1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Acentelik kurumu, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun ("TTK") 102 ilâ 123. maddeleri arasında, Birinci Kitap (Ticari İşletme) bünyesinde düzenlenmiştir. Acente, ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konuma sahip olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak, belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen bağımsız tacir yardımcısıdır [1-3]. Acentenin bağımsız bir tacir yardımcısı olması, onun kendi işletmesinin risk ve masraflarına katlanmasını gerektirir [4]. Bu riskin karşılığı ve acentenin asıl gelir kaynağı, müvekkili nam ve hesabına kurduğu veya kurulmasına aracılık ettiği işlemlerden doğan "ücret" (komisyon) hakkıdır.
TTK m. 113 hükmü, acentenin "ücrete hak kazandıran işlemlerini" sınırları ve kapsamıyla birlikte tasnif eden temel normdur [5-7]. Mülga 6762 sayılı TTK m. 129 hükmünün güncel ihtiyaçlar, mehaz Alman Ticaret Kanunu (HGB § 87) ve Avrupa Birliği’nin 86/653/AET sayılı Yönergesi ışığında modernize edilmiş hâlidir. Hüküm; acentelik ilişkisi devam ederken kurulan işlemler (f. 1 ve f. 2), acentelik ilişkisi sona erdikten sonra kurulan işlemler (f. 3) ve tahsil işlemlerinden doğan komisyon (f. 4) olmak üzere dört temel esasa dayanmaktadır [5-7]. Kanun koyucu, acentenin emek ve çabasının karşılıksız kalmamasını teminat altına alırken, aynı zamanda müvekkilin aynı işlem için birden fazla acenteye mükerrer ücret ödemesini engellemek amacıyla hakkaniyete dayalı bir paylaştırma mekanizması ihdas etmiştir [5, 6].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Acentenin Kendi Çabasıyla veya Kazandırdığı Müşterilerle Kurulan İşlemlerde Ücret Hakkı (TTK m. 113/1)
Acentenin ücrete hak kazanabilmesinin temel kuralı, kurulan işlemin acentenin faaliyetleri (aracılık veya sözleşme akdetme) neticesinde meydana gelmiş olmasıdır (illiyet bağı). Madde 113/1 uyarınca acente, ilişkisi devam ederken kendi çabasıyla kurulan işlemlerden doğrudan ücrete hak kazanır [5]. Bununla birlikte yasa koyucu, acentenin daha önce kazandırdığı bir müşterinin, acentenin o anki doğrudan çabası olmaksızın aynı nitelikteki yeni bir işlemi müvekkille doğrudan yapması hâlinde de acenteyi ücrete hak kazanmış saymaktadır [5]. Doktrinde bu duruma "müşteri koruması" veya "dolaylı illiyet" adı verilmektedir. Burada aranan şart, işlemin "aynı nitelikte" olmasıdır. Acentenin kazandırdığı müşteri, müvekkille tamamen farklı bir sektör veya ürün grubunda işlem yaparsa acente bu işlemden komisyon talep edemez.
2.2. İnhisar (Tekel) Hakkı ve Bölge/Müşteri Çevresi Üzerinden Ücret (TTK m. 113/2)
TTK m. 104/1 uyarınca, aksi yazılı olarak kararlaştırılmadıkça müvekkil, aynı yer veya bölgede aynı ticaret dalı ile ilgili birden fazla acente atayamaz [8]. Bu inhisar (tekel) hakkının ücret boyutundaki yansıması TTK m. 113/2'de karşımıza çıkmaktadır. Acenteye belli bir bölge veya müşteri çevresi tahsis edilmişse, acente, kendi hiçbir fiili katkısı olmaksızın dahi o bölge veya müşteri çevresindeki kişilerle kurulan işlemlerden ücrete hak kazanır [5, 9]. Müvekkilin doğrudan doğruya veya başka bir kanal vasıtasıyla o bölgedeki bir müşteriyle sözleşme akdetmesi, acentenin komisyon hakkını ortadan kaldırmaz [5, 10]. Bu hüküm, inhisar hakkının ihlalini önleyici bir mali yaptırım fonksiyonu da görmektedir.
2.3. Sözleşme Sonrası Kurulan İşlemlerde Ücret Hakkı (Nachwirkung) (TTK m. 113/3)
Acentelik sözleşmelerinde sıklıkla karşılaşılan kötüniyetli bir uygulama, müvekkilin acentenin hazırladığı işlemi bekletip, acentelik ilişkisini feshettikten sonra işlemi doğrudan imzalayarak komisyon ödemekten kaçınmasıdır. TTK m. 113/3 bu tehlikeyi bertaraf etmek üzere "sözleşme sonrası (artçı) komisyon hakkı"nı düzenler [6, 11]. Buna göre, acente işleme aracılık etmiş veya işlemin yapılmasını kendi çabasına bağlanabilecek ölçüde hazırlamışsa ve işlem sözleşme bitiminden sonra "uygun bir süre" içinde kurulmuşsa ücrete hak kazanır [6]. Ayrıca, üçüncü kişinin icabı sözleşme bitmeden acenteye veya müvekkile ulaşmışsa da komisyon hakkı doğar [6]. Burada eski ve yeni acente arasında mükerrer ödemeyi engellemek adına "hakkaniyet gereği paylaştırma" ilkesi kabul edilmiştir [6].
2.4. Tahsil Komisyonu (TTK m. 113/4)
Acente, asıl olarak sözleşme akdetmek veya sözleşmeye aracılık etmekle görevli olup tahsilat yapma yetkisi kendiliğinden mevcut değildir; tahsilat için müvekkilinin özel ve yazılı izni gerekir (TTK m. 106) [12]. Eğer müvekkil, acenteye tahsilat yetkisi/talimatı vermişse, acente yaptığı bu ek fiili işlem (tahsilat) sebebiyle asıl ücretten (komisyondan) ayrı olarak, TTK m. 113/4 uyarınca "tahsil komisyonu" talep etme hakkına sahiptir [7, 13].
3. Sistematik İlişkiler
- TTK m. 104 (İnhisar Hakkı): Madde 113/2'nin hukuki temelidir. Müvekkilin acenteye bıraktığı bölgede işlem yapmama yükümlülüğünün mali yaptırımıdır [8, 9].
- TTK m. 114 (Ücrete Hak Kazanma Zamanı): Madde 113 acentenin "hangi işlemlerden" ücrete hak kazanacağını gösterirken, Madde 114 bu ücretin "ne zaman muaccel olacağını" belirler. Kurulan işlemin (üçüncü kişi tarafından) yerine getirildiği anda ve ölçüde ücret muaccel olur [7, 14].
- TTK m. 122 (Denkleştirme İstemi): Denkleştirme tazminatı (portföy tazminatı), müvekkilin acentenin bulduğu müşterilerden sözleşme sonrası elde etmeye devam ettiği faydanın bir karşılığıdır [15, 16]. Madde 113/3'teki "sözleşme sonrası kurulan işlemlerden doğan ücret" ile Madde 122'deki denkleştirme tazminatı tamamen farklı hukuki niteliklere sahiptir. Biri somut ve kesinleşmiş işlemin komisyonu, diğeri geleceğe yönelik farazi müşteri çevresinin yarattığı genel faydanın tazminidir.
- TTK m. 20 (Tacirin Ücret ve Faiz İsteme Hakkı): Tacir sıfatına sahip her kişi, ticari işletmesi ile ilgili gördüğü işler için uygun bir ücret isteyebilir [17]. Madde 113, acenteler için bu genel kuralın özel ve detaylandırılmış bir tezahürüdür [18, 19].
- TBK m. 147/5 (Zamanaşımı): Acentelik sözleşmesinden doğan ücret (komisyon) alacakları, kanunda aksine bir süre öngörülmediği için Türk Borçlar Kanunu'nun dönemsel edimlere ilişkin 5 yıllık zamanaşımı süresine tabidir [20].
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, acentenin ücrete hak kazanabilmesi için kural olarak aracılık faaliyeti ile sözleşmenin kurulması arasında bir nedensellik bağı bulunmalıdır. Ancak TTK m. 113/2 kapsamına giren inhisari bölge tayini söz konusuysa, acente kendi bölgesinde müvekkilin doğrudan yaptığı satışlardan da açıkça komisyon talep edebilir. Yargıtay, müvekkilin inhisar bölgesini ihlal ederek başka acenteler ataması veya bizzat e-ticaret yahut büyük müşteriler (key accounts) vasıtasıyla ürün satması hâlinde, bölge acentesinin satış komisyonuna hak kazandığına hükmetmektedir.
Sözleşme sonrası kurulan işlemlerde (TTK m. 113/3) ise Yargıtay, acentenin sözleşmenin temel koşullarını olgunlaştırdığını, pazar araştırmasını yaptığını ve fiilen müşteriyi ikna aşamasına getirdiğini ticari defterler, yazışmalar (e-posta vb.) ile ispat etmesini aramaktadır. Makul sürenin takdiri, Yargıtay tarafından her somut olayın ticari dinamiğine (örneğin gemi inşa sözleşmesi ile gıda tedariki sözleşmesi arasındaki bekleme sürelerinin farkına) göre mahalli mahkemenin takdirine bırakılmaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (İnhisar Hakkına Dayalı Ücret Talebi):
Müvekkil X A.Ş., Ege Bölgesinde beyaz eşya satışları için A Acentesi ile tek yetkili (inhisari) acentelik sözleşmesi imzalamıştır. X A.Ş., daha sonra A Acentesinin haberi olmadan doğrudan İzmir'de bulunan büyük bir otel zincirine 500 adet klima satışı gerçekleştirmiştir. A Acentesi, satış işleminden kendi çabası olmadığı hâlde komisyon talep etmektedir.
Hukuki analiz: TTK m. 104 ve TTK m. 113/2 hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, Ege Bölgesi A'ya inhisari olarak tahsis edilmiştir. A Acentesi, kendi hiçbir fiilî katkısı bulunmasa dahi, kendisine tahsis edilen bölgedeki müşterilerle kurulan işlemlerden komisyon isteme hakkına sahiptir [5, 9, 10]. Dolayısıyla A Acentesi, bu satıştan dolayı komisyona hak kazanacaktır.
Olay 2 (Sözleşme Sonrası Komisyon ve Paylaştırma):
B Acentesi, müvekkili Y A.Ş. için bir tıp merkeziyle yüklü miktarda tıbbi cihaz satışı hususunda aylar süren müzakereler yapmış, fiyat anlaşması sağlanmış ancak sözleşmenin ıslak imzası aşamasında Y A.Ş., B Acentesi ile olan sözleşmesini feshetmiştir. Fesihten on beş gün sonra Y A.Ş., tıp merkezi ile sözleşmeyi bizzat imzalamıştır.
Hukuki analiz: TTK m. 113/3(a) bendi tam olarak bu senaryoyu karşılamaktadır. İşlem, B acentesinin çabasına bağlanabilecek ölçüde hazırlanmış ve fesihten hemen sonra "uygun bir süre" içinde akdedilmiştir [6]. B acentesi bu işlemden tam ücrete hak kazanır. Eğer bu son imza aşamasına müvekkilin atadığı yeni bir C acentesi dâhil olsaydı, TTK m. 113/3 son cümlesi uyarınca, ücretin hâl ve şartlara göre (hakkaniyet ekseninde) B ve C acenteleri arasında paylaştırılması gerekirdi [6, 7].
6. Pratik Uygulama Notları
- İspat yükü: TTK m. 113/1 uyarınca komisyon talep eden acente, sözleşmenin kendi aracılığıyla kurulduğunu ispatla mükelleftir (HMK m. 190). Ancak m. 113/2 söz konusuysa, acentenin sadece bölge tekeline sahip olduğunu ve işlemin o bölgede gerçekleştiğini kanıtlaması yeterlidir.
- Zamanaşımı / Süreler: Acentelik sözleşmesinden doğan komisyon ve tahsil ücreti alacakları, TBK m. 147/b.5 uyarınca 5 yıllık zamanaşımı süresine tabidir [20]. Süre, TTK m. 114 kapsamında ücretin muaccel olduğu tarihten başlar [7].
- Görevli/yetkili mahkeme: Acentelik ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, her iki tarafın ticari işletmesini ilgilendiren nispi ticari davalardır (TTK m. 4/1) [21]. Görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesidir. Konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davası niteliğinde olduğundan dava açılmadan önce ticari dava şartı arabuluculuğa (TTK m. 5/A) başvurulması zorunludur [22].
- Yaygın uygulama hataları: Yargılama pratiklerinde, acentelik ilişkisi feshedildiğinde TTK m. 113/3'e dayanan "sözleşme sonrası işlemler için komisyon alacağı" ile TTK m. 122'ye dayanan "denkleştirme istemi (portföy tazminatı)" kavramlarının sıklıkla birbirine karıştırıldığı, dilekçelerde terimlerin iç içe geçirildiği görülmektedir. İkisi farklı maddi temellere ve hesaplama usullerine tabidir [6, 15]. Ayrıca tahsil komisyonunun (TTK m. 113/4) talep edilebilmesi için tahsilat fiilinin gerçekleşmesinin yanında müvekkilin buna ilişkin talimat/yetki vermiş olması gözden kaçırılmamalıdır [7, 13].
7. Eleştirel Değerlendirme
Madde 113 doktriner açıdan ileri seviye bir entegrasyonu temsil etse de, kaleme alınış biçimi itibarıyla uygulamada hâkime geniş takdir yetkileri bırakan ve hukuki öngörülebilirliği zayıflatan ibareler barındırmaktadır.
İlk olarak, fıkra 3(a)'da geçen "uygun bir süre" kavramı son derece muğlaktır [6]. HGB § 87 uygulamasında Alman doktrini bu süreyi sektör dinamiklerine göre dar yorumlamakta iken, Türk hukukunda uygun sürenin saptanması tamamen bilirkişi heyetlerinin takdirine terk edilmiş durumdadır. Sabih Arkan ve Reha Poroy / Hamdi Yasaman gibi hocalarımızın da temel eserlerinde işaret ettiği üzere, acentelik hukukunda takdir yetkisinin geniş tutulması zayıf konumda olan acenteyi usul hukuku boyutunda dezavantajlı duruma düşürebilir [23].
İkinci olarak, TTK m. 113/3 son cümlesindeki "hakkaniyet gereği paylaşım" ilkesi, önceki ve sonraki acentelerin sarf ettikleri emeği matematiksel bir katsayıya oturtma zorluğunu beraberinde getirir [6]. Eski acente %80 efor sarf etmiş ancak işi %20 çaba ile yeni acente bitirmişse, müvekkilin kasasından tek bir ücret çıkacağından husumet bir nevi iki acente arasına kaymaktadır. Kanun koyucunun paylaşım kriterlerine ilişkin asgari bazı objektif standartları madde gerekçesinde dahi belirtmemiş olması ciddi bir eksikliktir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Acentelik kurumu, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun ("TTK") 102 ilâ 123. maddeleri arasında, Birinci Kitap (Ticari İşletme) bünyesinde düzenlenmiştir. Acente, ticari mümessil, ticari vekil, satış memuru veya işletmenin çalışanı gibi işletmeye bağlı bir hukuki konuma sahip olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak, belirli bir yer veya bölge içinde sürekli olarak ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi veya bunları o tacir adına yapmayı meslek edinen bağımsız tacir yardımcısıdır [1-3]. Acentenin bağımsız bir tacir yardımcısı olması, onun kendi işletmesinin risk ve masraflarına katlanmasını gerektirir [4]. Bu riskin karşılığı ve acentenin asıl gelir kaynağı, müvekkili nam ve hesabına kurduğu veya kurulmasına aracılık ettiği işlemlerden doğan "ücret" (komisyon) hakkıdır.
TTK m. 113 hükmü, acentenin "ücrete hak kazandıran işlemlerini" sınırları ve kapsamıyla birlikte tasnif eden temel normdur [5-7]. Mülga 6762 sayılı TTK m. 129 hükmünün güncel ihtiyaçlar, mehaz Alman Ticaret Kanunu (HGB § 87) ve Avrupa Birliği’nin 86/653/AET sayılı Yönergesi ışığında modernize edilmiş hâlidir. Hüküm; acentelik ilişkisi devam ederken kurulan işlemler (f. 1 ve f. 2), acentelik ilişkisi sona erdikten sonra kurulan işlemler (f. 3) ve tahsil işlemlerinden doğan komisyon (f. 4) olmak üzere dört temel esasa dayanmaktadır [5-7]. Kanun koyucu, acentenin emek ve çabasının karşılıksız kalmamasını teminat altına alırken, aynı zamanda müvekkilin aynı işlem için birden fazla acenteye mükerrer ücret ödemesini engellemek amacıyla hakkaniyete dayalı bir paylaştırma mekanizması ihdas etmiştir [5, 6].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Acentenin Kendi Çabasıyla veya Kazandırdığı Müşterilerle Kurulan İşlemlerde Ücret Hakkı (TTK m. 113/1)
Acentenin ücrete hak kazanabilmesinin temel kuralı, kurulan işlemin acentenin faaliyetleri (aracılık veya sözleşme akdetme) neticesinde meydana gelmiş olmasıdır (illiyet bağı). Madde 113/1 uyarınca acente, ilişkisi devam ederken kendi çabasıyla kurulan işlemlerden doğrudan ücrete hak kazanır [5]. Bununla birlikte yasa koyucu, acentenin daha önce kazandırdığı bir müşterinin, acentenin o anki doğrudan çabası olmaksızın aynı nitelikteki yeni bir işlemi müvekkille doğrudan yapması hâlinde de acenteyi ücrete hak kazanmış saymaktadır [5]. Doktrinde bu duruma "müşteri koruması" veya "dolaylı illiyet" adı verilmektedir. Burada aranan şart, işlemin "aynı nitelikte" olmasıdır. Acentenin kazandırdığı müşteri, müvekkille tamamen farklı bir sektör veya ürün grubunda işlem yaparsa acente bu işlemden komisyon talep edemez.
2.2. İnhisar (Tekel) Hakkı ve Bölge/Müşteri Çevresi Üzerinden Ücret (TTK m. 113/2)
TTK m. 104/1 uyarınca, aksi yazılı olarak kararlaştırılmadıkça müvekkil, aynı yer veya bölgede aynı ticaret dalı ile ilgili birden fazla acente atayamaz [8]. Bu inhisar (tekel) hakkının ücret boyutundaki yansıması TTK m. 113/2'de karşımıza çıkmaktadır. Acenteye belli bir bölge veya müşteri çevresi tahsis edilmişse, acente, kendi hiçbir fiili katkısı olmaksızın dahi o bölge veya müşteri çevresindeki kişilerle kurulan işlemlerden ücrete hak kazanır [5, 9]. Müvekkilin doğrudan doğruya veya başka bir kanal vasıtasıyla o bölgedeki bir müşteriyle sözleşme akdetmesi, acentenin komisyon hakkını ortadan kaldırmaz [5, 10]. Bu hüküm, inhisar hakkının ihlalini önleyici bir mali yaptırım fonksiyonu da görmektedir.
2.3. Sözleşme Sonrası Kurulan İşlemlerde Ücret Hakkı (Nachwirkung) (TTK m. 113/3)
Acentelik sözleşmelerinde sıklıkla karşılaşılan kötüniyetli bir uygulama, müvekkilin acentenin hazırladığı işlemi bekletip, acentelik ilişkisini feshettikten sonra işlemi doğrudan imzalayarak komisyon ödemekten kaçınmasıdır. TTK m. 113/3 bu tehlikeyi bertaraf etmek üzere "sözleşme sonrası (artçı) komisyon hakkı"nı düzenler [6, 11]. Buna göre, acente işleme aracılık etmiş veya işlemin yapılmasını kendi çabasına bağlanabilecek ölçüde hazırlamışsa ve işlem sözleşme bitiminden sonra "uygun bir süre" içinde kurulmuşsa ücrete hak kazanır [6]. Ayrıca, üçüncü kişinin icabı sözleşme bitmeden acenteye veya müvekkile ulaşmışsa da komisyon hakkı doğar [6]. Burada eski ve yeni acente arasında mükerrer ödemeyi engellemek adına "hakkaniyet gereği paylaştırma" ilkesi kabul edilmiştir [6].
2.4. Tahsil Komisyonu (TTK m. 113/4)
Acente, asıl olarak sözleşme akdetmek veya sözleşmeye aracılık etmekle görevli olup tahsilat yapma yetkisi kendiliğinden mevcut değildir; tahsilat için müvekkilinin özel ve yazılı izni gerekir (TTK m. 106) [12]. Eğer müvekkil, acenteye tahsilat yetkisi/talimatı vermişse, acente yaptığı bu ek fiili işlem (tahsilat) sebebiyle asıl ücretten (komisyondan) ayrı olarak, TTK m. 113/4 uyarınca "tahsil komisyonu" talep etme hakkına sahiptir [7, 13].
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, acentenin ücrete hak kazanabilmesi için kural olarak aracılık faaliyeti ile sözleşmenin kurulması arasında bir nedensellik bağı bulunmalıdır. Ancak TTK m. 113/2 kapsamına giren inhisari bölge tayini söz konusuysa, acente kendi bölgesinde müvekkilin doğrudan yaptığı satışlardan da açıkça komisyon talep edebilir. Yargıtay, müvekkilin inhisar bölgesini ihlal ederek başka acenteler ataması veya bizzat e-ticaret yahut büyük müşteriler (key accounts) vasıtasıyla ürün satması hâlinde, bölge acentesinin satış komisyonuna hak kazandığına hükmetmektedir. Sözleşme sonrası kurulan işlemlerde (TTK m. 113/3) ise Yargıtay, acentenin sözleşmenin temel koşullarını olgunlaştırdığını, pazar araştırmasını yaptığını ve fiilen müşteriyi ikna aşamasına getirdiğini ticari defterler, yazışmalar (e-posta vb.) ile ispat etmesini aramaktadır. Makul sürenin takdiri, Yargıtay tarafından her somut olayın ticari dinamiğine (örneğin gemi inşa sözleşmesi ile gıda tedariki sözleşmesi arasındaki bekleme sürelerinin farkına) göre mahalli mahkemenin takdirine bırakılmaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (İnhisar Hakkına Dayalı Ücret Talebi): Müvekkil X A.Ş., Ege Bölgesinde beyaz eşya satışları için A Acentesi ile tek yetkili (inhisari) acentelik sözleşmesi imzalamıştır. X A.Ş., daha sonra A Acentesinin haberi olmadan doğrudan İzmir'de bulunan büyük bir otel zincirine 500 adet klima satışı gerçekleştirmiştir. A Acentesi, satış işleminden kendi çabası olmadığı hâlde komisyon talep etmektedir. Hukuki analiz: TTK m. 104 ve TTK m. 113/2 hükümleri birlikte değerlendirildiğinde, Ege Bölgesi A'ya inhisari olarak tahsis edilmiştir. A Acentesi, kendi hiçbir fiilî katkısı bulunmasa dahi, kendisine tahsis edilen bölgedeki müşterilerle kurulan işlemlerden komisyon isteme hakkına sahiptir [5, 9, 10]. Dolayısıyla A Acentesi, bu satıştan dolayı komisyona hak kazanacaktır.
Olay 2 (Sözleşme Sonrası Komisyon ve Paylaştırma): B Acentesi, müvekkili Y A.Ş. için bir tıp merkeziyle yüklü miktarda tıbbi cihaz satışı hususunda aylar süren müzakereler yapmış, fiyat anlaşması sağlanmış ancak sözleşmenin ıslak imzası aşamasında Y A.Ş., B Acentesi ile olan sözleşmesini feshetmiştir. Fesihten on beş gün sonra Y A.Ş., tıp merkezi ile sözleşmeyi bizzat imzalamıştır. Hukuki analiz: TTK m. 113/3(a) bendi tam olarak bu senaryoyu karşılamaktadır. İşlem, B acentesinin çabasına bağlanabilecek ölçüde hazırlanmış ve fesihten hemen sonra "uygun bir süre" içinde akdedilmiştir [6]. B acentesi bu işlemden tam ücrete hak kazanır. Eğer bu son imza aşamasına müvekkilin atadığı yeni bir C acentesi dâhil olsaydı, TTK m. 113/3 son cümlesi uyarınca, ücretin hâl ve şartlara göre (hakkaniyet ekseninde) B ve C acenteleri arasında paylaştırılması gerekirdi [6, 7].
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Madde 113 doktriner açıdan ileri seviye bir entegrasyonu temsil etse de, kaleme alınış biçimi itibarıyla uygulamada hâkime geniş takdir yetkileri bırakan ve hukuki öngörülebilirliği zayıflatan ibareler barındırmaktadır.
İlk olarak, fıkra 3(a)'da geçen "uygun bir süre" kavramı son derece muğlaktır [6]. HGB § 87 uygulamasında Alman doktrini bu süreyi sektör dinamiklerine göre dar yorumlamakta iken, Türk hukukunda uygun sürenin saptanması tamamen bilirkişi heyetlerinin takdirine terk edilmiş durumdadır. Sabih Arkan ve Reha Poroy / Hamdi Yasaman gibi hocalarımızın da temel eserlerinde işaret ettiği üzere, acentelik hukukunda takdir yetkisinin geniş tutulması zayıf konumda olan acenteyi usul hukuku boyutunda dezavantajlı duruma düşürebilir [23]. İkinci olarak, TTK m. 113/3 son cümlesindeki "hakkaniyet gereği paylaşım" ilkesi, önceki ve sonraki acentelerin sarf ettikleri emeği matematiksel bir katsayıya oturtma zorluğunu beraberinde getirir [6]. Eski acente %80 efor sarf etmiş ancak işi %20 çaba ile yeni acente bitirmişse, müvekkilin kasasından tek bir ücret çıkacağından husumet bir nevi iki acente arasına kaymaktadır. Kanun koyucunun paylaşım kriterlerine ilişkin asgari bazı objektif standartları madde gerekçesinde dahi belirtmemiş olması ciddi bir eksikliktir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.