TMK Madde 134

1. Sistematik

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun İkinci Kitap Aile Hukuku, Evlilik Hukuku kısmında "Evlenme Başvurusu ve Töreni" ayrımının ilk basamağını oluşturan 134. madde, evlenmenin idari ve şekli sürecini başlatan "Başvuru makamı" alt başlığını düzenlemektedir. Mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 99. maddesine dayanan bu emredici hükmün temelindeki ratio legis, evlenme iradesinin ciddiyetini temin etmek, tarafların bu iradelerini resmi makama şeffaf ve birlikte beyan etmelerini sağlamak ve devletin kamu düzeni niteliğindeki evlenme engellerini (yaş, hısımlık, hastalık, önceki evlilik vb.) en başından denetleyebileceği yetkili idari makamı kesin olarak belirlemektir.

Evlendirme memurunun kim olduğunun kanunla tahdidi olarak belirlenmesi ve bu yetkinin hukuki sınırlarının çizilmesi, evlilik akdinin kurucu unsurları açısından hayati bir öneme sahiptir. Zira, Medeni Kanun sistematiğimizde evlenme, ancak kanunun açıkça yetkilendirdiği bir resmi evlendirme memuru önünde karşılıklı irade beyanında bulunulmasıyla geçerli olarak kurulabilen, sıkı şekil şartlarına tabi bir hukuki işlemdir. Yetkili sıfatını haiz olmayan bir kişi (örneğin sıradan bir memur veya sadece dini yetkisi olan bir din görevlisi) önünde yapılan evlenme merasimleri hukuken "yokluk" yaptırımı ile maluldür. Bu bağlamda evlendirme memuru, salt bir idari kayıt tutucu değil, evlenme sözleşmesinin kurucu unsurlarından birini temsil eden ve devletin aile kurumunu koruma pozitif yükümlülüğünü icra eden asli bir makamdır.

2. Kavramlar

Birlikte başvuru zorunluluğu Evlenme niyetinde olan kadın ve erkeğin, evlendirme memurluğuna bizzat ve yan yana giderek evlenme iradelerini içeren başvurularını sunmaları zorunluluğunu ifade eder. Kanun koyucu "birlikte başvururlar" lafzıyla, taraflardan birinin rızası dışında, baskı altında veya haberi olmaksızın gıyabında evlendirme işlemlerinin başlatılmasını engellemeyi; irade özerkliğinin ve karşılıklılığın evliliğin daha ilk idari aşamasında devlet memurunca gözlemlenmesini amaçlamıştır.

Yerleşim yeri bağlantısı Evlenme başvurusunun, mutlak surette taraflardan erkek veya kadından "içlerinden birinin oturduğu yer" (yerleşim yeri/ikametgâh) evlendirme memurluğuna yapılması kuralıdır. Mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'nde yalnızca "erkeğin oturduğu yer" memurluğu yetkiliyken, 4721 sayılı yeni TMK bu hükmü kadın-erkek eşitliği (AY m. 10) prensibine uygun olarak her iki eşin yerleşim yerini de kapsayacak şekilde alternatifli bir yetki kuralına dönüştürmüştür.

Belediyeli yerlerde İdari teşkilatlanmada belediye teşkilatının bulunduğu il, ilçe ve belde merkezlerinde evlendirme memurluğu yetkisinin kanunen bizzat belediye başkanına ait olmasıdır. Ancak fiili yoğunluk ve idari işleyiş gereği belediye başkanları bu yetkilerini genellikle yazılı bir onayla bünyelerindeki "evlendirme dairesi müdürlerine" veya ilgili memurlara devretmekte olup, bu görevlendirilen memurlar doğrudan belediye başkanı adına resmi evlendirme makamını temsil ederler.

Köylerde Belediye teşkilatı bulunmayan, idari olarak köy statüsündeki yerleşim birimlerinde evlendirme memurluğu yetki ve görevinin kanun gereği doğrudan köy muhtarına verilmesidir. Muhtar, köy halkının nüfus idaresine gitmesine gerek kalmadan evlenme işlemlerini yürütmekle görevli olup, bu yetkisi köyün coğrafi sınırlarıyla katı bir biçimde sınırlandırılmıştır; muhtarın kendi köyü dışında veya yabancılar için kıydığı nikahlar usuli sorunlar doğurur.

Askeri evlilik istisnaları Genel kural olan belediye başkanı ve muhtar yetkisinin fiziken uygulanamayacağı olağanüstü koşullarda, örneğin seferberlikte olan askeri personel için karargâh komutanlarına veya uluslararası sularda seyreden Türk bayraklı gemilerdeki uzun yol kaptanlarına evlendirme yetkisi tanınmasıdır. Bu istisnai yetkiler, Nüfus Hizmetleri ve Evlendirme Yönetmeliği çerçevesinde özel olarak düzenlenmiş olup, vatandaşın evlenme hakkına mekânsal engeller nedeniyle ulaşamaması tehlikesini bertaraf eden esnek idari mekanizmalardır.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 135 (Evlenme başvurusunun sözlü veya yazılı beyanname ile yapılması usulü)
• TMK m. 136 (Başvuru sırasında yetkili makama sunulması zorunlu olan nüfus kayıt örneği, sağlık raporu gibi belgeler)
• TMK m. 141 (Evlendirme memurunun ve tanıkların önünde yapılmayan evliliğin yok hükmünde veya yetki aşımının iptal sebebi olması boyutları)
• Evlendirme Yönetmeliği (Evlendirme memurlarının nitelikleri, başvuru usulleri ve evrak düzenine ilişkin mülga Kanun döneminden beri güncellenerek uygulanan idari kurallar)
• 5393 sayılı Belediye Kanunu (Belediye başkanının görev ve yetkileri arasında kanunla verilen evlendirme işlerini bizzat veya devren yürütmesi)
• Nüfus Hizmetleri Kanunu ve Yönetmeliği (Evlendirme memurlarının yetkilendirilmesi, il/ilçe müftülerine verilen son dönem nikah yetkileri ve tescil işlemleri)

4. Yargıtay İçtihadı

scraper'dan karar yok, ileride güncelle

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: İstanbul'da ikamet eden ve nüfusa kayıtlı olan (A) ve (B) düğün organizasyonlarını gerçekleştirecekleri Ankara'da doğrudan bir evlendirme dairesine başvurarak nikah günü almak istemişlerdir. TMK m. 134 hükmü, evlenme başvurusunun mutlak surette taraflardan en az birinin "oturduğu yer" evlendirme memurluğuna yapılmasını emretmektedir. Bu nedenle Ankara'daki memur, tarafların yerleşim yeri Ankara olmadığı için yetkisizlik gerekçesiyle bu doğrudan başvuruyu reddetmekle yükümlüdür. Tarafların Ankara'da evlenebilmesi için öncelikle kendi ikametgahları olan İstanbul'daki yetkili memurluğa birlikte başvurmaları ve oradan "evlenme izin belgesi" alarak bu belgeyle Ankara'daki memurluğa gitmeleri hukuken zorunludur. Bu emredici kural, idari denetimin ve sağlık kontrollerinin kişilerin kayıtlı olduğu asıl yerleşim yerinde sağlıklı biçimde yapılmasını sağlamaya yöneliktir.

Olay 2: Resmi nikah işlemlerinin getirdiği prosedür ve sağlık raporu alma bürokrasisinden kaçınmak isteyen (X) ve (Y) TMK m. 134 uyarınca kanunun yetkili kıldığı resmi bir evlendirme memuruna başvurmadan, doğrudan bir din görevlisi nezdinde sadece dini törenle (imam nikahı) evlenmişlerdir. Türk Medeni Kanunu sistematiğinde, evlendirme memuru (belediye başkanı, görevli memur veya muhtar) önünde yapılmayan her türlü evlenme merasimi "yokluk" yaptırımıyla maluldür ve hukuken hiç doğmamış sayılır. Resmi makama başvuru ve memur huzurunda irade beyanı kurucu şekil şartı olduğundan, taraflar hukuken "bekar" statüsünde kalmaya devam ederler ve aralarında yasal bir mal rejimi veya mirasçılık hakkı doğmaz. Ayrıca TMK m. 143/2 gereği, resmi evlendirme memuru tarafından düzenlenen aile cüzdanı ibraz edilmeden dini tören yapılması, kanunun emredici hükümlerinin ve laik hukuk düzeninin açık bir ihlali olup, Anayasa Mahkemesi kararlarına konu olan cezai yaptırımların sınırları içinde değerlendirilmektedir.

6. Pratik Notlar

• Başvuruda hazır bulunacak belgeler, Evlendirme Yönetmeliği uyarınca; fotoğraflı nüfus cüzdanı, nüfus kayıt örneği, vesikalık fotoğraflar, evlenmeye engel hastalık bulunmadığını gösteren sağlık raporu ve varsa önceki evliliğin sona erdiğini kanıtlayan belgelerden ibaret olup, bunlar eksiksiz sunulmalıdır.
• Başvurunun şahsen yapılması zorunluluğu — vekaletle olmaz kuralı, evlenmenin şahsa sıkı sıkıya bağlı bir hak olmasından ileri gelir; ancak Evlendirme Yönetmeliği m. 17 idari işlemlerin vekaletle yürütülmesine istisnai bir alan açsa da, kural olarak törende mutlak şahsi katılım ve "birlikte başvuru" ruhuna uygun hareket esastır.
• Çift dışında belirli yakınların başvuruda bulunması yasağı mevcuttur; evlenme ehliyetine sahip kişilerin ana-babası veya kardeşleri, evlenecek taraflar adına evlendirme dairesine giderek resmi başvuru açamaz veya nikah günü alamazlar.
• Yabancı uyruklu kişilerle evliliklerde ek belge zorunlulukları vardır; yabancının kendi milli hukukuna göre evlenmesinde sakınca olmadığını gösteren yetkili makamlardan alınmış ve apostil şerhini havi "evlenme ehliyet belgesi" (bekarlık belgesi) ibrazı, başvurunun kabulü için mutlak bir şarttır.
• e-Devlet üzerinden ön başvuru imkânı, günümüz teknolojik altyapısıyla bazı belediyelerde randevu alma safhasında kullanılabilmekte ise de; TMK m. 134 ve m. 135 bağlamında ıslak imzalı başvuru beyannamesinin ve kanuni sağlık raporunun evlendirme memuruna fiziksel olarak teslim edilmesi zorunluluğu devam etmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

TMK m. 134'te yer alan evlenme başvurusunun mutlaka eşlerden birinin "oturduğu yer" (yerleşim yeri/ikametgâh) evlendirme memurluğuna yapılması zorunluluğu, coğrafi hareketliliğin zirveye ulaştığı modern sosyolojik gerçekliklerle giderek daha fazla uyumsuz hale gelmektedir. Günümüzde üniversite eğitimi, mevsimlik işçilik veya dijital göçebelik gibi nedenlerle resmi yerleşim yeri ile fiilen yaşanılan ve hayatın merkezinin kurulduğu yer sıklıkla örtüşmemektedir. Evlenmek isteyen çiftlerin, salt idari bir başvuru dosyası açmak ve sağlık belgelerini teslim etmek için yüzlerce kilometre yol kat ederek nüfusa kayıtlı oldukları ikametgâh adreslerine gitmeye zorlanmaları, temel bir insan hakkı olan evlenme özgürlüğünün kullanımını bürokratik bir eziyete dönüştürmektedir. Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü'nün merkezi veri tabanı (MERNİS) üzerinden tüm vatandaşların medeni hali ve ehliyeti Türkiye'nin her yerinden anlık olarak sorgulanabilirken, katı bir yer yönünden yetki kuralında ısrar edilmesi şekilciliğin amacını aşmasıdır.

e-Devlet entegrasyonu ve dijitalleşme bağlamında evlenme başvuru sürecinin idari boyutu eleştirilmeye muhtaçtır. Tarafların nüfus kayıt örnekleri, sabıka kayıtları ve hatta devlet hastanelerinden e-Nabız sistemine düşen sağlık kurulu raporları tamamen dijital bir ağ üzerinde devlete entegre edilmiş durumdadır. Buna rağmen, hukukun evlilik başvurusunda çiftleri memurun önünde fiziken kâğıt bir beyanname (Evlenme Beyannamesi) imzalamaya icbar etmesi çağın gerisinde kalmıştır. Başvuru iradesinin güvenli elektronik imza (e-imza) araçlarıyla dijital platformlardan müştereken yapılmasına olanak tanıyacak bir kanun değişikliği, hem idari iş yükünü hafifletecek hem de vatandaşların "evlenme izin belgesi" alıp diledikleri şehirde evlenebilme özgürlüğünü gerçek anlamda pratik hale getirecektir. İradenin bizzat ve sözlü açıklanması gereken asıl kurucu aşama "evlenme töreni" olduğundan, başvuru aşamasının tamamen dijitalleştirilmesi hukuki güvenliği tehlikeye atmayacaktır.

Son olarak, madde lafzında yetkili memur olarak zikredilen "köylerde muhtarlar" ile son yıllarda Nüfus Hizmetleri Kanunu'nda yapılan değişiklikle yetkilendirilen "müftülerin" evlendirme memuru statüsüne alınması, Türk Medeni Hukukunun seküler ve yeknesak uygulama felsefesinde ciddi yarılmalar yaratmaktadır. Doktrinde Ebru Ceylan'ın da haklı olarak altını çizdiği üzere, evlendirme memurluğu salt bir imza makamı değil, kamu düzenini ilgilendiren mutlak evlenme engellerini (yaş, rıza sakatlıkları, yakın hısımlık) titizlikle incelemesi gereken hukuki bir filtredir. Köy muhtarlarının hukuki formasyon eksiklikleri sıklıkla küçük yaşta evliliklerin veya baskıya dayalı sakat iradelerin gözden kaçmasına yol açarken; il ve ilçe müftülüklerine evlendirme yetkisi verilmesi, TMK'nın ruhunda yatan laik "medeni nikah" tekelini fiilen zedelemekte ve toplumda sivil-dini idari makam ikiliğini teşvik etmektedir. Devletin, medeni hakların kullanımında evrensel hukuk standartlarını güvence altına alabilmesi için, evlendirme memurluğu yetkisini uzmanlaşmış, tek tip ve yalnızca sivil idareye (belediyelere ve nüfus müdürlüklerine) bırakacak bir kurumsal reformu hayata geçirmesi zorunludur.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 134'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 99.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 134. madde metnine dayanır.

Görüş: Evlenme başvurusunun e-Devlet ile dijitalleştirilmesinin bürokratik yükü azaltacağı; 'oturduğu yer' ölçütünün çok şehirli yaşam biçimlerine uyarlanması için esneklik tanınması gerektiği görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.