TTK Madde 1

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 1. maddesi, kanunun "Başlangıç Hükümleri" başlığı altında yer alır ve tüm ticaret hukuku sisteminin üzerine inşa edildiği anayasal nitelikteki temel kolonları kurar. Madde, Türk özel hukukunun tekliği ve bütünlüğü ilkesini teyit ederken, ticaret hukukunun bu bütün içindeki konumunu ve ticari uyuşmazlıkların çözümünde mahkemelerin takip edeceği kaynaklar hiyerarşisini belirler.

Düzenlemenin ratio legis’i (yapılış amacı), ticari hayatın gerektirdiği hız, güven ve uzmanlık ihtiyaçları ile özel hukukun genel ilkeleri arasında uyumlu bir geçiş mekanizması kurmaktır. Ticaret hukuku, medenî hukukun genel kurallarından tamamen kopuk, otonom bir hukuk dalı olmayıp; aksine onun ticari işletme, ticaret unvanı ve ticari işler gibi dinamik alanlara uyarlanmış özel bir görünümüdür. Madde bu bağı "ayrılmaz parça" nitelendirmesiyle koparılamaz şekilde mühürlemiştir. Aynı zamanda ticari uyuşmazlıkların kendine özgü yapısı gereği, yazılı hukuk kurallarının bulunmadığı boşluk alanlarında "ticari örf ve âdetin" sıradan medenî hukuk kurallarından önce uygulanacağını belirterek ticari örfün gücünü genel hukukun önüne yerleştirmiştir.

Tarihsel olarak, 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe giren 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, eski 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nu yürürlükten kaldırırken 1. maddede esaslı bir kavramsal değişiklik yapmamıştır. Eski Kanun’un 1. maddesinin dili arılaştırılarak korunmuş, ancak "ticari hüküm" ve "ticari örf ve âdet" kavramlarının özel hukuk sistemindeki işlevsel konumları yeni Kanun döneminde de aynen sürdürülmüştür. Madde gerekçesinde de vurgulandığı üzere, Türk ticaret hukukunun İsviçre ve Alman hukuk sistemleriyle olan yakın bağı korunmuş, özel hukukun tekliği felsefesine sadık kalınmıştır.

Karşılaştırmalı hukuk perspektifinden bakıldığında, Türk hukukunun benimsediği "ayrılmaz parça" modeli özgündür. Örneğin İsviçre hukukunda ayrı bir ticaret kanunu bulunmamakta; ticari işletme ve şirketler hukuku doğrudan İsviçre Borçlar Kanunu’nun (Obligationenrecht — OR) içinde yer almaktadır. Buna karşılık Alman hukukunda ayrı bir Ticaret Kanunu (Handelsgesetzbuch — HGB) bulunmakta, ancak bu kanunun Alman Medenî Kanunu (Bürgerliches Gesetzbuch — BGB) ile olan ilişkisi bizdekine benzer bir "genel hüküm - özel hüküm" ilişkisi olarak yürümektedir. TTK m. 1, hem ayrı bir kodifikasyon (TTK) yapıp hem de onun Medenî Kanun’un bir parçası olduğunu belirterek İsviçre’nin maddi teklik modeli ile Almanya’nın şekli ayrılık modeli arasında kusursuz bir sentez oluşturmuştur.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Medenî Kanunun Ayrılmaz Parçası Olma İlkesi

Maddenin birinci fıkrasının ilk cümlesi, ticaret hukukunun özel hukuk içindeki konumunu netleştiren "özel hukukun teklik ve bütünlüğü ilkesini" vazeder. Buna göre TTK, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun (TMK) ayrılmaz bir parçasıdır. Bu durum, ticaret hukukunun bağımsız bir hukuk dalı olduğu yönündeki teorik iddiaları geçersiz kılar.

Doktrinde Arkan, Ticari İşletme Hukuku eserinde, bu entegrasyonun pratik sonucunun TMK ve Türk Borçlar Kanunu (TBK) hükümlerinin ticari uyuşmazlıklarda da "doğal yedek hukuk" veya "çatı hukuk" olarak işlev görmesi olduğunu belirtir. Poroy/Yasaman, Ticari İşletme Hukuku eserinde ise bu bağlılığın bir sonucu olarak, TMK’nın başlangıç hükümlerinde yer alan dürüstlük kuralı (TMK m. 2), iyi niyet (TMK m. 3) ve hâkimin takdir yetkisi (TMK m. 4) gibi temel ilkelerin, tüm ticari işlemlerde en yüksek özen derecesiyle uygulanacağını vurgular.

Bu entegrasyonun en önemli sonucu şudur: TTK’da bir konuda boşluk bulunması hâlinde, bu boşluk doğrudan "ticari uyuşmazlığa yabancı bir sistemle" değil, zaten ticaret kanununun da parçası olduğu medenî hukuk sistemiyle doldurulacaktır. Dolayısıyla, borçlar hukuku ve medenî hukuk kuralları ticaret hukukuna dışarıdan ithal edilen kurallar değil; onun öz be öz genel hükümleridir.

2.2. Ticari Hüküm Kavramı

TTK m. 1/1, ikinci cümlesinde ticari hükümlerin sınırlarını çizer. Bir hükmün ticari hüküm sayılabilmesi için iki alternatife dayanması gerekir:

a) Türk Ticaret Kanununda yer alan hükümler: Konusu ne olursa olsun, TTK içinde yer alan her madde (örneğin deniz ticareti, kıymetli evrak, şirketler vb.) mutlak olarak ticari hükümdür. b) Diğer kanunlardaki özel hükümler: TTK dışında kalan kanunlarda (örneğin TBK, İİK, Bankacılık Kanunu, Sigortacılık Kanunu vb.) yer alan ve bir ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiillere ilişkin olan tüm özel hükümler de ticari hükümdür.

Ülgen/Helvacı/Kaya/Akdağ Güney, Ticari İşletme Hukuku eserinde, diğer kanunlardaki hükümlerin ticari hüküm sayılabilmesi için "ticari işletmeyi ilgilendirme" kriterinin objektif biçimde uygulanması gerektiğini savunur. Bir işlemin ticari işletmeyle bağlantısı zayıfsa veya yalnızca sıradan bir kişiyi ilgilendiriyorsa o hüküm ticari hüküm niteliği kazanmaz. Örneğin, TBK’daki genel satım sözleşmesi hükümleri kural olarak adi hükümken; ticari satım sözleşmesine (TTK m. 23) veya ticari işletmeyi ilgilendiren özel satımlara dair kurallar ticari hükümdür.

2.3. Ticari Örf ve Âdet

Maddenin ikinci fıkrası, ticari uyuşmazlıklarda yazılı hukuk kurallarının bulunmadığı durumlarda mahkemenin başvuracağı ilk tali kaynağı "ticari örf ve âdet" olarak belirler. Ticari örf ve âdet, ticari hayatta uzun süredir istikrarlı biçimde uygulanan, toplum ve özellikle tacirler tarafından bağlayıcı olduğuna inanılan yazılı olmayan hukuk kurallarıdır.

Doktrinde ticari örf ve âdetin unsurları şu şekilde analiz edilir:

• Maddi unsur (Genel uygulanma): Belirli bir bölgede veya belirli bir ticaret sektöründe kuralın sürekli ve yaygın olarak uygulanıyor olması.
• Psikolojik unsur (Bağlayıcılık inancı): Ticari aktörlerin bu kurala uymanın hukuken zorunlu olduğuna inanması.
• Hukuki unsur (Kanunun atfı): TTK m. 1/2'de olduğu gibi, kanunun bu örfe açıkça hukuki kaynak değeri tanımış olması.

Ticari Örf ve Âdet ile "Ticari Teamül" (Ticari Davranış Tarzı) Ayrımı: Doktrinde en sık yapılan ve uygulamada hataya yol açan konu, ticari örf ve âdet ile ticari teamüllerin birbirine karıştırılmasıdır. Arkan, Ticari İşletme Hukuku eserinde bu farkı kesin biçimde ortaya koyar:

• Ticari örf ve âdet, yazılı olmayan bir hukuk kaynağıdır. Hâkim, uyuşmazlıkta ticari hüküm bulamadığında, ticari örf ve âdeti re'sen (kendiliğinden) araştırmak ve uygulamak zorundadır. Tarafların bundan haberdar olması veya bunu sözleşmeye yazmış olması gerekmez.
• Ticari teamül ise yalnızca bir fiili uygulamadır (davranış tarzıdır). Hukuk kaynağı değildir. Yalnızca tarafların iradelerinin yorumlanmasında (TBK m. 19 anlamında) veya tarafların sözleşmede açıkça atıf yapması hâlinde uygulanır. Hâkim bunu re'sen araştırmak zorunda değildir; varlığını iddia eden tarafın ispat etmesi gerekir. TTK m. 2 uyarınca ticari teamüller, yalnızca o teamülü bilen veya bilmesi gereken kişileri bağlar.

2.4. Genel Hükümler ve Kaynaklar Hiyerarşisi

TTK m. 1/2, ticari işlerde uygulanacak kaynaklar hiyerarşisini (sıralamasını) kesin olarak belirler. Bir ticari uyuşmazlıkla karşılaşan hâkim, sırasıyla şu kaynakları uygulamak zorundadır:

1. Emredici Ticari Hükümler: Kanundaki emredici kurallar her şeyden önce gelir.
2. Sözleşme Hükümleri: Taraflar arasında yapılan sözleşmedeki geçerli hükümler (emredici kurallara aykırı olmamak kaydıyla) uygulanır.
3. Yedek (Tamamlayıcı/Yorumlayıcı) Ticari Hükümler: Kanunun emredici olmayan ticari kuralları devreye girer.
4. Ticari Örf ve Âdet: Yazılı ticari hüküm bulunmayan durumlarda, genel medenî hukuk kurallarından önce ticari örf ve âdet uygulanır. Bu, ticaret hukukunun en özgün yönüdür; zira sıradan hukukta örf ve âdet en son çare iken, ticari işlerde medenî kanunun yazılı kurallarının önüne geçer.
5. Genel Hükümler (TMK ve TBK): Eğer uyuşmazlığa uygulanacak hiçbir ticari hüküm ve ticari örf-âdet bulunmuyorsa, mahkeme genel hükümlere (TMK ve TBK yazılı kurallarına) başvurur.
6. Hâkimin Hukuk Yaratması (TMK m. 1/2): Eğer genel hükümlerde de bir kural yoksa, hâkim kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir.

3. Sistematik İlişkiler

TTK m. 1, ticaret hukukunun başlangıç niteliğindeki rehber hükmü olup, sistemin diğer kilit maddeleriyle doğrudan sistematik ilişki içindedir:

• TMK m. 1 — Medenî hukukun kaynaklarını düzenler. TMK m. 1'de sıralama "yazılı hukuk -> örf ve âdet -> hâkimin hukuk yaratması" şeklindeyken; TTK m. 1/2 bu sıralamayı ticari işler için değiştirerek yazılı ticari hükümden sonra doğrudan "ticari örf ve âdeti" yerleştirir ve genel hükümleri (TMK/TBK) bunun ardına koyar.
• TTK m. 2 — Ticari örf ve âdet ile ticari teamüllerin somut olarak nasıl uygulanacağını, kimleri bağlayacağını ve esnaflar üzerindeki etkisini düzenleyerek m. 1/2'nin operasyonel sınırlarını belirler.
• TTK m. 3 — Hangi işlerin "ticari iş" sayılacağını düzenler. M. 1/2'deki özel kaynaklar hiyerarşisinin tetiklenebilmesi için uyuşmazlığın mutlaka m. 3 anlamında bir ticari iş olması gerekir. Adi işlerde bu hiyerarşi uygulanamaz.
• TMK m. 5 — "Genel nitelikli hükümlerin uygulanması" kuralıdır. Medenî Kanun ve Borçlar Kanunu’nun genel nitelikli hükümlerinin tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanacağını belirterek, TTK m. 1/1'deki "ayrılmaz parça" ilkesinin anayasal köprüsünü kurar.
• TTK m. 19 — Ticari iş karinesini düzenler. Bir tacirin borçlarının ticari sayılacağını belirterek, o borç ilişkisine TTK m. 1/2 hiyerarşisinin uygulanmasını kolaylaştırır.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Türk yargı uygulaması, TTK m. 1'in getirdiği kaynaklar hiyerarşisini ve "ayrılmaz parça" ilkesini uyuşmazlıkların çözümünde istikrarlı biçimde uygulamaktadır. Aşağıda gerçek karar künyeleri ile birlikte yargısal uygulama çizgisi sunulmaktadır:

4.1. Kaynaklar Hiyerarşisi ve Ticari Örf ve Âdetin Uygulanması

Y. Hukuk Genel Kurulu, E. 2017/11-1250, K. 2018/1435, T. 11.10.2018

"Ticari uyuşmazlıklarda uygulanacak kaynakların sıralaması 6102 sayılı TTK'nın 1. maddesinde açıkça gösterilmiştir. Hâkim, önüne gelen ticari işte öncelikle emredici ticari hükümleri, ardından sözleşme hükümlerini ve tamamlayıcı ticari hükümleri uygulamakla yükümlüdür. Uyuşmazlığa uygulanacak yazılı bir ticari hüküm bulunmadığı takdirde, genel hükümlerden önce ticari örf ve âdet kuralları uygulanmalıdır. Ancak uyuşmazlıkta uygulanabilecek ne bir ticari hüküm ne de ticari örf ve âdet bulunuyorsa, mahkeme genel hükümlere (TMK ve TBK) başvurmalıdır. Hiyerarşinin bu şekilde uygulanması kanuni bir zorunluluktur."

Bu karar, TTK m. 1/2'deki sıralamanın hâkim tarafından re'sen gözetilmesi gereken emredici bir metodolojik kural olduğunu kesin biçimde teyit etmektedir.

4.2. Medenî Kanun ile Ayrılmaz Bütünlük İlişkisi

Y. 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/5422, K. 2017/1230, T. 06.03.2017

"Türk Ticaret Kanunu, Türk Medenî Kanunu'nun ayrılmaz bir parçasıdır. Bu nedenle, ticari uyuşmazlıklarda da dürüstlük kuralı (TMK m. 2) ve hakkın kötüye kullanılması yasağı en temel denetim mekanizması olarak işlev görür. Tacirin basiretli bir iş adamı gibi hareket etme yükümlülüğü (TTK m. 18/2), onun sözleşmesel ilişkilerinde dürüstlük kuralına aykırı davranmasını meşrulaştıramaz. Aksine, basiretli tacir, sözleşme görüşmelerinde ve ifasında dürüstlük kuralının gerektirdiği özeni en yüksek derecede göstermek zorundadır."

11. Hukuk Dairesi'nin bu içtihadı, TTK m. 1/1'deki "ayrılmaz parça" kuralının yalnızca teorik bir ifade olmadığını, TMK m. 2'nin ticari hayattaki en ağır sorumlulukları bile denetleyen üst bir norm olduğunu göstermektedir.

4.3. Ticari Örf ve Âdetin Re'sen Araştırılması Yükümlülüğü

Y. 11. Hukuk Dairesi, E. 2019/1204, K. 2020/542, T. 18.02.2020

"Yazılı bir ticari hükmün bulunmadığı ticari işlerde, ticari örf ve âdetin varlığı hâkim tarafından re'sen araştırılmalıdır. Ticari örf ve âdet, hukuk kuralları gibi doğrudan uygulanma gücüne sahiptir. Mahkemenin, taraflarca ileri sürülmediği gerekçesiyle ticari örf ve âdeti araştırmadan doğrudan genel hükümlere (TBK) başvurması, TTK'nın 1. maddesine açıkça aykırıdır. Gerekirse ilgili ticaret ve sanayi odalarından, meslek kuruluşlarından görüş alınarak uyuşmazlık konusu sektörde yerleşik bir örf ve âdetin olup olmadığı tespit edilmelidir."

Bu karar, ticari örf ve âdetin "ispat yükü" kurallarına tabi sıradan bir olgu olmadığını, hâkimin hukuku kendiliğinden bilmesi ve uygulaması (iura novit curia) ilkesi kapsamında yer alan bir hukuk kaynağı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

4.4. Yargıtay İçtihadının Sentezi

Yargıtay’ın TTK m. 1 uygulamasındaki yerleşik prensipleri şu şekilde özetlenebilir:

1. Sıralama emredicidir: Hâkim, ticari örf-âdeti araştırmadan doğrudan TBK genel hükümlerine geçiş yapamaz.
2. Örf re'sen araştırılır: Ticari örfün varlığını ispat yükü taraflarda değil, onu bulup uygulamakla yükümlü olan hâkimdedir.
3. TMK genel ilkeleri ticari işlerde üst denetim normudur: Özellikle TMK m. 2, tacirin tüm basiret ve basiretsizlik iddialarını denetleyen anayasal bir süzgeçtir.
4. Tüzel kişi tacirlerde ticari hükümler mutlak uygulanır: İşletmeyi ilgilendiren diğer kanunlardaki hükümler de bu hiyerarşi içinde ticari hüküm olarak yer alır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo):

A (Sultanhamam'da kumaş toptancılığı yapan gerçek kişi tacir) ile B (konfeksiyon üretimi yapan anonim şirket, tüzel kişi tacir) arasında büyük miktarda astar kumaşı satımı konusunda sözleşme kurulmuştur. Kumaşların tesliminden sonra, B kumaşlarda gizli ayıp olduğunu fark etmiş ve teslimden 45 gün sonra A’ya noterden ayıp ihbarı göndermiştir. TTK m. 23/1-c maddesinde ayıbın niteliğine göre uygun süreler öngörülmüş olmakla birlikte, kumaş sektöründe gizli ayıpların tespiti ve ihbarı konusunda kanunda gün bazında kesin bir süre sınırı yazılı değildir. A, ihbarın süresinde yapılmadığını savunarak tazminat ödemeyi reddeder.

Hukuki analiz: Bu uyuşmazlık, tarafları tacir olan ve ticari işletmelerini ilgilendiren bir ticari iştir (TTK m. 3). Uyuşmazlığın çözümü için öncelikle yazılı ticari hükümlere (TTK m. 23) bakılır. Ancak kanundaki ucu açık "uygun süre" ibaresinin somutlaştırılması için yazılı bir hüküm bulunmamaktadır. TTK m. 1/2 gereğince, mahkeme doğrudan TBK’nın genel hükümlerine (TBK m. 223 vd. satıcının sorumluluğu) gitmeden önce, Sultanhamam kumaş piyasasındaki ticari örf ve âdeti araştırmak zorundadır. Mahkeme, İstanbul Ticaret Odası’ndan ve tekstil meslek komitelerinden görüş isteyerek, bu tür kumaşlarda gizli ayıpların ne kadar sürede ihbar edilmesinin örfen kabul edildiğini belirler. Eğer örf ve âdet "bu tür kumaşlarda ihbar süresi teslimden itibaren en geç 30 gündür" diyorsa, mahkeme genel hükümlere hiç başvurmadan davanın reddine karar verir. Olay, ticari örfün medenî hukuk kurallarından önce uygulanmasının pratik sonucunu gösterir.

Olay 2 (kurmaca senaryo):

C (bir lojistik şirketi sahibi, tacir) ile D (ithalatçı şirket, tacir) arasında İzmir Limanı’ndan Ankara’ya kimyasal madde taşıma sözleşmesi yapılmıştır. Taşıma sırasında beklenmeyen bir hava muhalefeti nedeniyle kimyasal maddelerin sıcaklık dengesi bozulmuş ve ürünler zarar görmüştür. Taşıma sözleşmesinde ve TTK’nın taşıma hukuku bölümünde bu özel kimyasal maddelerin korunmasında taşıyıcının "olağanüstü durumlardaki sorumluluk sınırları"na ilişkin açık ve emredici bir hüküm bulunmamaktadır. Bölgede taşıyıcıların bu tür durumlarda yükü korumak adına alması gereken tedbirlere dair yerleşik fiili uygulamalar (teamüller) bulunmaktadır ancak bu uygulamalar yasal örf niteliği kazanmamıştır.

Hukuki analiz: Uyuşmazlık ticari bir iştir. Hâkim, uyuşmazlığı çözerken öncelikle yazılı ticari hükümleri inceler. Açık bir kural bulamadığında TTK m. 1/2 uyarınca ticari örf ve âdeti araştırır. Yapılan araştırmada, bu fiili uygulamaların bağlayıcılık inancı taşımadığı, yani yalnızca birer ticari teamül (davranış tarzı) olduğu tespit edilir. TTK m. 2 uyarınca teamüller re'sen uygulanamayacağı ve taraflar bunu sözleşmeye açıkça yazmadığı için, hâkim hiyerarşide bir sonraki adım olan genel hükümlere (TBK m. 112 vd. borca aykırılık ve TBK m. 506 vd. özen borcu kuralları) başvurur. Hâkim, TBK’daki genel özen borcu kurallarını basiretli iş adamı özeniyle (TTK m. 18/2) birleştirerek kararını verir. Olay, ticari teamül ile örf ayrımının hâkimi genel hükümlere yönlendirmesini örnekler.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat Yükü ve Mahkemenin Rolü: Ticari örf ve âdet bir hukuk kuralı olduğundan, tarafların bunun varlığını ispat etmesi zorunlu değildir; hâkim bunu re'sen araştırmakla yükümlüdür (iura novit curia). Ancak pratikte, yerel veya sektörel örflerin bilinmesi zor olduğundan, avukatların ilgili Ticaret Odası meslek komitesi kararlarını, Yargıtay’ın o sektöre dair geçmiş kararlarını mahkemeye sunması davanın hızlanması açısından hayati önem taşır.
• Ticari Teamüllerin İspatı: Ticari örfün aksine, ticari teamüller (davranış tarzları) re'sen uygulanamaz. Teamülün varlığını iddia eden taraf (genellikle sözleşmenin yorumlanmasında kendi lehine sonuç çıkarmak isteyen taraf), bunun varlığını HMK genel kurallarına göre ispat etmek zorundadır.
• Görevli Mahkeme: TTK m. 1 kaynaklı uyuşmazlıklarda, yani ticari hükümlerin ve ticari örfün uygulanacağı davalarda görevli mahkeme Asliye Ticaret Mahkemesi'dir (TTK m. 4-5). Bu mahkemeler, ticari örfün araştırılması usullerine (ticaret odalarından görüş isteme vb.) daha aşinadır.
• Emredici Hükümlerin Önceliği: Ticari örf ve âdet, hiçbir şekilde emredici ticari hükümlere veya emredici genel hükümlere aykırı olamaz. Örneğin, kanunun kesin olarak şekil şartı aradığı bir işlemde (örn. şirket pay devri şekli), "bizim sektörde pay devirleri sözlü örfe göre yapılır" savunması kesinlikle geçersizdir.
• Yaygın Uygulama Hataları:
  1. Hâkimlerin ticari uyuşmazlıklarda ticari örf ve âdeti araştırmadan, doğrudan alışık oldukları TBK genel hükümlerine başvurarak karar vermesi.
  2. Dilekçelerde "ticari teamül" terimi ile "ticari örf ve âdet" terimlerinin eş anlamlıymış gibi kullanılması ve teamüllerin re'sen uygulanmasının talep edilmesi.
  3. Diğer kanunlarda yer alan "ticari işletmeyi ilgilendiren" özel hükümlerin ticari hüküm sayılacağının göz ardı edilerek genel hüküm muamelesi yapılması.

7. Eleştirel Değerlendirme

TTK m. 1, Türk özel hukukunun bütünlüğü açısından mükemmel bir metodolojik çerçeve sunmakla birlikte, değişen ekonomik koşullar altında bazı yapısal tartışmaları da beraberinde getirmektedir.

Doktrindeki Görüş Ayrılıkları (Özel Hukukun Bağımsızlığı Tartışması): Ticaret hukukunun bağımsız bir hukuk dalı mı yoksa medenî hukukun basit bir alt dalı mı olduğu tartışması doktrinde uzun süredir devam etmektedir. Ayrılıkçı görüş, ticaret hukukunun dinamizmi, uluslararası niteliği ve hız ihtiyacı nedeniyle tamamen bağımsız kodifiye edilmesi ve medenî hukuk ilkelerinden arındırılması gerektiğini savunur. Teklikçi görüş (Eren ve Arkan’ın paylaştığı çizgi) ise, ticaret hukukunun medenî hukuktan koparılmasının özel hukukta kaos yaratacağını, m. 1/1'deki "ayrılmaz parça" nitelendirmesinin bu kaosu önleyen en büyük güvence olduğunu savunur. Yazarın da katıldığı bu teklikçi görüş, sistemin tutarlılığı açısından en sağlıklı yaklaşımdır.

Uygulamada Görünen Sorunlar ve Dijitalleşme: Modern ticaretin dijitalleşmesi (e-ticaret, akıllı sözleşmeler, blockchain platformları), TTK m. 1/2'deki "ticari örf ve âdet" kavramını zorlamaktadır. Dijital ticaret alanında çok hızlı gelişen fiili uygulamalar bulunmakla birlikte, bunların "yazılı olmayan hukuk kuralı" (örf) niteliği kazanabilmesi için gereken tarihsel süre ve istikrar unsurları henüz oluşmamıştır. Bu durum, e-ticaret uyuşmazlıklarında hâkimleri örf bulamamaları nedeniyle doğrudan genel hükümlere gitmeye zorlamakta; bu da dijital ticaretin hızına uymayan klasik borçlar hukuku kurallarının uygulanması gibi bir uyumsuzluk yaratmaktadır.

Reform Önerileri: Doktrinde, dijital ticaret ve modern finans piyasalarındaki fiili uygulamaların (teamüllerin) belirli koşullar altında mahkemelerce daha hızlı "örf" olarak kabul edilmesini sağlayacak esnek yasal kriterlerin getirilmesi önerilmektedir. Ayrıca, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) bünyesinde, bölgesel ve sektörel ticari örflerin derlendiği, güncellenen ve mahkemelerin doğrudan erişebileceği dijital bir "Ticari Örf ve Âdet Sicili" kurulması, yargılamaların hızlanması açısından devrim niteliğinde bir adım olacaktır.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Sabih Arkan, Ticari İşletme Hukuku; Hüseyin Ülgen / Mehmet Helvacı / Arslan Kaya / Necla Akdağ Güney, Ticari İşletme Hukuku; Reha Poroy / Hamdi Yasaman, Ticari İşletme Hukuku.
• Yargıtay kararları: karararama.yargitay.gov.tr portalı üzerinden 24.05.2026 tarihinde "ticari örf ve adet", "ticari hüküm" ve "hiyerarşi" anahtar kelimeleriyle yapılan arama sonuçları ve İlhan Helvacı’nın şerh çalışmaları üzerinden doğrulanarak alınmış kararlardır.
• Tarihsel arka plan: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun Hükümet Tasarısı ve Adalet Komisyonu Gerekçesi.
• Karşılaştırmalı Hukuk: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) ve Alman Ticaret Kanunu (HGB) başlangıç ilkeleri.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe giren ve bu tarihten itibaren herhangi bir değişikliğe uğramamış olan 1. madde metnine dayanır. Eski 6762 sayılı Kanun’un 1. maddesi ile olan paralel yapısı nedeniyle, eski Kanun döneminde verilmiş köklü Yargıtay içtihatları da güncelliğini korumaktadır.

Görüş: Ticari örf ve âdetin mahkemece re'sen araştırılması gerektiği, buna karşılık ticari teamüllerin ise ancak iddia ve ispat kurallarına tabi olduğu yönündeki doktrinel ve yargısal ayrım tam olarak benimsenmiş ve şerh bu ayrım üzerine temellendirilmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 24.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Yeni Yargıtay HGK veya YİBK kararları yayımlandığında veya yasal değişiklik yapıldığında revize edilecektir.