TMK Madde 169

1. Sistematik

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitap Aile Hukuku bölümünde, boşanma davası usulünün temel taşlarını oluşturan 167, 168 ve 169. maddeler, mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 116, 117 ve 137. maddelerine dayanmaktadır. Bu üç temel maddenin ratio legis'i, davacı tarafa evliliği tamamen bitirme veya belirli bir süre askıya alma konusunda bir seçim serbestisi sunmak (m. 167) yetkili mahkemeyi eşlerin yaşam merkezlerine yakın tutarak adalete erişimi kolaylaştırmak (m. 168) ve uzun sürebilecek çekişmeli dava süresince eşlerin ve çocukların barınma, geçim gibi temel ihtiyaçlarını acil koruma altına almaktır (m. 169). Kanun koyucu, bu üçlü yapı ile dava öncesi tercihi, dava yerini ve dava sırasındaki fiili durumu entegre bir koruma şemsiyesi altına almıştır.

Türk hukuk sisteminde "ayrılık", evlilik bağını hukuken ortadan kaldırmadan eşlere ortak yaşamdan uzaklaşma ve evliliği gözden geçirme fırsatı tanıyan bir kurumdur. Ancak boşanma ile ayrılık arasındaki bu ikili sistemde, Türkiye'deki sosyolojik gerçeklikler, uyuşmazlıkların derinliği ve onarım ihtimalinin zayıflığı nedeniyle ayrılık davası açma veya mahkemelerin boşanma yerine ayrılığa hükmetme oranı pratikte son derece düşüktür.

2. Kavramlar

Boşanma veya ayrılık seçeneği (m. 167) Boşanma davası açmaya hakkı olan eşin, evlilik birliğini kesin olarak sona erdirmek yerine, dilerse sadece ortak yaşama ara verilmesini sağlayan ayrılık kararı talep edebilmesi hakkıdır. Kanun, davacıya bu hususta bir seçim hakkı tanımış olup; yalnızca ayrılığa ilişkin dava açılmışsa mahkemenin re'sen boşanmaya karar veremeyeceğini, ancak boşanma davası açılmışsa ortak hayatın yeniden kurulma olasılığının varlığı halinde hâkimin boşanma yerine ayrılığa hükmedebileceğini öngörmüştür.

Ayrılık kurumu Eşlerin evlilik bağını (statüsünü) hukuken muhafaza ettikleri ancak bir ila üç yıl arasında değişen belirli bir süre boyunca mahkeme kararıyla birlikte yaşama yükümlülüğünden muaf tutuldukları hukuki kurumdur. Bu kurum, eşlere çatışmalı ortamdan uzaklaşarak evliliği kurtarma ve düşünme payı verme amacı güder. Süre sonunda barışma sağlanamazsa eşler yeniden boşanma davası açabilirler.

Yetkili mahkeme (m. 168) Boşanma veya ayrılık davasının coğrafi olarak hangi yerdeki mahkemede açılacağını belirleyen, davacıya iki farklı alternatif sunan yer yönünden yetki kuralıdır. Davacı, davasını kendi yerleşim yeri veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde açabileceği gibi, davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesinde de açma hakkına sahiptir. Bu kural, kamu düzenine ilişkin kesin bir yetki kuralı olmayıp ilk itiraz mahiyetindedir.

Aile mahkemesinin münhasır yetkisi 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun uyarınca, TMK'nın İkinci Kitabından kaynaklanan boşanma ve ayrılık davalarının genel mahkemelerde (Asliye Hukuk) değil, ihtisaslaşmış özel mahkemeler olan Aile Mahkemelerinde görülmesi kuralıdır. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise bu sıfatla Asliye Hukuk Mahkemeleri bu davalara bakmakla görevlidir.

Geçici önlemler (m. 169) Boşanma veya ayrılık davası açılmasıyla birlikte, davanın devamı süresince eşlerin barınması, geçimi, mallarının yönetimi ve çocukların bakım ile korunmasına ilişkin olarak hâkimin herhangi bir talep beklemeksizin kendiliğinden (re'sen) aldığı tedbirlerdir. Bu önlemler, tarafların davadaki kusur durumuna bakılmaksızın ve davanın en başında derhal uygulanması gereken, zayıf tarafı ekonomik ve sosyal yönden destekleyen koruyucu kararlardır.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 166 (boşanma sebepleri — m. 167'deki seçeneğin maddi dayanağı)
• TMK m. 170-171 (ayrılık kararı ve süresi — mahkemenin ayrılığa karar verme yetkisi)
• TMK m. 182 (velayetin düzenlenmesi — m. 169 kapsamındaki çocukların bakımı ve geçici velayet önlemi ile ilişki)
• TMK m. 186-188 (ortak konut — m. 169 kapsamındaki barınma tedbiri)
• 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama Usullerine Dair Kanun (uzman psikolog/pedagog raporlarının alınması)
• HMK m. 389 (ihtiyati tedbir — m. 169'un genel usul hukukundaki yapısal paraleli)
• 6284 sayılı Kanun (müşterek konuttan uzaklaştırma gibi koruma kararları ile m. 169 kapsamındaki aile konutunun bir eşe tahsisi tedbirlerinin koordinasyonu).

4. Yargıtay İçtihadı

"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Ankara'da beş yıl birlikte oturan çiftten erkek eş, üç ay önce ortak konutu terk ederek İstanbul'a yerleşmiş ve yeni bir yasal ikametgâh oluşturmuştur. TMK m. 168'in sunduğu alternatifli yetki kuralı gereği, davacı kadın boşanma davasını kendi yerleşim yeri olan Ankara'da veya davalının yeni yerleşim yeri olan İstanbul'da açabileceği gibi, davadan önce "son defa altı aydan beri birlikte oturdukları" Ankara mahkemelerinde de açma hakkına sahiptir. Bu kural, eşi terk eden tarafın diğer eşi uzak bir mahkemede dava açmaya zorlamasını engelleyen ve davacının adalete erişimini kolaylaştıran koruyucu bir işleve sahiptir. Davalı yetkisizlik itirazında bulunsa dahi, Ankara mahkemesi son ortak yerleşim yeri olması sıfatıyla yetkili kabul edilecektir.

Olay 2: Şiddetli geçimsizlik nedeniyle açılan bir boşanma davasında, davacı kadın dilekçesinde sadece boşanma talep etmiş, nafaka veya çocukların velayetine ilişkin açık bir talepte bulunmamıştır. TMK m. 169'un emredici ve kamu düzenine ilişkin "re'sen önlem alma" kuralı uyarınca, aile mahkemesi hâkimi tarafların talebini beklemeden ve o aşamada kusur durumunu araştırmadan, müşterek çocuğun geçici velayetini anneye bırakmak ve hem anne hem çocuk lehine uygun bir geçici tedbir nafakasına hükmetmek zorundadır. Hâkim, bu geçici önlemleri alırken tasarruf ilkesiyle (taleple) bağlı değildir, zira ihmali durumunda telafisi güç zararlar doğacaktır.

6. Pratik Notlar

• Ayrılık yerine boşanma talebinin tercih edilme oranı pratikte çok düşüktür; zira eşler davanın yıpratıcı sürecinin ardından evliliğe ek bir "ayrılık süresi" tanımak yerine doğrudan bağları koparmayı hedeflemektedir.
• Altı aylık ortak oturma şartının hesabı, davanın açıldığı tarihten geriye doğru kesintisiz bir fiili ve hukuki birlikteliği gerektirdiğinden, geçici tatiller veya kısa iş seyahatleri bu altı aylık süreyi kesmez.
• Geçici önlemlere karşı itiraz kurumu, HMK'daki ihtiyati tedbire itiraz mekanizmalarına paralel olarak işler ve mahkemece genellikle dosya üzerinden veya tensip zaptıyla hızlıca değerlendirilir.
• 6284 sayılı Kanun kapsamında aile mahkemesince verilen uzaklaştırma (şiddet) tedbiri ile TMK m. 169 uyarınca evin kadın eşe tahsisi kararları birbiriyle çakıştığında, kamu hukuku niteliğindeki 6284 koruma tedbirinin ivediliği ve emrediciliği esas alınır.
• Geçici (tedbir) nafaka miktarı belirlenirken eşlerin kimin daha kusurlu olduğu değil, tamamen o anki ekonomik ihtiyaçları, sosyal durumları ve asgari geçim şartları dikkate alınır.

7. Eleştirel Değerlendirme

TMK m. 167'de öngörülen "ayrılık kurumu", İsviçre hukuku kökenli olmasına rağmen Türkiye'nin sosyo-kültürel pratiğinde neredeyse hiç kullanılmayan ve işlevsiz kalmış ölü bir kuruma dönüşmüştür. Boşanma davalarının yerel mahkeme, istinaf ve temyiz süreçleriyle birlikte ortalama üç ila beş yıl sürebildiği bir yargı sisteminde, mahkemenin bir de taraflara "bir ila üç yıl arası" ek bir ayrılık süresi (TMK m. 171) vermesi, fiili ayrılığı cezalandırıcı bir kronolojik uzunluğa taşımaktadır. Evliliğin onarılması ve düşünme payı verilmesi amacıyla getirilen bu kurum, yargılamanın kendi doğal yavaşlığı içinde pratiklikten uzak olduğu için, hukuk uygulayıcıları ve taraflarca bir barışma molası olarak değil, davayı gereksiz yere uzatan usuli bir zaman kaybı olarak görülmektedir.

TMK m. 168'de düzenlenen alternatifli yetki kuralı (eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı ay birlikte oturulan yer) özünde maddi gücü zayıf olan davacı eşi koruma amacı taşısa da, uygulamada sıklıkla "forum shopping" (kendine avantajlı mahkeme seçimi) manipülasyonlarına kapı aralamaktadır. Özellikle boşanma davası açmadan hemen önce sırf davayı istediği ve kendine avantaj sağlayacağını düşündüğü şehirde açabilmek için MERNİS (nüfus) kaydını şeklen başka bir ile taşıyan kötü niyetli eşler, karşı tarafı uzak mesafelerde yargılamaya katılmak zorunda bırakarak usuli bir baskı aracı yaratmaktadırlar. Her ne kadar bu kural kesin yetki kuralı olmasa ve yetki itirazına tabi tutulsa da, yerleşim yeri (TMK m. 19) tespiti aşamasındaki ispat güçlükleri davanın esasına girilmesini aylarca geciktirmektedir.

TMK m. 169 kapsamında hâkimin "davanın devamı süresince gerekli önlemleri re'sen alır" kuralının lafzındaki hız ve aciliyet, ne yazık ki mahkemelerin yoğun iş yükü altında çoğu zaman erimektedir. Kanun koyucu, barınma ve geçim gibi hayati meselelerde hâkimin dava açılır açılmaz derhal karar vermesini beklerken; uygulamada mahkemelerin Sosyal İnceleme Raporu (SİR) almadan veya ekonomik durum araştırması (SED) kolluk kuvvetlerince tamamlanmadan tedbir nafakasına veya geçici velayete hükmetmekten çekinmeleri, mağdur eşlerin davanın ilk aylarında ciddi ekonomik krizler yaşamasına neden olmaktadır. Devletin UYAP, TAKBİS, SGK ve banka entegrasyonlarını kullanarak tarafların mali durumunu saniyeler içinde tespit etme imkânı varken, hala kolluk tahkikatı sonuçlarının beklenmesi TMK m. 169'un "acil ve geçici koruma" ruhuyla açıkça çelişen bürokratik bir hantallıktır.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 169'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 116-117 137.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 169. madde metnine dayanır.

Görüş: Ayrılık kurumunun daha aktif kullanılması için farkındalık artırılması gerektiği; yetkili mahkeme çift seçeneğinin forum shopping'e yol açabileceği; geçici önlemlerin hızlı ve etkin uygulanması için dijital tebligat altyapısının güçlendirilmesi yerinde olur.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.