TMK Madde 144

1. Sistematik

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitap Aile Hukuku, Evlilik Hukuku kısmında evlenme başvurusu ve törenine ilişkin yasal çerçevenin kapanış hükmü niteliğindeki 144. maddesi, "Yönetmelik" alt başlığını taşımaktadır. Yasa koyucu, yürürlükten kaldırılan 743 sayılı Medeni Kanun'un 111. maddesinde yer alan "nizamname" ibaresi yerine çağdaş idare hukuku terminolojisine uygun olarak "yönetmelik" kavramını benimsemiş ve evlenme işlemlerine dair teknik ile idari prosedürlerin bu yönetmelikle düzenleneceğini emretmiştir. Bu hükmün temelindeki ratio legis, maddi medeni hukukun temel ilkelerini barındıran kanun metnini, zamanla değişebilecek olan kırtasiyecilik, arşivleme ve idari yazışma gibi teferruatlardan arındırmak; idarenin işleyişine esneklik kazandırmaktır.

Bu kural, Anayasa'nın 13. maddesinde vücut bulan "temel hak ve hürriyetlerin ancak kanunla sınırlanabileceği" (kanunîlik) ilkesiyle tam bir uyum içindedir. Zira TMK m. 144'ün yürütme organına bıraktığı yetki alanı, evlenme hakkının özüne, evlenme ehliyetine veya evlenme engellerine dokunan maddi bir sınırlama yetkisi değildir. Yürütme organı, ancak ve ancak kanunun çizdiği çerçevenin içini usul hukuku ve idari teknik bağlamında doldurabilir; idare, yönetmelikle yeni bir evlenme engeli ihdas edemeyeceği gibi, kanunun tanıdığı bir hakkı da bürokratik engellerle kullanılamaz hale getiremez.

2. Kavramlar

Evlenme kütüğü Evlendirme memurlukları nezdinde fiziki veya elektronik ortamda tutulan, kişilerin evlenme işlemiyle değişen medeni hallerini kayıt altına alan ve kamu güvenliğine haiz olan resmi sicildir. Eşya hukukunda tapu sicilinin ayni hakların tescilindeki kurucu veya açıklayıcı işlevine benzer şekilde, aile hukukunda evlenme kütüğü de kurulan akdin devlet nezdinde ispatını ve aleniyetini sağlayan en temel araçtır.

Evlenme işlemi Tarafların evlenme beyannamesi ile yetkili makama başvurdukları andan itibaren başlayan, evrakların incelenmesi, sağlık raporlarının denetimi, törenin icrası ve en nihayetinde evlenme kütüğüne tescili ile tamamlanan idari zincirin bütünüdür. Yasa koyucu, idari işlemin tesisindeki şekil şartlarını ve memurun yetki kullanım usullerini tamamen yürütmenin düzenleyici işlemine (yönetmeliğe) bırakmıştır.

Evlenmeye ilişkin yazışma Evlendirme memurluklarının kendi aralarında, il/ilçe nüfus müdürlükleri ile veya Türk konsoloslukları vasıtasıyla yabancı resmi makamlarla yapacakları her türlü kurum içi ve kurum dışı resmi haberleşme usulüdür. Yabancı mahkeme kararlarının tanınması veya vatandaşlık durumu şüpheli kişilerin ehliyet denetimi sırasındaki diplomatik ve idari yazışma standartları bu kavram çatısı altında toplanmıştır.

"Diğer konular" Kanun koyucunun idareye bıraktığı tali ve teknik yetki alanının sınırlarını genişleten, idari esnekliği temin eden "torba" niteliğinde bir kavramdır. Evlenme cüzdanının şekli, memurların cübbesi, nikah salonlarının fiziki standartları veya e-Devlet entegrasyonuna ilişkin doğabilecek yeni idari ihtiyaçların, kanun değişikliğine gerek kalmaksızın yönetmelikle çözülebilmesine imkân tanır.

Evlendirme Yönetmeliği (1998) Maddenin doğrudan atıfta bulunduğu, Bakanlar Kurulu kararıyla yürürlüğe konulan ve evlendirme memurlarının yetki alanından evrak listelerine kadar tüm evlenme prosedürünü detaylandıran idari düzenleyici işlemdir. Kanunun genel çerçevesinin pratik hayattaki yansımasını ve memurların mesleki el kitabını oluşturan bu yönetmelik, Aile Hukukunun idari pratiğini şekillendiren en temel mevzuat parçasıdır.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 134-143 (başvuru ve tören hükümleri — yönetmelik uygulaması)
• AY m. 91 (kanun hükmünde kararname ile yönetmelik ayrımı)
• AY m. 13 (temel haklar kanunla sınırlanır)
• Evlendirme Yönetmeliği (20 Eylül 1998 tarihli)
• 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu (evlenme tescili)

4. Yargıtay İçtihadı

scraper'dan karar yok, ileride güncelle

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Yetkili evlendirme memuru huzurunda ayırt etme gücüne sahip ergin iki tanık eşliğinde evet denilmek suretiyle evlenme töreni icra edilmiş; ancak memur, Evlendirme Yönetmeliği'nin öngördüğü usullere aykırı olarak evlenme kütüğüne işlemi eksik veya hatalı geçirmiştir. Bu olayda, evlilik akdi TMK m. 142 uyarınca tarafların sözlü ve olumlu irade beyanlarıyla kurulmuş olduğundan, kütükteki yönetmeliğe aykırı idari noksanlık evliliği mutlak butlanla veya yoklukla sakatlamaz. Sicil hukukuna hâkim olan kurallar çerçevesinde, idari bir işlem niteliğinde olan kayıt hatası, yönetmelik çerçevesinde sonradan Nüfus Müdürlüğü veya mahkeme kararıyla (kayıt tashihi) düzeltilebilir; evliliğin kurucu unsurları esastan zedelenmemiştir.

Olay 2: Evlendirme Yönetmeliği'nde yapılan yeni bir düzenlemeyle, evlenme başvurusu yapacak çiftlerden psikolojik uyum testi istenmesi ve bu testi geçemeyenlerin evlenme dosyalarının reddedilmesi kuralı getirilmiştir. TMK m. 144 idareye "evlenme işlemi ve diğer konuları" yönetmelikle düzenleme yetkisi vermiş olsa da, idarenin bu normatif yetkisi TMK'da açıkça sayılmayan yeni bir "evlenme engeli" yaratamaz. Anayasa'nın 13. maddesi ve normlar hiyerarşisi gereğince, temel bir hak olan evlenme özgürlüğü ancak kanunla sınırlandırılabileceğinden, yönetmelikle ihdas edilen böylesi maddi bir kısıtlama açıkça yetki gaspı niteliğindedir ve İdare Mahkemesince iptal edilmelidir.

6. Pratik Notlar

• Evlendirme Yönetmeliği'nin içeriği; evlenme ehliyet belgesinin formatından, sağlık raporunun kapsamına, taraflardan istenecek belgelerin güncelliğinden kütüğün saklanma usullerine kadar tüm idari formları bünyesinde barındırır.
• Yönetmeliğin zaman içinde değişmesi ve uyum zorunluluğu; TMK'da yapılan her köklü değişikliğin (örneğin kadının soyadı hakkındaki Anayasa Mahkemesi iptalleri) fiiliyata yansıyabilmesi için İçişleri Bakanlığı'nın yönetmelik metnini ve matbu formları ivedilikle kanuna uyumlu hale getirmesini gerektirir.
• Yönetmeliğe aykırı işlemlerin hukuki geçerliliği bağlamında; memurun sırf kırtasiye kurallarına (örneğin vesikalık fotoğraf boyutuna) uymaması akdi batıl kılmaz, evlenme geçerlidir ancak işlemi yapan memur hakkında disiplin hukuku kapsamında idari yaptırım uygulanır.
• e-Devlet evlenme kayıt sisteminin (MERNİS) yönetmelikle entegrasyonu sayesinde, kütükler artık merkezi ve dijital olarak tutulmakta; böylece mükerrer evliliklerin veya nüfusa işlenmemiş gaiplik/boşanma kararlarının anında tespiti sağlanmaktadır.
• Yurt dışı evlenme ve tescil yazışma standartları, konsolosluklar ile Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü arasındaki milletlerarası hukuka temas eden (apostil, yeminli tercüme) süreçlerin standartlaşmasını sağlar.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Hukuk sistematiğinde, evlenmenin maddi koşullarının Kanun'da, usul ve icraata dair hususların ise TMK m. 144 atfıyla Yönetmelik'te düzenlenmesi, normlar hiyerarşisi ve yasama ekonomisi açısından kurgusal olarak isabetlidir. Ancak uygulamanın kalbi olan Evlendirme Yönetmeliği'nin, idari bürokrasinin statik doğası gereği çağın hızına ve güncel yargı kararlarına eşzamanlı olarak tepki verememesi ciddi insan hakları sorunlarına yol açmaktadır. Örneğin, Anayasa Mahkemesi'nin evli kadının soyadına veya resmi nikah öncesi dini nikaha ilişkin iptal kararları Resmi Gazete'de yayımlanıp yürürlüğe girmesine rağmen, idarenin aylar boyunca Yönetmelik'te gerekli revizyonları yapmayarak eski matbu evraklar üzerinden vatandaşları hukuka aykırı beyanlara zorlaması, kanun ile yönetmelik arasındaki organik bağın yürütme tarafından tahrip edildiğinin en somut göstergesidir.

Öte yandan, yönetmeliğin sadece şekli işlemleri düzenlemesi gerekirken uygulamada memurların elinde bir vesayet aygıtına dönüşmesi eleştirilmelidir. Dural/Öğüz/Gümüş'ün eserlerinde de tartışılabileceği üzere, yönetmeliğe dercedilen belge sunma mecburiyetleri (örneğin yabancılar için talep edilen konsolosluk bekarlık belgeleri) bazen pratikte temini imkansız hale gelmekte ve kişilerin evlenme hakkını fiilen kullanılamaz boyuta taşımaktadır. İdarenin "şekli denetim" adı altında yönetmelik hükümlerini dar ve katı yorumlayarak vatandaşları evrak labirentine sokması, Aile Hukukunun evlenmeyi teşvik edici (favor matrimonii) felsefesini yok etmekte; bürokratik oligarşiyi hukukun üstünlüğünün önüne geçirmektedir.

Son olarak, 21. yüzyılın MERNİS ve e-Devlet entegrasyonu karşısında TMK m. 144'e dayanan idari düzenlemelerin baştan aşağı dijital bir devrimle yenilenmesi zorunludur. Vatandaşların tüm medeni hal, sabıka ve sağlık verilerinin devletin bulut sisteminde şifreli olarak saniyeler içinde görüntülenebildiği bir yapıda; evlenme kütüğünün halen fiziki defter formatında kurgulanması veya idari yazışmaların postayla yapılması kabul edilemez. Yönetmelik, kâğıt üzerinden "dosya oluşturma" zihniyetini terk ederek, tam entegre, elektronik imzalı ve algoritma destekli bir dijital evlendirme kütüğü rejimini benimsemelidir; aksi takdirde yasa koyucunun TMK m. 144 ile idareye sunduğu dinamizm imkânı, statik bir idari hantallık içinde erimeye mahkûm kalacaktır.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 144'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 104.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 144. madde metnine dayanır.

Görüş: Evlenme usulünün teknik ayrıntılarının yönetmeliğe bırakılmasının norm hiyerarşisi ile uyumlu olduğu; ancak yönetmeliğin dijital evlenme kayıt sistemine uyarlanması için güncel tutulmasının zorunlu olduğu görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.