1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ("TTK"), mülga 6762 sayılı Ticaret Kanununun 152. maddesinde tek fıkra hâlinde oldukça dar ve yetersiz bir biçimde ele alınan "tür (nevi) değiştirme" müessesesini, modern şirketler hukuku ve Avrupa Birliği müktesebatına uygun olarak oldukça ayrıntılı ve sistematik bir biçimde düzenlemiştir [1, 2]. TTK m. 181, ticaret şirketlerinin hangi türden hangi türe hukuken geçerli bir biçimde dönüşebileceğini sınırlı sayı (numerus clausus) ilkesi çerçevesinde tahdidi olarak sayan temel normdur [3].
Tür değiştirme, bir ticaret şirketinin mevcut hukuki şeklini, tasfiye prosedürüne girmeksizin ve malvarlığı devri yapmaksızın, ekonomik ayniyetini ve devamlılığını koruyarak başka bir hukuki şekle dönüştürmesidir [1, 4]. Bu işlem, şirketin dış formunda ve iç işleyişinde bir yapısal değişiklik meydana getirmekle birlikte, tüzel kişilik perdesini veya şirketin taraf olduğu hukuki ilişkileri koparmaz [1]. TTK m. 180 uyarınca "yeni türe dönüştürülen şirket eskisinin devamıdır" ilkesi geçerlidir [2, 4]. Dolayısıyla TTK m. 181'de sayılan geçerli tür değiştirmeler, şirketlerin ekonomik ömürleri boyunca ihtiyaç duydukları organizasyonel esnekliği sağlarken, aynı zamanda alacaklıların ve pay sahiplerinin haklarının sürekliliğini de teminat altına alır [4].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
TTK m. 181 metninde yer alan geçerli tür değiştirme ihtimalleri, şirketlerin tabi oldukları sorumluluk rejimleri (şahıs şirketi/sermaye şirketi) ekseninde tasnif edilmiştir.
2.1. Sermaye Şirketlerinin Tür Değiştirmesi
Sermaye şirketleri (anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler), kural olarak sadece başka türde bir sermaye şirketine veya bir kooperatife dönüşebilir (TTK m. 181/1-a) [3]. Sermaye şirketlerinin şahıs şirketlerine (kollektif veya komandit) dönüşmesine kanun koyucu tarafından izin verilmemiştir. Bunun temel (ratio legis) nedeni, sınırlı sorumluluk rejimine tabi pay sahiplerinin, bir yapısal değişiklik işlemi sonucunda istekleri dışında sınırsız ve müteselsil sorumluluk riski ile karşı karşıya bırakılmalarını engellemektir.
2.2. Şahıs Şirketlerinin Tür Değiştirmesi
Şahıs şirketleri olan kollektif ve komandit şirketler, yapısal değişiklik konusunda en geniş esnekliğe sahip şirket türleridir. Bir kollektif şirket; bir sermaye şirketine, bir kooperatife veya bir komandit şirkete dönüşebilir (TTK m. 181/1-b) [3]. Benzer şekilde komandit şirketler de bir sermaye şirketine, kooperatife veya kollektif şirkete dönüşme hakkını haizdir (TTK m. 181/1-c) [3]. Şahıs şirketlerinin sermaye şirketlerine dönüşmesi, ticari işletmenin kurumsallaşması ve sermaye piyasalarına açılabilmesi bakımından sıklıkla tercih edilen bir yoldur.
2.3. Kooperatiflerin Tür Değiştirmesi
Kooperatiflerin sadece sermaye şirketlerine dönüşebileceği hüküm altına alınmıştır (TTK m. 181/1-d) [3]. Kooperatiflerin kişi birlikteliği (şahıs şirketi) modeline dönüşmesine imkân tanınmamıştır. Kooperatiften sermaye şirketine geçiş, özellikle kâr amacı güden bir yatırım yapısına kavuşmak isteyen kooperatifler için önemli bir işlev görmektedir.
3. Sistematik İlişkiler
TTK m. 181 hükmü, ticaret şirketlerinin yapısal değişikliklerini düzenleyen bir dizi emredici normla doğrudan bağlantılıdır:
- TTK m. 180 (Devamlılık İlkesi): Yeni türe dönüşen şirket eskisinin devamıdır [2, 4]. Şirketin borçları ve alacakları aynı tüzel kişilik üzerinde kalmaya devam eder [5].
- TTK m. 189 (Tür Değiştirme Kararı ve Nisaplar): Geçerli bir tür değiştirmenin yapılabilmesi için genel kurulda kanunun aradığı ağırlaştırılmış nisapların sağlanması şarttır [6]. Örneğin anonim şirketlerde, esas sermayenin üçte ikisini karşılaması şartıyla, toplantıda mevcut oyların üçte ikisi aranır [7, 8].
- TTK m. 191 (Denkleştirme Davası): Tür değiştirme işleminde ortaklık paylarının ve haklarının gereğince korunmamış olması durumunda, pay sahipleri mahkemeden uygun bir denkleştirme akçesinin saptanmasını isteyebilirler [9-11].
- TTK m. 192 (İptal Davası): Tür değiştirme kararına olumsuz oy veren ve bu durumu tutanağa geçirten pay sahipleri, kararın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilanından itibaren iki ay içinde kararın iptali davası açabilirler [12, 13].
- TTK m. 194 (Ticari İşletmenin Şirkete Dönüşmesi): Bir ticari işletmenin ticaret şirketine dönüşmesinde de tür değiştirmeye ilişkin 182 ilâ 193. madde hükümleri kıyas yoluyla uygulanır [14, 15].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay ve ilgili uyuşmazlıklarda Danıştay ile Kamu İhale Kurulu kararları, tür değiştirmenin "devamlılık ilkesi" ekseninde şekillenmektedir. Özellikle kamu ihalelerinde ve borçlar hukuku kapsamında "sözleşmenin devri" sayılıp sayılmayacağı hususlarında yerleşik bir içtihat oluşmuştur. Tür değiştirme halinde, yeni şirket eski şirketin devamı kabul edildiğinden; şirketin haklarında, borçlarında ve sözleşmesel statüsünde bir kesinti meydana gelmez [16]. İdari yargıda ve Kamu İhale Kurulu (KİK) kararlarında, nev'i değişikliğinden önce eski hukuki forma ait iş deneyim belgelerinin, ortaklık durum belgesi gibi ek şartlar aranmaksızın yeni türdeki şirket tarafından doğrudan kullanılabileceği kabul edilmiştir [17, 18]. Yargıtay, tür değiştiren şirketin taraf olduğu kira veya iş sözleşmelerinin, herhangi bir sözleşme devri işlemine veya karşı tarafın rızasına gerek olmaksızın yasa gereği (ex lege) yeni tür üzerinde devam ettiğini teyit etmektedir [19, 20].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1:
Gıda sektöründe faaliyet gösteren ve büyüme ivmesi yakalayan (A) Limited Şirketi'nin genel kurulu, kurumsallaşma ve gelecekte halka arz planları doğrultusunda şirketin Kollektif Şirket'e dönüştürülmesine karar vermiştir. Karar, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edilmek üzere sicil müdürlüğüne tescil talebiyle sunulmuştur.
Hukuki analiz: TTK m. 181/1-a hükmü uyarınca, bir sermaye şirketi (limited şirket) yalnızca başka türde bir sermaye şirketine veya bir kooperatife dönüşebilir [3]. Kanun koyucu, sınırlı sayıda belirlediği geçerli tür değiştirmeler listesinde sermaye şirketinin şahıs şirketine dönüşmesini kabul etmemiştir. Dolayısıyla, bu karar kanunun emredici hükümlerine aykırı olup tescil talebi Ticaret Sicil Müdürlüğü tarafından reddedilmelidir.
Olay 2:
(B) Kollektif Şirketi, (C) Anonim Şirketi'ne tür değiştirme yoluyla dönüşmüştür. İşlem hukuken usulüne uygun şekilde tescil ve ilan edilmiştir. Tür değiştirme kararına toplantıda açıkça muhalefet eden ve bu muhalefetini toplantı tutanağına geçirten ortak (Z), yeni türde kendisine tanınan pay oranının, şirketin gerçek değerini yansıtmadığını ve haklarının zarara uğratıldığını ileri sürmektedir.
Hukuki analiz: Ortak (Z), TTK m. 192 uyarınca tutanağa muhalefet şerhi yazdırdığı için tür değiştirme kararının iptali davasını, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'ndeki ilandan itibaren iki ay içinde açma hakkına sahiptir [12, 13]. Ayrıca, pay haklarının gereğince korunmadığı gerekçesiyle TTK m. 191 uyarınca uygun bir denkleştirme akçesinin saptanması talebiyle yine aynı iki aylık süre içinde "denkleştirme davası" da açabilir [9-11].
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: Tür değiştirme kararının iptalini talep eden pay sahibi, iptal davası açabilmek için genel kurulda karara olumsuz oy verdiğini ve bunu tutanağa geçirttiğini ispat etmekle yükümlüdür (TTK m. 192/1) [12, 21]. Denkleştirme davasında ise davacı, eski şirket türündeki malvarlıksal konumunun yeni şirkette korunmadığını (oranların eşitsizliğini vb.) ispat etmelidir [9, 22].
- Zamanaşımı / Süreler: Tür değiştirme kararının iptali ve denkleştirme davaları, kararın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilanından itibaren 2 (iki) ay içinde açılmalıdır [9, 12, 22, 23]. Bu süre hak düşürücü niteliktedir.
- Görevli/yetkili mahkeme: Uyuşmazlıklar "mutlak ticari dava" niteliğindedir [24]. Görevli ve yetkili mahkeme, tür değiştiren şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki Asliye Ticaret Mahkemesidir (TTK m. 191/1) [9, 22, 24].
- Yaygın uygulama hataları: Tür değiştiren şirketin ayrı ve yeni bir tüzel kişilik olduğunun zannedilmesi uygulamada sık karşılaşılan bir hatadır. Şirketin vergi numarası ve sözleşme tarafı sıfatları aynen devam eder; bu işlemler için üçüncü kişilerle yeniden sözleşme akdedilmesi veya sözleşmenin devri hükümlerine (TBK m. 205) başvurulmasına gerek yoktur [20, 25].
7. Eleştirel Değerlendirme
Türk Ticaret Kanununun yapısal değişikliklere ilişkin hükümleri, temelde İsviçre Birleşme Kanunu (Fusionsgesetz) ve AB yönergelerinden alınarak doktrin ile entegre edilmiş olmakla birlikte, mülga yasaya kıyasla büyük bir hukuk güvenliği getirmiştir [26, 27]. Ne var ki doktrinde, TTK m. 181'deki sınırlandırılmış tür değiştirme (numerus clausus) yaklaşımının, teşebbüs özgürlüğünü belirli ölçüde kısıtladığı yönünde eleştiriler bulunmaktadır. Özellikle bir sermaye şirketinin şahıs şirketine dönüşmesine kesin bir engel konulması, tüm pay sahiplerinin oybirliğiyle bu dönüşümü arzulamaları hâlinde dahi yasaklanmış olması, sözleşme özgürlüğü ve irade özerkliği bakımından katı bir müdahale olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte yasa koyucunun, alacaklıların güveninin ve ticari hayatın istikrarının korunmasını daha üstün bir menfaat olarak gördüğü açıktır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ("TTK"), mülga 6762 sayılı Ticaret Kanununun 152. maddesinde tek fıkra hâlinde oldukça dar ve yetersiz bir biçimde ele alınan "tür (nevi) değiştirme" müessesesini, modern şirketler hukuku ve Avrupa Birliği müktesebatına uygun olarak oldukça ayrıntılı ve sistematik bir biçimde düzenlemiştir [1, 2]. TTK m. 181, ticaret şirketlerinin hangi türden hangi türe hukuken geçerli bir biçimde dönüşebileceğini sınırlı sayı (numerus clausus) ilkesi çerçevesinde tahdidi olarak sayan temel normdur [3].
Tür değiştirme, bir ticaret şirketinin mevcut hukuki şeklini, tasfiye prosedürüne girmeksizin ve malvarlığı devri yapmaksızın, ekonomik ayniyetini ve devamlılığını koruyarak başka bir hukuki şekle dönüştürmesidir [1, 4]. Bu işlem, şirketin dış formunda ve iç işleyişinde bir yapısal değişiklik meydana getirmekle birlikte, tüzel kişilik perdesini veya şirketin taraf olduğu hukuki ilişkileri koparmaz [1]. TTK m. 180 uyarınca "yeni türe dönüştürülen şirket eskisinin devamıdır" ilkesi geçerlidir [2, 4]. Dolayısıyla TTK m. 181'de sayılan geçerli tür değiştirmeler, şirketlerin ekonomik ömürleri boyunca ihtiyaç duydukları organizasyonel esnekliği sağlarken, aynı zamanda alacaklıların ve pay sahiplerinin haklarının sürekliliğini de teminat altına alır [4].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
TTK m. 181 metninde yer alan geçerli tür değiştirme ihtimalleri, şirketlerin tabi oldukları sorumluluk rejimleri (şahıs şirketi/sermaye şirketi) ekseninde tasnif edilmiştir.
2.1. Sermaye Şirketlerinin Tür Değiştirmesi
Sermaye şirketleri (anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler), kural olarak sadece başka türde bir sermaye şirketine veya bir kooperatife dönüşebilir (TTK m. 181/1-a) [3]. Sermaye şirketlerinin şahıs şirketlerine (kollektif veya komandit) dönüşmesine kanun koyucu tarafından izin verilmemiştir. Bunun temel (ratio legis) nedeni, sınırlı sorumluluk rejimine tabi pay sahiplerinin, bir yapısal değişiklik işlemi sonucunda istekleri dışında sınırsız ve müteselsil sorumluluk riski ile karşı karşıya bırakılmalarını engellemektir.
2.2. Şahıs Şirketlerinin Tür Değiştirmesi
Şahıs şirketleri olan kollektif ve komandit şirketler, yapısal değişiklik konusunda en geniş esnekliğe sahip şirket türleridir. Bir kollektif şirket; bir sermaye şirketine, bir kooperatife veya bir komandit şirkete dönüşebilir (TTK m. 181/1-b) [3]. Benzer şekilde komandit şirketler de bir sermaye şirketine, kooperatife veya kollektif şirkete dönüşme hakkını haizdir (TTK m. 181/1-c) [3]. Şahıs şirketlerinin sermaye şirketlerine dönüşmesi, ticari işletmenin kurumsallaşması ve sermaye piyasalarına açılabilmesi bakımından sıklıkla tercih edilen bir yoldur.
2.3. Kooperatiflerin Tür Değiştirmesi
Kooperatiflerin sadece sermaye şirketlerine dönüşebileceği hüküm altına alınmıştır (TTK m. 181/1-d) [3]. Kooperatiflerin kişi birlikteliği (şahıs şirketi) modeline dönüşmesine imkân tanınmamıştır. Kooperatiften sermaye şirketine geçiş, özellikle kâr amacı güden bir yatırım yapısına kavuşmak isteyen kooperatifler için önemli bir işlev görmektedir.
3. Sistematik İlişkiler
TTK m. 181 hükmü, ticaret şirketlerinin yapısal değişikliklerini düzenleyen bir dizi emredici normla doğrudan bağlantılıdır:
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay ve ilgili uyuşmazlıklarda Danıştay ile Kamu İhale Kurulu kararları, tür değiştirmenin "devamlılık ilkesi" ekseninde şekillenmektedir. Özellikle kamu ihalelerinde ve borçlar hukuku kapsamında "sözleşmenin devri" sayılıp sayılmayacağı hususlarında yerleşik bir içtihat oluşmuştur. Tür değiştirme halinde, yeni şirket eski şirketin devamı kabul edildiğinden; şirketin haklarında, borçlarında ve sözleşmesel statüsünde bir kesinti meydana gelmez [16]. İdari yargıda ve Kamu İhale Kurulu (KİK) kararlarında, nev'i değişikliğinden önce eski hukuki forma ait iş deneyim belgelerinin, ortaklık durum belgesi gibi ek şartlar aranmaksızın yeni türdeki şirket tarafından doğrudan kullanılabileceği kabul edilmiştir [17, 18]. Yargıtay, tür değiştiren şirketin taraf olduğu kira veya iş sözleşmelerinin, herhangi bir sözleşme devri işlemine veya karşı tarafın rızasına gerek olmaksızın yasa gereği (ex lege) yeni tür üzerinde devam ettiğini teyit etmektedir [19, 20].
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1: Gıda sektöründe faaliyet gösteren ve büyüme ivmesi yakalayan (A) Limited Şirketi'nin genel kurulu, kurumsallaşma ve gelecekte halka arz planları doğrultusunda şirketin Kollektif Şirket'e dönüştürülmesine karar vermiştir. Karar, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edilmek üzere sicil müdürlüğüne tescil talebiyle sunulmuştur. Hukuki analiz: TTK m. 181/1-a hükmü uyarınca, bir sermaye şirketi (limited şirket) yalnızca başka türde bir sermaye şirketine veya bir kooperatife dönüşebilir [3]. Kanun koyucu, sınırlı sayıda belirlediği geçerli tür değiştirmeler listesinde sermaye şirketinin şahıs şirketine dönüşmesini kabul etmemiştir. Dolayısıyla, bu karar kanunun emredici hükümlerine aykırı olup tescil talebi Ticaret Sicil Müdürlüğü tarafından reddedilmelidir.
Olay 2: (B) Kollektif Şirketi, (C) Anonim Şirketi'ne tür değiştirme yoluyla dönüşmüştür. İşlem hukuken usulüne uygun şekilde tescil ve ilan edilmiştir. Tür değiştirme kararına toplantıda açıkça muhalefet eden ve bu muhalefetini toplantı tutanağına geçirten ortak (Z), yeni türde kendisine tanınan pay oranının, şirketin gerçek değerini yansıtmadığını ve haklarının zarara uğratıldığını ileri sürmektedir. Hukuki analiz: Ortak (Z), TTK m. 192 uyarınca tutanağa muhalefet şerhi yazdırdığı için tür değiştirme kararının iptali davasını, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'ndeki ilandan itibaren iki ay içinde açma hakkına sahiptir [12, 13]. Ayrıca, pay haklarının gereğince korunmadığı gerekçesiyle TTK m. 191 uyarınca uygun bir denkleştirme akçesinin saptanması talebiyle yine aynı iki aylık süre içinde "denkleştirme davası" da açabilir [9-11].
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Türk Ticaret Kanununun yapısal değişikliklere ilişkin hükümleri, temelde İsviçre Birleşme Kanunu (Fusionsgesetz) ve AB yönergelerinden alınarak doktrin ile entegre edilmiş olmakla birlikte, mülga yasaya kıyasla büyük bir hukuk güvenliği getirmiştir [26, 27]. Ne var ki doktrinde, TTK m. 181'deki sınırlandırılmış tür değiştirme (numerus clausus) yaklaşımının, teşebbüs özgürlüğünü belirli ölçüde kısıtladığı yönünde eleştiriler bulunmaktadır. Özellikle bir sermaye şirketinin şahıs şirketine dönüşmesine kesin bir engel konulması, tüm pay sahiplerinin oybirliğiyle bu dönüşümü arzulamaları hâlinde dahi yasaklanmış olması, sözleşme özgürlüğü ve irade özerkliği bakımından katı bir müdahale olarak değerlendirilebilir. Bununla birlikte yasa koyucunun, alacaklıların güveninin ve ticari hayatın istikrarının korunmasını daha üstün bir menfaat olarak gördüğü açıktır.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.