar; yokluk, butlan ve iptal edilebilirlik olarak sınıflandırılmaktadır [3, 4]. TTK m. 445, kararın kurucu unsurlarında bir eksiklik (yokluk) bulunmayan ve kararın konusunun emredici hukuk kurallarına, kamu düzenine veya ahlaka aykırılık gibi en ağır sakatlıkları (butlan) içermediği, ancak kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırılık teşkil eden nispi sakatlık hallerini düzenlemektedir [5-7]. İptal davası, bozucu yenilik doğuran (inşai) bir davadır; mahkeme kararı ile genel kurul kararı geçmişe etkili (ex tunc) olarak ortadan kalkar [8-10]. İptal edilebilirlik durumunda, karar mahkemece iptal edilinceye kadar geçerli bir kararın tüm hüküm ve sonuçlarını doğurmaya devam eder [6, 11].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Kanuna Aykırılık
Madde metninde geçen "kanuna aykırılık" kavramı, dar anlamda yalnızca Türk Ticaret Kanunu hükümlerini değil, yürürlükteki tüm emredici, yedek veya yorumlayıcı nitelikteki mevzuat hükümlerini ve objektif nitelikteki örf ve adet kuralları ile genel hukuk prensiplerini kapsamaktadır [12, 13]. Kanuna aykırılığın tespiti hususunda doktrinde derin tartışmalar mevcuttur. Zira TTK m. 447 ve TBK m. 27 uyarınca emredici kanun hükümlerine aykırılık "butlan" yaptırımına tabi tutulurken, TTK m. 445 hiçbir ayrım yapmaksızın kanuna aykırılığı iptal sebebi saymıştır [14-16]. İhlal edilen hükmün niteliğine bakılmaksızın (emredici veya yedek), TTK m. 447'de sayılan sınırlı istisnai ağırlıktaki ihlaller dışındaki tüm kanuna aykırılıklar bu madde kapsamında iptal davasına konu edilir [17].
2.2. Esas Sözleşmeye Aykırılık
Anonim şirketin anayasası niteliğinde olan esas sözleşme, şirketin iç işleyişini ve ortaklık yapısını düzenleyen organizasyonel bir sözleşmedir [18, 19]. Esas sözleşme hükümlerine aykırı alınan genel kurul kararları TTK m. 445 kapsamında doğrudan iptal edilebilir [19, 20]. Ancak, esas sözleşmede yer alan bir hükmün kendisi kanunun emredici kurallarına aykırı ise, bu düzenlemeye aykırı hareket edilmesi bir iptal sebebi teşkil etmez, zira batıl bir esas sözleşme hükmüne aykırılıktan söz edilemez [21]. Eğer esas sözleşme, kanunun öngördüğü asgari şartları ağırlaştırarak (örneğin daha ağır toplantı ve karar nisapları öngörerek) bir kural koymuşsa ve genel kurul bu ağırlaştırılmış kurala uymadan karar almışsa, bu karar esas sözleşmeye aykırılık teşkil eder ve iptale tabi olur [22].
2.3. Dürüstlük Kuralına Aykırılık
Kanun koyucu, çoğunluk gücünü elinde bulunduran pay sahiplerinin, bu güçlerini azınlığı veya şirketi zarara uğratacak şekilde kullanmalarını engellemek amacıyla Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 2'de yer alan dürüstlük kuralını TTK m. 445'te açıkça ve "özellikle" ibaresiyle zikretmiştir [21, 23]. Çoğunluk diktatoryasını önlemek için getirilen bu kural uyarınca, genel kurul kararı alınırken pay sahipleri kendi çıkarları ile şirket çıkarlarını adil bir şekilde dengelemek (ölçülülük ilkesi) zorundadır [24]. Eğer bir genel kurul kararı, haklı bir ekonomik sebep bulunmaksızın salt azınlığı yıpratmak, kâr payından mahrum bırakmak veya şirketten uzaklaştırmak maksadıyla alınmışsa dürüstlük kuralına aykırılık nedeniyle iptal edilebilir [23, 25].
2.4. Karar ile Aykırılık Arasında Nedensellik (İlliyet) Bağı
TTK m. 445'te düzenlenen genel iptal sebeplerinde (kanuna, esas sözleşmeye, dürüstlük kuralına aykırılık), aykırılık ile kararın alınması arasında bir nedensellik (illiyet) bağının bulunması kanun tarafından şart koşulmamıştır [26]. Davacının yalnızca aykırılığın varlığını ispat etmesi yeterlidir [26]. Ancak, bu genel kuralın istisnası TTK m. 446/1-b bendinde düzenlenen ve çağrının usulüne göre yapılmaması, gündemin gereği gibi ilan edilmemesi, yetkisiz kişilerin oy kullanması gibi usuli eksikliklere dayalı "etki kuralı"dır [27-29]. Bu usuli eksikliklerde iptal davası açılabilmesi için, söz konusu hukuka aykırılığın genel kurul kararının alınmasında "etkili olduğunun" (illiyet bağının) davacı tarafından ispatlanması zorunludur [28, 30, 31].
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay içtihatlarında TTK m. 445 ve genel kurul kararlarının sakatlığı hususu son derece köklü bir geçmişe sahiptir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): X Anonim Şirketi'nin 15.04.2023 tarihli olağan genel kurul toplantısında, şirketin o yıl elde ettiği yüksek kâra rağmen, kârın dağıtılmayarak tamamının fevkalade yedek akçeye ayrılması yönünde %60 oy çokluğu ile karar alınmıştır. Bu kararın alınmasında hâkim ortaklar, şirketin nakit akışında veya yatırım planlarında herhangi bir somut ihtiyaç bulunmamasına rağmen, %40 paya sahip azınlık grubu hissedarı (A)'yı ekonomik olarak zor durumda bırakarak paylarını ucuz fiyattan devretmeye zorlamak gayesini gütmüşlerdir. (A), genel kurulda karara olumsuz oy vermiş ve muhalefet şerhini tutanağa yazdırmıştır. Hukuki analiz: Somut olayda TTK m. 445 uyarınca "dürüstlük kuralına aykırılık" durumu vücut bulmuştur. Çoğunluğun kâr dağıtmama yönündeki iradesi, şirketin nesnel yararları ile bağdaşmayan ve salt azınlığı yıpratmayı hedefleyen hakkın kötüye kullanımı niteliğindedir [23, 24]. Davacı (A), toplantıda hazır bulunup muhalefet şerhi düşmekle TTK m. 446/1-a uyarınca aktif dava ehliyetine haizdir [33]. Karar tarihinden itibaren 3 ay içinde açılacak iptal davasında, kararın dürüstlük kuralına aykırılık nedeniyle mahkemece iptaline karar verilmesi gerekecektir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Y Anonim Şirketi'nin olağanüstü genel kurulunda, gündemde hiç yer almamasına rağmen (ve çağrısız genel kurul da olmamasına rağmen), toplantı esnasında çoğunluk hissedarlarının bir önergesi ile mevcut yönetim kurulu üyelerinin ibrası ve yeni üyelerin seçimi maddesi gündeme eklenmiş ve %70 oyla karar alınmıştır. Toplantıda hazır bulunan pay sahibi (B), bu karara karşı çıkmış ancak usulüne uygun şekilde muhalefet şerhini tutanağa yazdırmamıştır. Hukuki analiz: Kural olarak TTK m. 413/2 gereğince gündemde bulunmayan konular genel kurulda karara bağlanamaz [52, 53]. Bu durum kanuna (emredici kurala) aykırılık teşkil eder. Ancak, TTK m. 446/1-a gereğince iptal davası açılabilmesinin aktif dava şartı olan "olumsuz oy kullanıp muhalefetini tutanağa geçirtme" koşulu, pay sahibi (B) tarafından yerine getirilmemiştir [33, 54]. Eğer (B), TTK m. 446/1-b kapsamında "gündemin gereği gibi ilan edilmediği" argümanına dayansaydı muhalefet şartı aranmayabilirdi; ancak toplantıya katıldığı ve etki kuralını aşacak pozisyonda olduğu için muhalefet şerhi yokluğu nedeniyle açacağı iptal davası usulden reddedilecektir [55, 56]. Fakat "gündeme bağlılık ilkesi"ne böylesine ağır bir aykırılığın öğretide bazı yazarlarca (Örn: Çamoğlu) butlan (TTK 447/1-a) yaptırımına tabi olması gerektiği savunulmaktadır [57]. Eğer mahkeme butlan tespitine giderse, muhalefet şerhi yokluğu sonuca etki etmez.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Doktrinde TTK m. 445 hükmü, bilhassa "kanuna aykırılık" kavramının genişliği ve TTK m. 447 (butlan) / TBK m. 27 ile kesişim noktaları bakımından son derece çetin tartışmalara sahne olmaktadır.
Prof. Dr. Erdoğan Moroğlu, emredici kurallara aykırılığın mutlak surette butlan sonucunu doğurması gerektiğini (mutlak emredici hükümler), bunun dışında kalan ve ortakların bireysel haklarını koruyan nispi emredici hükümlere aykırılıkların iptal yaptırımına tabi olması gerektiğini savunmaktadır [67, 68]. Buna karşın, Prof. Dr. Ersin Çamoğlu ve Prof. Dr. Hasan Pulaşlı gibi yazarlar, anonim ortaklıklar hukukunda işlem güvenliği ve ticari hayatın istikrarı ilkelerini ön plana alarak; TTK m. 447'de sayılan katı istisnalar dışında kalan tüm kanun ve emredici hüküm ihlallerinin TTK m. 445 uyarınca "iptal edilebilir" kabul edilmesi gerektiğini, butlanın ikincilliği (tali niteliği) ilkesinin hakim olması gerektiğini savunmaktadırlar [17, 66, 69, 70].
Bununla beraber, TTK m. 446/1-b bendinde yer alan "etki kuralı", azınlığın hak aramasına getirilen ağır bir hukuki eşik olarak doktrinde şiddetle eleştirilmektedir. Salt çağrı merasimine uyulmaması veya toplantıya yetkisiz kişilerin sokulması gibi ağır usul hatalarının, davacıya bir de "bu hata olmasaydı karar farklı çıkardı" ispat külfetini yüklemesi (illiyet bağı araması), azınlık pay sahiplerinin, çoğunluk hissedarlarına karşı korunmasını fiilen anlamsız kılabilmektedir [71, 72]. Kanun koyucunun burada "yargıyı gereksiz davalarla meşgul etmemek" şeklindeki yasa yapma iradesi [72], azınlığın şirket yönetimi karşısındaki denetim ve şeffaflık haklarını zedeler boyuta ulaşmıştır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.