TMK Madde 137

1. Sistematik

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitap Aile Hukuku bölümünde, evlenme başvurusu ve törenine ilişkin sürecin idari ve yargısal ayaklarını düzenleyen "Başvurunun incelenmesi ve reddi" (m. 137) ile "Redde itiraz" (m. 138) alt başlıkları, evlilik kurumunun ciddiyetini temin eden en temel mekanizmalardır. Mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 100 ve 101. maddelerine dayanan bu hükümlerin temelindeki ratio legis, evlendirme memurunun devlet adına evlenme şartlarını (ehliyet ve engeller) titizlikle denetlemesini sağlamak ve eş zamanlı olarak, memurun olası keyfi veya hatalı ret kararlarına karşı bireylerin evlenme hakkını mahkeme güvencesiyle (yargısal denetim) koruma altına almaktır.

Kanun koyucu, evlenme başvurusunun karara bağlanmasını idari ve yargısal olmak üzere iki aşamalı bir denetim mekanizmasına tabi tutmuştur. TMK m. 137 uyarınca, memurun evrak üzerinde yapacağı şekli ve maddi inceleme sonucunda vereceği idari ret kararı sürecin ilk aşamasını oluştururken; TMK m. 138 ile getirilen ve ret kararının niteliğine göre evrak üzerinden veya basit yargılama usulüyle mahkemece incelenmesini öngören itiraz hakkı, sistemin yargısal denetim ve güvence aşamasını teşkil eder.

2. Kavramlar

Evlendirme memurunun inceleme yetkisi (m. 137) Evlendirme memurunun, kendisine sunulan evlenme beyannamesi ve ekindeki nüfus kayıt örneği, sağlık raporu gibi belgeleri inceleyerek, tarafların evlenmeye ehil olup olmadıklarını ve yasal bir evlenme engelinin bulunup bulunmadığını idari olarak denetleme yükümlülüğüdür. Bu yetki salt şekli bir evrak kontrolünden ibaret olmayıp, kamu düzenini ilgilendiren evlenme engellerinin (yakın hısımlık, mevcut evlilik, akıl hastalığı vb.) tespiti bakımından içeriğe yönelik maddi bir denetimi de barındırır.

Noksanlık tamamlama Evlendirme memurunun, başvuru dosyasını incelemesi neticesinde belgelerde veya usuli işlemlerde bir eksiklik (örneğin fotoğraf eksikliği, imza noksanlığı veya süresi geçmiş sağlık raporu) saptaması halinde, başvuruyu derhal reddetmeyip taraflara bu eksikliği gidermeleri için tanıdığı yasal fırsattır. Bu mekanizma, idari kolaylık ilkesinin aile hukukundaki yansıması olup, şekli eksiklikler yüzünden bireylerin evlenme hakkının ölçüsüzce engellenmesini önleyen koruyucu bir idari adımdır.

Ret kararı ve yazılı bildirim İnceleme neticesinde, başvurunun usulüne uygun yapılmadığı, taraflardan birinin fiil ehliyetine sahip olmadığı veya kanuni bir evlenme engelinin (örneğin iddet müddeti veya mutlak butlan sebebi) var olduğu anlaşıldığında, evlendirme memurunca başvurunun idari yönden reddedilmesi ve bu durumun gerekçesiyle birlikte evlenecek kişilere derhal yazılı olarak tebliğ edilmesidir. İdarenin şeffaflığı gereği yazılılık, ilgililerin mahkemeye itiraz hakkını kullanabilmeleri için süreyi ve gerekçeyi başlatan kurucu bir şekil şartıdır.

Ret kararına itiraz (m. 138) Evlendirme memurunun tesis ettiği idari ret işlemine karşı, evlenmek isteyen kadın veya erkeğin, evlenme özgürlüklerinin ihlal edildiği iddiasıyla bizzat aile mahkemesine başvurarak yargısal denetim talep edebilmeleridir. Kural olarak bu itiraz, mahkeme tarafından duruşma açılmaksızın sadece evrak üzerinden (dosya üzerinden) hızlıca incelenir ve verilecek olan yargısal karar kesin nitelik taşıyarak istinaf ve temyiz yollarına kapatılır.

Basit yargılama usulü Şayet evlendirme memurunun evlenme başvurusunu reddetme gerekçesi, TMK m. 145'te tahdidi olarak sayılan mutlak butlan sebeplerinden birine (örneğin mevcut bir evliliğin devam etmesi, yakın kan hısımlığı veya ayırt etme gücünün sürekli yokluğu) dayanıyorsa, bu ağır iddiaya karşı yapılan itirazın evrak üzerinden değil, taraf teşkili sağlanarak ve deliller toplanarak duruşmalı ve hızlandırılmış bir prosedürle (HMK m. 316 vd.) incelenmesidir. Kamu düzenine taalluk eden mutlak butlan şüphelerinin aydınlatılması, basit yargılama usulünün sağladığı esnek ancak derinlemesine kazaî tahkikatı zorunlu kılar.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 136 (belgeler): TMK m. 137'deki inceleme yetkisinin maddi konusunu, m. 136'da sayılan ve taraflarca sunulması mecburi olan nüfus cüzdanı, kayıt örneği, sağlık raporu ve temsilci izni gibi somut belgeler oluşturur.
• TMK m. 134 (başvuru makamı): İncelemeyi yapacak ve ret kararını tesis edecek olan yetkili idari mercii, TMK m. 134'te sınırları çizilen ve eşlerden birinin oturduğu yerdeki evlendirme memurudur (belediye başkanı veya muhtar).
• TMK m. 141-145 (butlan sebepleri): Evlendirme memurunun ret kararına gerekçe oluşturacak yasal engellerin maddi dayanağı, kanunun iptal ve butlan sebepleri arasında saydığı, evliliğin kurucu ve geçerlilik şartlarına ilişkin hükümlerdir.
• HMK m. 316 vd. (basit yargılama usulü): TMK m. 138'de mutlak butlan iddialarına karşı yapılacak itirazlar için açıkça atıf yapılan yargılama yöntemi olup, uyuşmazlığın hızla ve duruşmalı olarak çözülmesini usulen temin eder.
• İYUK (İdari Yargılama Usulü Kanunu): Evlendirme memurunun ret kararı özünde bir idari işlem (idari tasarruf) olmasına karşın, kanun koyucu TMK m. 138 ile bu uyuşmazlığın çözümünü idari yargıdan alarak özel bir adli yargı (Aile Mahkemesi) yoluna tabi tutmuştur.

4. Yargıtay İçtihadı

scraper'dan karar yok, ileride güncelle

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: Evlendirme memuru, yabancı uyruklu adayın kendi ülkesinden getirdiği apostilli bekârlık belgesindeki şekli bir farklılığı bahane ederek, evlenmeye ehil olunduğu açıkça belli olmasına rağmen başvuruyu haksız yere reddetmiştir. Bu idari engele karşı mağdur olan taraflar, TMK m. 138 uyarınca gecikmeksizin yetkili aile mahkemesine itirazda bulunmuşlardır. Söz konusu ret gerekçesi bir mutlak butlan sebebine dayanmadığı için, mahkeme duruşma açmaksızın salt evrak üzerinde hızlıca bir denetim yapmıştır. İnceleme neticesinde belgenin milletlerarası özel hukuk kurallarına uygun olduğu tespit edilerek idarenin ret kararı kesin olarak kaldırılmış ve memur, nikahı icra etmekle yasal olarak yükümlü kılınmıştır.

Olay 2: Nüfus kayıtlarını detaylıca inceleyen memur, evlenmek için başvuran taraflar arasında amca-yeğen ilişkisi (yakın kan hısımlığı) saptamış ve bu durumu TMK m. 129 kapsamında mutlak evlenme engeli kabul ederek başvuruyu derhal reddetmiştir. Taraflar, kayıtlarda yıllar öncesinden gelen bir maddi hata olduğunu ve aslında aralarında hiçbir kan hısımlığı bulunmadığını ileri sürerek bu ret kararına mahkemede itiraz etmişlerdir. Evlendirme memurunun ret kararı doğrudan bir mutlak butlan sebebine (TMK m. 145/4) dayandığından, aile mahkemesi bu itirazı evrak üzerinden çözemez; mutlak surette HMK kapsamında basit yargılama usulüyle duruşma açacaktır. Yapılacak detaylı kazaî inceleme, tanık beyanları ve DNA testleri sonucunda hısımlık bağının gerçekliği saptanarak nihai hüküm kurulacaktır.

6. Pratik Notlar

• İncelemenin şekli mi esası mı kapsadığı sorunu, uygulamada sıklıkla memur ile başvuranı karşı karşıya getirmektedir; memurun yetkisi temelde belgelerin mevcudiyetine ilişkin şekli bir denetimken, akıl hastalığı veya sahte kimlik şüphesi durumlarında memur ister istemez esasa girerek işlemi bekletmekte veya reddetmektedir.
• Ret kararı bildiriminin hukuki niteliği kural olarak kesin ve yürütülmesi zorunlu bir idari işlemdir; ancak kanun koyucu TMK m. 138 ile bu idari işlemin iptali davasını İdare Mahkemelerinden alarak doğrudan Adli Yargı teşkilatına (Aile Mahkemelerine) tahsis etmiştir.
• Mutlak butlan dışındaki sebeplerle (örneğin iddet müddeti, sağlık raporu eksikliği veya yabancı belge formatı) verilen ret kararlarına itirazda, mahkemenin "evrak üzerinde inceleme" yöntemi uygulaması, duruşmasız ve ivedi karar verilmesini sağlayarak tarafların evlenme planlarının aksamasını engeller.
• Mutlak butlan iddialarına özgülenen basit yargılama usulünün sağladığı hız avantajı, davanın dilekçeler aşamasını kısaltıp (sadece dava ve cevap dilekçesi) duruşma sayısını sınırlayarak, kamu düzenini ilgilendiren ağır engellerin süratle ve adil yargılanma hakkına riayet edilerek aydınlatılmasına hizmet eder.
• İtirazın sonucunda mahkemenin ret kararını kaldırması, idare hukuku bağlamında bozucu yenilik doğuran kazaî bir işlem olup; mahkeme kararı memura ulaştığında, memurluğun başkaca bir gerekçe öne sürmeden nikah işlemlerini tamamlaması mutlak bir yasal zorunluluktur.

7. Eleştirel Değerlendirme

Evlendirme memurunun denetim yetkisinin sınırları (TMK m. 137) aile hukukumuzda idari erk ile yargısal takdirin tehlikeli biçimde birbirine karıştığı bir alandır. Dural/Öğüz/Gümüş ve Akıntürk/Ateş Karaman'ın eserlerinde isabetle belirtildiği üzere; devletin, aile kurumunun sağlam temellere oturması ve mutlak butlanla sakat evliliklerin önlenmesi adına resmi makamlara inceleme görevi vermesi kamu düzeninin bir gereğidir. Ancak, tamamen idari bir personel olan ve ekseriyetle derin bir hukuki formasyona sahip olmayan evlendirme memurunun (özellikle köylerde muhtarların) kişilerin "ayırt etme gücünü", yabancı boşanma kararlarının milletlerarası hukuktaki statüsünü veya muvazaa şüphelerini bizzat tespit edip anayasal bir hak olan evlenme özgürlüğünü tek imzeyle reddedebilmesi, yetki aşımına ve keyfiliğe son derece müsaittir. Yargısal bir uzmanlık gerektiren kompleks hukuki ve tıbbi olguların nihai değerlendirmesinin salt bir idari personelin takdirine bırakılması, modern hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmamaktadır.

TMK m. 138'de düzenlenen ret kararlarına itiraz müessesesinde, mutlak butlan dışındaki haller için öngörülen "evrak üzerinde inceleme yapılıp kesin karara bağlanma" usulü, adil yargılanma hakkı ve hukuki dinlenilme prensipleri (AY m. 36) açısından ciddi zafiyetler taşımaktadır. Kılıçoğlu'nun da işaret edebileceği gibi, evlenme, kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirmesi için en köklü ve şahsa sıkı sıkıya bağlı haklardan biridir. Bir hekimin hatalı teşhisi veya memurun yabancı bir resmi belgeyi yanlış yorumlaması neticesinde verilen idari ret kararının, mahkemece duruşma açılmadan, bilirkişi dinlenmeden sadece kâğıt üzerinden değerlendirilmesi ve verilen kazaî kararın "kesin" nitelikte olup istinaf/temyiz denetimine kapatılması son derece ölçüsüzdür. Hukuki güvenlik ilkesi, temel bir hakkın sınırlandırılmasına dair itirazların, tarafların meramlarını sözlü olarak da ifade edebilecekleri ve üst yargı denetimine tabi olan bir usulle incelenmesini emreder.

21. yüzyılın teknolojik gerçekliği ve e-Devlet (MERNİS, UYAP, e-Nabız) entegrasyonu karşısında, TMK m. 137 ve 138 hükümlerinin geleneksel kâğıt bürokrasisine dayalı işleyişi tam bir anakronizmdir. Günümüzde, kişinin yasal evlenme engeli olup olmadığı, iddet müddetinin dolup dolmadığı veya yaş şartını taşıyıp taşımadığı zaten merkezi nüfus sistemince algoritmik olarak anında denetlenebilmektedir. Kanun koyucunun, ret kararının "yazıyla hemen bildirilmesi" ve tarafların fiziken mahkemeye gidip "itiraz" dilekçesi sunması şeklindeki arkaik yapıyı terk etmesi elzemdir. Sistemsel bir entegrasyonla; memurun ekranında beliren yasal bir evlenme engelinin anında dijital bir ret kararına dönüşerek tarafların e-Devlet portallarına düşmesi ve buradan tek tıkla doğrudan Aile Mahkemesi UYAP sistemine itiraz davası olarak aktarılması sağlanmalıdır. Bu tür dijital bir modernizasyon, idari keyfiliği sıfıra indirecek, gereksiz belge dolaşımını bitirecek ve yargısal korumaya saniyeler içinde erişim imkânı sunacaktır.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 137'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 100.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 137. madde metnine dayanır.

Görüş: Evlendirme memurunun inceleme yetkisinin şekli denetimle sınırlı kalması gerektiği; esasa ilişkin değerlendirmelerin yargı denetimine bırakılmasının doğru olduğu görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.